अध्याय 29: दुर्योधन के गुप्तचर खाली हाथ लौटे

कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा ।
शोकमाहारयत्तीव्रं सामात्यः सपुरोहितः ॥ 1

kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā |
śokamāhārayattīvraṃ sāmātyaḥ sapurohitaḥ || 1

कीचकस्य वधं घोरं सानुजस्य विशांपते ।
अत्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ॥ 2

kīcakasya vadhaṃ ghoraṃ sānujasya viśāṃpate |
atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ || 2

तस्मिन्पुरे जनपदे जजल्पुश्चापि सर्वशः ।
वीर्यवान्दयितो राज्ञो दर्पोत्सिक्तश्च कीचकः ॥ 3

tasminpure janapade jajalpuścāpi sarvaśaḥ |
vīryavāndayito rājño darpotsiktaśca kīcakaḥ || 3

सांपराये परिक्रुष्टो बलवान्दुर्जयो रणे ।
आसीत्प्रहर्ता शत्रूणां दारदर्शी च दुर्मतिः ।
स हतः किल गन्धर्वैः सैरन्ध्रीकारणान्निशि ॥ 4

sāṃparāye parikruṣṭo balavāndurjayo raṇe |
āsītprahartā śatrūṇāṃ dāradarśī ca durmatiḥ |
sa hataḥ kila gandharvaiḥ sairandhrīkāraṇānniśi || 4

इत्यजल्पन्महाराज कीचकस्य विनाशनम् ।
देशेदेशे मनुष्याश्च विस्मितः कीचके हते ॥ 5

ityajalpanmahārāja kīcakasya vināśanam |
deśedeśe manuṣyāśca vismitaḥ kīcake hate || 5

अथ वैः धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्चराः ।
मृगयित्वा बहून्देशान्ग्रामांश्च नगराणि च ॥ 6

atha vaiḥ dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ye bahiścarāḥ |
mṛgayitvā bahūndeśāngrāmāṃśca nagarāṇi ca || 6

संविधाय यथाऽऽदिष्टं यथादेशं प्रदर्शकाः ।
कृतसंकेतनाः सर्वे न्यवर्तन्त पुरं ततः ॥ 7

saṃvidhāya yathā''diṣṭaṃ yathādeśaṃ pradarśakāḥ |
kṛtasaṃketanāḥ sarve nyavartanta puraṃ tataḥ || 7

आगम्य हास्तिनपुरं धार्तराष्ट्रमरिन्दमम् ।
तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम् ॥ 8

āgamya hāstinapuraṃ dhārtarāṣṭramarindamam |
tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭrajam || 8

द्रोणकर्णकृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना ।
संगतं भ्रातृभिः सार्धं त्रिगर्तैश्च महारथैः ॥ 9

droṇakarṇakṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā |
saṃgataṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ trigartaiśca mahārathaiḥ || 9

प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिषा ।
आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ॥ 10

praṇamya śirasā bhūmau vardhayitvā jayāśiṣā |
āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane || 10

उपास्यमानं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ।
विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः ॥ 11

upāsyamānaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam |
vidvadbhirgāyakaiḥ sārdhaṃ kavibhiḥ stutipāṭhakaiḥ || 11

अनेकैरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः ।
दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ॥ 12

anekairapi rājanyaiḥ sevitaṃ saparicchadaiḥ |
duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnamidamabruvan || 12

कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा ।
पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ॥ 13

kṛto'smābhiḥ paro yatnasteṣāmanveṣaṇe sadā |
pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasminmahati kānane || 13

निर्जने व्यालसंकीर्णे नानाभ्रमरसंकुले ।
लताप्रतानगहने नानागुल्मसमावृते ॥ 14

nirjane vyālasaṃkīrṇe nānābhramarasaṃkule |
latāpratānagahane nānāgulmasamāvṛte || 14

न च विद्मो गता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः ।
मार्गमाणाः पदन्यासमाश्रमेषु वनेषु च ॥ 15

na ca vidmo gatā yena pārthāḥ sudṛḍhavikramāḥ |
mārgamāṇāḥ padanyāsamāśrameṣu vaneṣu ca || 15

गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च ।
जनाकीर्णेषु देशेषु चत्वरेषु पुरेषु च ॥ 16

girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca |
janākīrṇeṣu deśeṣu catvareṣu pureṣu ca || 16

नरेन्द्र सहसा नष्टान्नैव विद्म च पाण्डवान् ।
अत्यन्तादर्शनान्नष्टा भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ॥ 17

narendra sahasā naṣṭānnaiva vidma ca pāṇḍavān |
atyantādarśanānnaṣṭā bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha || 17

गिरीणां कूटकुञ्जेषु कन्दरोदरसानुषु ।
नदीप्रस्रवणेष्वेव ह्रदेषु च सरस्सु च ॥ 18

girīṇāṃ kūṭakuñjeṣu kandarodarasānuṣu |
nadīprasravaṇeṣveva hradeṣu ca sarassu ca || 18

