अध्याय 4: नकुल, सहदेव और द्रौपदी अपनी भूमिकाएँ चुनते हैं

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तथार्जुनो धर्मामृतां वरिष्ठः ।
वाक्यं तथासौ .... भूयो नृपोऽपरं भ्रातर...बभाषे

ityevamuktvā puruṣapravīrastathārjuno dharmāmṛtāṃ variṣṭhaḥ |
vākyaṃ tathāsau .... bhūyo nṛpo'paraṃ bhrātara...babhāṣe

किंकर्मा किंसमाचारो नकुलोयं भविष्यति ।
सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः

kiṃkarmā kiṃsamācāro nakuloyaṃ bhaviṣyati |
sukumāraśca śūraśca darśanīyaḥ sukhocitaḥ

अदुःखार्हश्च बालश्च लालितश्चापि नित्यशः ।
सोयमार्तश्च शान्तश्च किं नु रोचयतात्त्विह

aduḥkhārhaśca bālaśca lālitaścāpi nityaśaḥ |
soyamārtaśca śāntaśca kiṃ nu rocayatāttviha

किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तस्य तात चरिष्यसि ।
कर्म तत्त्वं समाचक्ष्व राज्ये तस्य महीपतेः

kiṃ tvaṃ nakula kurvāṇastasya tāta cariṣyasi |
karma tattvaṃ samācakṣva rājye tasya mahīpateḥ

अश्वाध्यक्षो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः ।
दामग्रन्थीति नाम्नाऽहं कर्मैतत्सुप्रियं मम

aśvādhyakṣo bhaviṣyāmi virāṭasyeti me matiḥ |
dāmagranthīti nāmnā'haṃ karmaitatsupriyaṃ mama

दामग्नन्थी परिज्ञातः कुशलो दामकर्मणि ।
न मां परिभविष्यन्ति जना जात्विह कर्हिचित्

dāmagnanthī parijñātaḥ kuśalo dāmakarmaṇi |
na māṃ paribhaviṣyanti janā jātviha karhicit

कुशलोत्स्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सने ।
प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराजा यथा तव

kuśalotsmyaśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsane |
priyāśca satataṃ me'śvāḥ kururājā yathā tava

न मां परिभविष्यन्ति किशोरा वडवास्तथा ।
न दुष्टाश्च भविष्यन्ति पृष्ठे धुरि च मद्गताः

na māṃ paribhaviṣyanti kiśorā vaḍavāstathā |
na duṣṭāśca bhaviṣyanti pṛṣṭhe dhuri ca madgatāḥ

द्रक्ष्यन्ति ये च मां केचिद्विराटनगरे जनाः ।
तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा

drakṣyanti ye ca māṃ kecidvirāṭanagare janāḥ |
tebhya evaṃ pravakṣyāmi vihariṣyāmyahaṃ yathā

पाण्डवेन ह्यहं तात अश्वेष्वधिकृतः पुरा ।
इति तस्य पुरे छन्नश्चरिष्यामि महीपते ।
इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा

pāṇḍavena hyahaṃ tāta aśveṣvadhikṛtaḥ purā |
iti tasya pure channaścariṣyāmi mahīpate |
ityetadvaḥ pratijñātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā

नकुलेनैवमुक्तस्तु धर्मराजोऽब्रवीद्वचः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या नयेनोशनसा समः

nakulenaivamuktastu dharmarājo'bravīdvacaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā nayenośanasā samaḥ

मन्त्रैर्नानाविधैर्नीतः पथ्येषु परिनिष्ठितः ।
सुप्रणीतः सुमार्गस्थो राजतन्त्रमवाप यः

mantrairnānāvidhairnītaḥ pathyeṣu pariniṣṭhitaḥ |
supraṇītaḥ sumārgastho rājatantramavāpa yaḥ

न चास्य स्खलितं किंचिद्ददृशुस्तद्विदो जनाः ।
सुनीतिज्ञश्च शूरश्च सर्वमन्त्रविशारदः

na cāsya skhalitaṃ kiṃciddadṛśustadvido janāḥ |
sunītijñaśca śūraśca sarvamantraviśāradaḥ

