अध्याय 3: रसोइया भीम और बृहन्नला अर्जुन

एवं निर्दिश्य चात्मानं निश्वसन्नुष्णमार्तिजम् ।
विमुञ्चन्नश्रु नेत्राभ्यां भीमसेनमुवाच ह

evaṃ nirdiśya cātmānaṃ niśvasannuṣṇamārtijam |
vimuñcannaśru netrābhyāṃ bhīmasenamuvāca ha

भीमसेन कथं कर्म मात्स्यराष्ट्रे करिष्यसि ।
हत्वा क्रोधवशांस्तत्र पर्वते गन्धमादने

bhīmasena kathaṃ karma mātsyarāṣṭre kariṣyasi |
hatvā krodhavaśāṃstatra parvate gandhamādane

यक्षान्क्रोधाभिताम्राक्षान्राक्षसांश्चापि पौरुषात् ।
प्रादाः पाञ्चालकन्यायै पद्मानि सुबहून्यपि

yakṣānkrodhābhitāmrākṣānrākṣasāṃścāpi pauruṣāt |
prādāḥ pāñcālakanyāyai padmāni subahūnyapi

बकं राक्षसराजानं भीषणं पुरुषादकम् ।
जघ्निवानसि कौन्तेय ब्राह्मणार्थमरिन्दम ।
क्षेमा चाभयसंवीता सैकचक्रा त्वया कृता

bakaṃ rākṣasarājānaṃ bhīṣaṇaṃ puruṣādakam |
jaghnivānasi kaunteya brāhmaṇārthamarindama |
kṣemā cābhayasaṃvītā saikacakrā tvayā kṛtā

हिडिम्बं च महावीर्यं किर्मीरं चैव राक्षसम् ।
त्वया हत्वा महाबाहो वनं निष्कण्टकं कृतम्

hiḍimbaṃ ca mahāvīryaṃ kirmīraṃ caiva rākṣasam |
tvayā hatvā mahābāho vanaṃ niṣkaṇṭakaṃ kṛtam

आपदं चापि संप्राप्ता द्रौपदी चारुहासिनी ।
जटासुरवधं कृत्वा वयं च परिमोक्षिताः

āpadaṃ cāpi saṃprāptā draupadī cāruhāsinī |
jaṭāsuravadhaṃ kṛtvā vayaṃ ca parimokṣitāḥ

मत्स्यराजांन्तिके तात वीर्यपूर्णोऽत्यमर्षणः ।
वृकोदर विराटस्य बलीयान्दुर्बलीयसः ।
समीपे नगरे तस्य वत्स्यसे केन कर्मणा

matsyarājāṃntike tāta vīryapūrṇo'tyamarṣaṇaḥ |
vṛkodara virāṭasya balīyāndurbalīyasaḥ |
samīpe nagare tasya vatsyase kena karmaṇā

पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं बल्लवो नाम नामतः । इति पाठःसूदोऽहं वललो नाम्ना सूपकारो नराधिप ।
उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति रोचये

paurogavo bruvāṇo'haṃ ballavo nāma nāmataḥ | iti pāṭhaḥsūdo'haṃ valalo nāmnā sūpakāro narādhipa |
upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭamiti rocaye

रसान्नानाविधांश्चापि स्वादूंश्च मधुरांस्तथा ।
सूपांश्चापि करिष्यामि कुशलोस्मि महानसे

rasānnānāvidhāṃścāpi svādūṃśca madhurāṃstathā |
sūpāṃścāpi kariṣyāmi kuśalosmi mahānase

कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः ।
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम्

kṛtapūrvāṇi yānyasya vyañjanāni suśikṣitaiḥ |
tānyapyabhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayannaham

पूर्वमप्राशितांस्तेन कर्ता रसगुणान्वितान् ।
स्वादु व्यञ्जनमास्वाद्य मात्स्यः प्रीतो भविष्यति

pūrvamaprāśitāṃstena kartā rasaguṇānvitān |
svādu vyañjanamāsvādya mātsyaḥ prīto bhaviṣyati

आहरिष्यामि दारूणां पाटितानां शतंशतम् ।
राजा कर्माणि मे दृष्ट्वा न मां परिभविष्यति