गह्वरेषु च दुर्गेषु ग्रामेषू पवनेषु च ।
दुर्विज्ञेया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च ॥
गजव्याघ्रसमीपेषु सिंहान्ते शरभान्तरे ॥ 19

gahvareṣu ca durgeṣu grāmeṣū pavaneṣu ca |
durvijñeyā gatisteṣāṃ mṛgyate'smābhireva ca ||
gajavyāghrasamīpeṣu siṃhānte śarabhāntare || 19

वत्मन्यन्विच्छमानास्तु रथानां रथिसत्तम ।
कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूताननुगता वयम् ॥ 20

vatmanyanvicchamānāstu rathānāṃ rathisattama |
kaṃcitkālaṃ manuṣyendra sūtānanugatā vayam || 20

मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाश्च तत्वतः ।
प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थैः परंतप ॥ 21

mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāśca tatvataḥ |
prāptā dvāravatīṃ sūtā vinā pārthaiḥ paraṃtapa || 21

न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाश्च महाव्रताः ।
नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मात्र पाण्डवान् ॥ 22

na tatra kṛṣṇā rājendra pāṇḍavāśca mahāvratāḥ |
naradeva yathoddiṣṭaṃ na ca vidmātra pāṇḍavān || 22

निर्वृतो भव नष्टास्ते स्वस्थो भव परंतप ।
सर्वथैव प्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ ॥ 23

nirvṛto bhava naṣṭāste svastho bhava paraṃtapa |
sarvathaiva pranaṣṭāste namaste bharatarṣabha || 23

सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना ।
सराष्ट्रनगरग्रामा पत्तनैश्च समन्विता ।
अन्वेषिता च सर्वत्र न च पश्यामा पाण्डवान् ॥ 24

sarvā ca pṛthivī kṛtsnā saśailavanakānanā |
sarāṣṭranagaragrāmā pattanaiśca samanvitā |
anveṣitā ca sarvatra na ca paśyāmā pāṇḍavān || 24

पुनः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशांपते ।
अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे ॥ 25

punaḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃpate |
anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe || 25

इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं शृणु ॥ 26

imāṃ ca naḥ priyāṃ vīra vācaṃ bhadravatīṃ śṛṇu || 26

येन त्रिगर्ता निहता बलेन बहुशो नृप ।
सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा ।
स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत ॥ 27

yena trigartā nihatā balena bahuśo nṛpa |
sūtena rājño matsyasya kīcakena balīyasā |
sa hataḥ patitaḥ śete gandharvairniśi bhārata || 27

स्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधीः ।
सुदेष्णायानुजः क्रूरः शूरो वीरो गतव्यथः ॥ 28

syālo rājño virāṭasya senāpatirudāradhīḥ |
sudeṣṇāyānujaḥ krūraḥ śūro vīro gatavyathaḥ || 28

उत्साहवान्महावीर्यो नीतिमान्बलवानपि ।
युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नःक सिंहतुल्यपराक्रमः ॥ 29

utsāhavānmahāvīryo nītimānbalavānapi |
yuddhajño ripuvīryaghnaḥka siṃhatulyaparākramaḥ || 29

प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान् ।
विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः ॥ 30

prajārakṣaṇadakṣaśca śatrugrahaṇaśaktimān |
vijitārirmahāyuddhe pracaṇḍo mānatatparaḥ || 30

नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रियः ।
पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः ॥ 31

naranārīmanohlādī dhīro vāgmī raṇapriyaḥ |
puṇyakarmā'rthakāmānāṃ bhājanaṃ manujottamaḥ || 31

स हतो निशि गन्धैर्वः स्त्रीनिमित्तं नराधिप ।
अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः ।
सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः ॥ 32

sa hato niśi gandhairvaḥ strīnimittaṃ narādhipa |
amṛṣyamāṇo duṣṭātmā niśīthe saha sodaraiḥ |
suhṛdaścāsya nihatā yodhāśca praharairhatāḥ || 32

गन्धर्वाणां च महिषी काचिदस्ति नितम्बिनी ।
सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयद्बली ॥ 33

gandharvāṇāṃ ca mahiṣī kācidasti nitambinī |
sairandhrī nāma tāṃ dṛpto duṣṭātmā'kāmayadbalī || 33

इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वैर्निहतो निशि ॥ 34

ityevaṃ śrutamasmābhirgandharvairnihato niśi || 34

बान्धवैर्बहुभिः सार्धं कीचको निहतो यतः ।
अद्यप्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेषणं प्रति ।
चारांश्च सर्वतश्चर्तुं प्रेषयेति मतिर्हि नः ॥ 35

bāndhavairbahubhiḥ sārdhaṃ kīcako nihato yataḥ |
adyaprabhṛti rājendra pāṇḍavānveṣaṇaṃ prati |
cārāṃśca sarvataścartuṃ preṣayeti matirhi naḥ || 35

निहतो निशि गन्धर्वैर्दुष्टात्मा भ्रातृभिः सह ।
एतावच्छ्रुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप ॥ 36

nihato niśi gandharvairduṣṭātmā bhrātṛbhiḥ saha |
etāvacchrutamasmābhirbhadraṃ te'stu narādhipa || 36

प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम् ।
कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ 37

priyametadupaśrutya śatrūṇāṃ ca parābhavam |
kṛtakṛtyaśca kauravya vidhatsva yadanantaram || 37