अधिको मातुरस्माकं कुन्त्याः प्रियतमः सदा ।
सहदेव कथं कर्म तस्य राज्ञः करिष्यसि ।
किं वा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि

adhiko māturasmākaṃ kuntyāḥ priyatamaḥ sadā |
sahadeva kathaṃ karma tasya rājñaḥ kariṣyasi |
kiṃ vā tvaṃ tāta kurvāṇaḥ pracchanno vicariṣyasi

गोसङ्ख्याता भविष्यामि विराटस्येति रोचये ।
प्रतिभोक्ता च दोग्धा च सङ्ख्यानकुशलो गवाम् ।
तन्त्रीपालेति मे नाम स्वयं प्रोक्तं भविष्यति

gosaṅkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasyeti rocaye |
pratibhoktā ca dogdhā ca saṅkhyānakuśalo gavām |
tantrīpāleti me nāma svayaṃ proktaṃ bhaviṣyati

अयोगा बहुलाः पुष्टाः क्षीरवत्यो बहुप्रजाः ।
निष्पन्नसत्त्वाः सुभृता ह्यपेतज्वरकिल्विषाः

ayogā bahulāḥ puṣṭāḥ kṣīravatyo bahuprajāḥ |
niṣpannasattvāḥ subhṛtā hyapetajvarakilviṣāḥ

दृष्टचोरभया नित्यं व्याधिव्याघ्रविवर्जिताः ।
गावः सुसहिता राजन्निरुद्विग्ना निरामयः

dṛṣṭacorabhayā nityaṃ vyādhivyāghravivarjitāḥ |
gāvaḥ susahitā rājannirudvignā nirāmayaḥ

भविष्यन्ति मया गुप्ता विराटनगरे तदा ।
निपुणत्वं चरिष्यामि प्रीतिरत्र परा हि मे

bhaviṣyanti mayā guptā virāṭanagare tadā |
nipuṇatvaṃ cariṣyāmi prītiratra parā hi me

अहं हि भवता गोषु प्रहितः सतत पुरा ।
तत्र मे कौशलं सर्वमनुबद्धं विशांपते

ahaṃ hi bhavatā goṣu prahitaḥ satata purā |
tatra me kauśalaṃ sarvamanubaddhaṃ viśāṃpate

लक्षणं चरितं चैव गवां यच्चापि मङ्गलम् ।
सत्सर्वं मे सुविदितमन्यच्चापि विशांपते

lakṣaṇaṃ caritaṃ caiva gavāṃ yaccāpi maṅgalam |
satsarvaṃ me suviditamanyaccāpi viśāṃpate

वृषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् ।
येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते

vṛṣabhānapi jānāmi rājanpūjitalakṣaṇān |
yeṣāṃ mūtramupāghrāya api vandhyā prasūyate

सोऽहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र परा हि मे ।
विराटनगरे गूढो रंस्येऽहं तेन कर्मणा

so'hamevaṃ cariṣyāmi prītiratra parā hi me |
virāṭanagare gūḍho raṃsye'haṃ tena karmaṇā

तोषयिष्ये च राजानां मा भूच्चिन्ता तवानघ ।
न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव ।
इत्येतद्वः प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा

toṣayiṣye ca rājānāṃ mā bhūccintā tavānagha |
na ca māṃ vetsyati parastatte rocatu pārthiva |
ityetadvaḥ pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā

केनात्र कर्मणा कृष्णा द्रौपदी विचरिष्यति ।
न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः

kenātra karmaṇā kṛṣṇā draupadī vicariṣyati |
na hi kiṃcidvijānāti karma kartuṃ yathā striyaḥ

माल्यागन्धानलङ्कारान्वस्त्राणि विविधानि च ।
एतान्येवाभिजानाति यथाजाता च भामिनी

mālyāgandhānalaṅkārānvastrāṇi vividhāni ca |
etānyevābhijānāti yathājātā ca bhāminī

पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति ।
इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योपि गरीयसी

pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati |
iyaṃ tu naḥ priyā bhāryā prāṇebhyopi garīyasī

मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठा स्वसेव च ।
सुकुमारी सुशीला च राजपुत्री यशस्विनी ।
कथं वत्स्यति कल्याणी विराटनगरे सती

māteva paripālyā ca pūjyā jyeṣṭhā svaseva ca |
sukumārī suśīlā ca rājaputrī yaśasvinī |
kathaṃ vatsyati kalyāṇī virāṭanagare satī

अहं वत्स्यामि राजेन्द्र निर्वृतो भव पार्थिव ।
यथा ते मत्कृते शोको न भवेन्नृपते शृणु ।
यथा तु मां न जानन्ति यत्करिष्याम्यहं प्रभो

ahaṃ vatsyāmi rājendra nirvṛto bhava pārthiva |
yathā te matkṛte śoko na bhavennṛpate śṛṇu |
yathā tu māṃ na jānanti yatkariṣyāmyahaṃ prabho

छन्ना वत्स्याम्यहं यन्मां न विजानन्ति केचन ।
वृत्तं तच्च समाख्यास्ये शर्म तेस्तु विशांपते

channā vatsyāmyahaṃ yanmāṃ na vijānanti kecana |
vṛttaṃ tacca samākhyāsye śarma testu viśāṃpate

सैरन्ध्रीजातिसंपन्ना नाम्नाऽहं व्रतचारिणी ।

sairandhrījātisaṃpannā nāmnā'haṃ vratacāriṇī |

सैरन्ध्र्यो रक्षिताः स्त्रीणां भुजिष्याः सन्ति भारत ।
एकपत्न्यः स्त्रियश्चैता इति लोकस्य निश्चयः

sairandhryo rakṣitāḥ strīṇāṃ bhujiṣyāḥ santi bhārata |
ekapatnyaḥ striyaścaitā iti lokasya niścayaḥ

साऽहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि ।
प्रमदाहरिका लोके पुरुषाणां प्रवासिनाम्

sā'haṃ bruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi |
pramadāharikā loke puruṣāṇāṃ pravāsinām

युधिष्ठिरस्य वै गेहे द्रौपद्याः परिचारिका ।
उषिताऽस्मीति वक्ष्यामि पृष्टा राज्ञा च भारत ।
आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि

yudhiṣṭhirasya vai gehe draupadyāḥ paricārikā |
uṣitā'smīti vakṣyāmi pṛṣṭā rājñā ca bhārata |
ātmaguptā cariṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

नाहं तत्र भविष्यामि दुर्भरा राजवेश्मनि ।
कृत्वा चैव सदा रक्षां व्रतेनैव नराधिप

nāhaṃ tatra bhaviṣyāmi durbharā rājaveśmani |
kṛtvā caiva sadā rakṣāṃ vratenaiva narādhipa

सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम् ।
सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा ते भूद्दुःखमीदृशम्

sudeṣṇāṃ pratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīm |
sā rakṣiṣyati māṃ prāptāṃ mā te bhūdduḥkhamīdṛśam

अथ गुप्ता चरिष्यामि युष्माभिस्तत्र तस्थुषी ।
इत्येवं वः प्रतिज्ञातं विहरिष्याम्यहं यथा

atha guptā cariṣyāmi yuṣmābhistatra tasthuṣī |
ityevaṃ vaḥ pratijñātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā

यथा नो दुर्हृदः पापा भवन्ति सुखिनः पुनः ।
कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि लक्षयेयुर्न ते जनाः

yathā no durhṛdaḥ pāpā bhavanti sukhinaḥ punaḥ |
kuryāstathā tvaṃ kalyāṇi lakṣayeyurna te janāḥ

कल्याणं भाषसे कृष्णे यथा कौलेयकी तथा ।
न पापमभिजानासि साध्वी साधुव्रते स्थिता

kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe yathā kauleyakī tathā |
na pāpamabhijānāsi sādhvī sādhuvrate sthitā