āhariṣyāmi dārūṇāṃ pāṭitānāṃ śataṃśatam |
rājā karmāṇi me dṛṣṭvā na māṃ paribhaviṣyati

ये च तस्य महामल्लाः समरेष्वपराजिताः ।
कृतप्रतापा बहुशो राज्ञः प्रत्यायिता बले

ye ca tasya mahāmallāḥ samareṣvaparājitāḥ |
kṛtapratāpā bahuśo rājñaḥ pratyāyitā bale

रङ्गोपजीविनः सर्वे परेषां च भयावहाः ।
तानहं निहनिष्यामि रतिं राज्ञः प्रवर्तयन्

raṅgopajīvinaḥ sarve pareṣāṃ ca bhayāvahāḥ |
tānahaṃ nihaniṣyāmi ratiṃ rājñaḥ pravartayan

न च तान्युध्यमानोऽहं नयिष्ये यमसादनम् ।
तथा तान्निहनिष्यामि जीविष्यन्ति यथाऽऽतुराः

na ca tānyudhyamāno'haṃ nayiṣye yamasādanam |
tathā tānnihaniṣyāmi jīviṣyanti yathā''turāḥ

वृषो वा महिषो वापि नागो वा षाष्टिहायनः ।
सिंहो व्याघ्रो ग्रहीतव्यो भविष्यति न संशयः

vṛṣo vā mahiṣo vāpi nāgo vā ṣāṣṭihāyanaḥ |
siṃho vyāghro grahītavyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तान्सर्वान्दुर्ग्रहानन्यैराशीविषविषोपमान् ।
बलादहं ग्रहीष्यामि मत्स्यराजस्य पश्यतः

tānsarvāndurgrahānanyairāśīviṣaviṣopamān |
balādahaṃ grahīṣyāmi matsyarājasya paśyataḥ

आरालिका वा सूदा वा येऽस्य युक्ता महानसे ।
तानहं प्रीणयिष्यामिं मनुष्यान्स्तेन कर्मणा

ārālikā vā sūdā vā ye'sya yuktā mahānase |
tānahaṃ prīṇayiṣyāmiṃ manuṣyānstena karmaṇā

आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः ।
आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि मानवान्

ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ |
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhamiti vakṣyāmi mānavān

आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशांपते ।
इत्येवं च प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ।
विराटनगरे च्छन्नो विराटस्य समीपतः

ātmānamātmanā rakṣaṃścariṣyāmi viśāṃpate |
ityevaṃ ca pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā |
virāṭanagare cchanno virāṭasya samīpataḥ

अग्निर्ब्राह्मणरूपेण प्रच्छन्नोऽन्नमयाचत ।
महाशनं ब्राह्मणं मां प्रमुञ्चार्जुन खाण्डवे

agnirbrāhmaṇarūpeṇa pracchanno'nnamayācata |
mahāśanaṃ brāhmaṇaṃ māṃ pramuñcārjuna khāṇḍave

संशुश्रुवे च धर्मात्मा यस्तमर्थं चकार ह ।
तस्मै ब्राह्मणरूपाय हुताशाय महायशाः ।
विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान्

saṃśuśruve ca dharmātmā yastamarthaṃ cakāra ha |
tasmai brāhmaṇarūpāya hutāśāya mahāyaśāḥ |
vijityaikarathenendraṃ hatvā pannagarākṣasān

यस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत् ।
स भीमधन्वा श्वेताश्वः पाण्डवः किं करिष्यति

yastu devānmanuṣyāṃśca sarvānekaratho'jayat |
sa bhīmadhanvā śvetāśvaḥ pāṇḍavaḥ kiṃ kariṣyati

आशीविषसमस्पर्शो नागानामिव वासुकिः ।
दृष्टीविष इवाहीनामग्निस्तेजस्विनामिव

āśīviṣasamasparśo nāgānāmiva vāsukiḥ |
dṛṣṭīviṣa ivāhīnāmagnistejasvināmiva

समुद्र इव सिन्धूनां शैलानां हिमवानिव ।
महेन्द्र इव देवानां दानवानां बलिर्यथा

samudra iva sindhūnāṃ śailānāṃ himavāniva |
mahendra iva devānāṃ dānavānāṃ baliryathā

