अध्याय 30: दुर्योधन, कर्ण और दुःशासन की खोज योजना

ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा इदमाह सभासदः ॥ 1

tato duryodhano rājā śrutvā teṣāṃ vacastadā |
ciramantarmanā bhūtvā idamāha sabhāsadaḥ || 1

अशक्यं खलु कार्यस्य गतिं ज्ञातुं हि तत्वतः ।
तस्मात्सर्वे परीक्षध्वं क्वनु स्युः पाण्डवा गताः ॥ 2

aśakyaṃ khalu kāryasya gatiṃ jñātuṃ hi tatvataḥ |
tasmātsarve parīkṣadhvaṃ kvanu syuḥ pāṇḍavā gatāḥ || 2

अल्पावशिष्टः कालस्तु गतो भूयिष्ठ एव च ।
तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ॥ 3

alpāvaśiṣṭaḥ kālastu gato bhūyiṣṭha eva ca |
teṣāmajñātacaryāyāmasminvarṣe trayodaśe || 3

अपि वर्षस्य शेषं ते ह्यतीयुरिह पाण्डवाः ।
निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ॥ 4

api varṣasya śeṣaṃ te hyatīyuriha pāṇḍavāḥ |
nivṛttasamayāste hi satyavrataparāyaṇāḥ || 4

क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्वे ह्याशीविषोपमाः ।
दुःखाद्भवेयुः संरब्धाः कौरवान्प्रति ते ध्रुवम् ॥ 5

kṣaranta iva nāgendrāḥ sarve hyāśīviṣopamāḥ |
duḥkhādbhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravānprati te dhruvam || 5

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्रास्तर्कया सुप्रणीतया ।
निपुणैश्चारपुरुषैः प्राज्ञैर्दक्षैः सुसंवृतैः ॥ 6

vijñātavyā manuṣyendrāstarkayā supraṇītayā |
nipuṇaiścārapuruṣaiḥ prājñairdakṣaiḥ susaṃvṛtaiḥ || 6

अज्ञातसमये ज्ञाताः कृच्छ्ररूपसमाश्रिताः ।
प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम् ॥ 7

ajñātasamaye jñātāḥ kṛcchrarūpasamāśritāḥ |
praviśeyurjitakrodhāstāvadeva punarvanam || 7

तस्मात्क्षिप्रं विचिन्वध्वं यथा चात्यन्तमव्ययम् ।
राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत् ॥ 8

tasmātkṣipraṃ vicinvadhvaṃ yathā cātyantamavyayam |
rājyaṃ nirdvandvamavyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhavet || 8

दुर्योधनेनैवमुक्ते वचनेऽतीव दुःखिना ।
ततः कर्णोऽब्रवीद्वाक्यं सत्यधर्मार्थसंयुतम् ॥ 9

duryodhanenaivamukte vacane'tīva duḥkhinā |
tataḥ karṇo'bravīdvākyaṃ satyadharmārthasaṃyutam || 9

एते पुनर्न गच्छन्तु अन्ये गच्छन्तु भारत ।
शीघ्रवृत्ता नरा योग्या निपुणाश्छन्नचारिणः ॥ 10

ete punarna gacchantu anye gacchantu bhārata |
śīghravṛttā narā yogyā nipuṇāśchannacāriṇaḥ || 10

चरन्तु देशान्विविधान्स्फीताञ्जनपदाकुलान् ।
तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धा ब्राह्मणरूपिणः ॥ 11

carantu deśānvividhānsphītāñjanapadākulān |
tatra goṣṭhīṣu ramyāsu siddhā brāhmaṇarūpiṇaḥ || 11

परिवाहेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥ 12

parivāheṣu tīrtheṣu vividheṣvākareṣu ca |
anveṣṭavyā manuṣyendra pāṇḍavāśchannacāriṇaḥ || 12

नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च ।
आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च ॥ 13

nadīkuñjeṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca |
āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca || 13

विज्ञातव्या मनुष्येन्द्र तर्कया सुविनूतया ।
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विपुणैस्तज्ज्ञसंमतैः ॥ 14

vijñātavyā manuṣyendra tarkayā suvinūtayā |
vividhaistatparaiḥ samyaṅvipuṇaistajjñasaṃmataiḥ || 14

अथाग्रजानन्तरजो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ 15

athāgrajānantarajo bhrātuḥ priyahite rataḥ |
jyeṣṭhaṃ duḥśāsanastatra bhrātā bhrātaramabravīt || 15

येषु नः प्रत्ययो राजंश्चारेषु मनुजाधिप ।
ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान्परिमार्गितुम् ॥ 16

yeṣu naḥ pratyayo rājaṃścāreṣu manujādhipa |
te yāntu dattadeyā vai bhūyastānparimārgitum || 16

यदाह कर्णो राजेन्द्र सर्वमेतदवेक्ष्यताम् ।
यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः ॥ 17

yadāha karṇo rājendra sarvametadavekṣyatām |
yathoddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu yatastataḥ || 17

घ्राणैः पश्यन्ति पशवो वेदैरेव द्विजोत्तमाः ।
चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥ 18

ghrāṇaiḥ paśyanti paśavo vedaireva dvijottamāḥ |
cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ || 18

यथोक्ताश्चारपुरुषा मृगयन्तु पुनःपुनः ।
एते चान्ये च बहवो देशांश्च नगराणि च ॥ 19

yathoktāścārapuruṣā mṛgayantu punaḥpunaḥ |
ete cānye ca bahavo deśāṃśca nagarāṇi ca || 19

न हि तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिर्वोपलभ्यते ।
अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ॥ 20

na hi teṣāṃ gatirvāsaḥ pravṛttirvopalabhyate |
atyantaṃ vā nigūḍhāste pāraṃ vormimato gatāḥ || 20

व्यालैर्वाऽपि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः ।
द्वीपं वा परमं प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि ॥ 21

vyālairvā'pi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ |
dvīpaṃ vā paramaṃ prāptā giridurgavaneṣvapi || 21

हीनदर्पा निराशास्ते भक्षिता वाऽपि राक्षसैः ।
अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ 22

hīnadarpā nirāśāste bhakṣitā vā'pi rākṣasaiḥ |
athavā viṣamaṃ prāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || 22

तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च ।
कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ॥ 23

tasmānmānasamavyagraṃ kṛtvā''tmānaṃ niyamya ca |
kuru kāryaṃ mahotsāhaṃ manyase yannarādhipa || 23