सुप्रतीको गजेन्द्राणां युग्यानां तुरगो यथा ।
कुबेर इव यक्षाणां मृगाणां केसरी यथा

supratīko gajendrāṇāṃ yugyānāṃ turago yathā |
kubera iva yakṣāṇāṃ mṛgāṇāṃ kesarī yathā

राक्षसानां दशग्रीवो दैत्यानामिव शम्बरः ।
रुद्राणामिव कापाली विष्णुर्बलवतामिव

rākṣasānāṃ daśagrīvo daityānāmiva śambaraḥ |
rudrāṇāmiva kāpālī viṣṇurbalavatāmiva

रोषामर्षसमायुक्तो भुजङ्गानां च तक्षकः ।
वायुवेगबलोद्धृतो गरुडः पततामिव

roṣāmarṣasamāyukto bhujaṅgānāṃ ca takṣakaḥ |
vāyuvegabaloddhṛto garuḍaḥ patatāmiva

तपतामिव चादित्यः प्रजानां ब्राह्मणो यथा ।
ह्रदानामिव पातालं पर्जन्यो नर्दतामिव

tapatāmiva cādityaḥ prajānāṃ brāhmaṇo yathā |
hradānāmiva pātālaṃ parjanyo nardatāmiva

आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मांश्च गवां वरः ।
धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो यथा

āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmāṃśca gavāṃ varaḥ |
dhṛtarāṣṭraśca nāgānāṃ hastiṣvairāvato yathā

पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा ।
गिरीणां प्रवरो मेरुर्देवानां मधुसूदनः ।
ग्रहाणां प्रवरश्चन्द्रः सरसां मानसो यथा

putraḥ priyāṇāmadhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā |
girīṇāṃ pravaro merurdevānāṃ madhusūdanaḥ |
grahāṇāṃ pravaraścandraḥ sarasāṃ mānaso yathā

यथैतानि विशिष्टानि स्वस्यां जात्यां वृकोदर ।

yathaitāni viśiṣṭāni svasyāṃ jātyāṃ vṛkodara |

सोयमिन्द्रादनवमो वासुदेवाच्च भारत ।
उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि ।
ब्रह्मचारी व्रते युक्तः सर्वशस्त्रभृतांवरः

soyamindrādanavamo vāsudevācca bhārata |
uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani |
brahmacārī vrate yuktaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ

अवाप चास्त्रमस्त्रज्ञः सर्वज्ञः सर्वसंमतः ।
क्षिप्रं चाणु विचित्रं च ध्रुवं च वदतां वरः

avāpa cāstramastrajñaḥ sarvajñaḥ sarvasaṃmataḥ |
kṣipraṃ cāṇu vicitraṃ ca dhruvaṃ ca vadatāṃ varaḥ

अनुज्ञातः सुरेन्द्रेण पुनः प्रत्यागतो महीम् ।
धार्तराष्ट्रविनाशाय पाण्डवानां जयाय च

anujñātaḥ surendreṇa punaḥ pratyāgato mahīm |
dhārtarāṣṭravināśāya pāṇḍavānāṃ jayāya ca

यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् ।
वसूनां नवमं मन्ये गिरीणामष्टमः स्मृतः

yaṃ manye dvādaśaṃ rudramādityānāṃ trayodaśam |
vasūnāṃ navamaṃ manye girīṇāmaṣṭamaḥ smṛtaḥ

यस्य दीर्घौ समौ बाहू ज्याघातेन किणीकृतौ ।
दक्षिणश्चैव सव्यश्च बाहू अनडुहो यथा ।

yasya dīrghau samau bāhū jyāghātena kiṇīkṛtau |
dakṣiṇaścaiva savyaśca bāhū anaḍuho yathā |

तलाङ्गुलित्राभ्युचितौ नागराजकरोपमौ ।
पीनौ परिघसङ्काशौ मृदुताम्रतलौ शुभौ

talāṅgulitrābhyucitau nāgarājakaropamau |
pīnau parighasaṅkāśau mṛdutāmratalau śubhau

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वः किरीटी वानरध्वजः

śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaśca pāṇḍavaḥ |
gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kirīṭī vānaradhvajaḥ

किंरूपधारी किंकर्मा किंचेष्टः किंपरायणः ।
बीभत्सुर्भीमधन्वा च किं करिष्यति चार्जुनः ।
कुन्तीपुत्रो विराटस्य रमते केन कर्मणा

kiṃrūpadhārī kiṃkarmā kiṃceṣṭaḥ kiṃparāyaṇaḥ |
bībhatsurbhīmadhanvā ca kiṃ kariṣyati cārjunaḥ |
kuntīputro virāṭasya ramate kena karmaṇā

इमौ किणीकृतौ बाहू ज्याघाततलपीडनात् ।
नित्यं कञ्चुकसंछन्नौ नान्यथा गोप्तुमुत्सहे

imau kiṇīkṛtau bāhū jyāghātatalapīḍanāt |
nityaṃ kañcukasaṃchannau nānyathā goptumutsahe

किं तु कार्यवशादेतदाचरिष्यामि कुत्सितम्

kiṃ tu kāryavaśādetadācariṣyāmi kutsitam

बाहू मे भरतश्रेष्ठ महालाञ्छनलक्षितौ ।
ज्याघातेन महान्तौ मे गूहितुं नान्यथोत्सहे

bāhū me bharataśreṣṭha mahālāñchanalakṣitau |
jyāghātena mahāntau me gūhituṃ nānyathotsahe

उभौ कम्बू प्रतीमुच्य कुण्डले परिपातुके ।
वेणीकृतशिरा भूत्वा भविष्यामि बृहन्नला

ubhau kambū pratīmucya kuṇḍale paripātuke |
veṇīkṛtaśirā bhūtvā bhaviṣyāmi bṛhannalā

पठन्नाख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः ।
प्रजानां समुदाचारं बहुनर्मकृतं वदन् ।
रमयिष्यामि राजानमन्यं चान्तःपुरे जनम्

paṭhannākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ |
prajānāṃ samudācāraṃ bahunarmakṛtaṃ vadan |
ramayiṣyāmi rājānamanyaṃ cāntaḥpure janam

नृत्तं गीतं च वादित्रं दिव्यं च विविधं तथा ।
शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटनगरे स्त्रियः

nṛttaṃ gītaṃ ca vāditraṃ divyaṃ ca vividhaṃ tathā |
śikṣayiṣyāmyahaṃ rājanvirāṭanagare striyaḥ

स्त्रीभावसमुदाचारान्नृत्तगीतकथाश्रयैः ।
छादयिष्यामि राजेन्द्र माययाऽऽत्मानमात्मना

strībhāvasamudācārānnṛttagītakathāśrayaiḥ |
chādayiṣyāmi rājendra māyayā''tmānamātmanā

युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मिन्द्रौपद्याः परिचारिका ।
उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि धर्मराजस्य संमता

yudhiṣṭhirasya gehe'smindraupadyāḥ paricārikā |
uṣitā'smīti vakṣyāmi dharmarājasya saṃmatā

उर्वश्याश्चापि शापेन प्राप्तोस्मि नृप षण्डताम् ।
शक्रप्रसादान्मुक्तोऽहं वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात् ।
इत्येतन्मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा

urvaśyāścāpi śāpena prāptosmi nṛpa ṣaṇḍatām |
śakraprasādānmukto'haṃ varṣādūrdhvaṃ trayodaśāt |
ityetanme pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā

एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः ।
विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटस्य पुरे सुखम्

etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ |
vihariṣyāmi rājendra virāṭasya pure sukham

वासुदेवसमो लोके यशसा विक्रमेण च ।
सोयं राज्ये विराटस्य भवने भरतर्षभः

vāsudevasamo loke yaśasā vikrameṇa ca |
soyaṃ rājye virāṭasya bhavane bharatarṣabhaḥ

मेरुः प्रच्छादित इव वसन्वज्रोण मुष्टिना ।
आख्याता षण्डकोस्मीति प्रतिज्ञातं हि पातकं

meruḥ pracchādita iva vasanvajroṇa muṣṭinā |
ākhyātā ṣaṇḍakosmīti pratijñātaṃ hi pātakaṃ