अध्याय 2: युधिष्ठिर विराट को चुनकर कंक बनते हैं

निवृत्तवनवासास्ते सत्यसन्धा मनस्विनः ।
अकुर्वत पुनर्मन्त्रं सह धौम्येन पाण्डवाः ॥ 1

nivṛttavanavāsāste satyasandhā manasvinaḥ |
akurvata punarmantraṃ saha dhaumyena pāṇḍavāḥ || 1

अथाब्रवीद्धर्मराजः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भ्रातॄन्कृष्णां च संग्रेक्ष्य धौम्यं च कुरुनन्दनः ॥ 2

athābravīddharmarājaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṝnkṛṣṇāṃ ca saṃgrekṣya dhaumyaṃ ca kurunandanaḥ || 2

द्वादशेमानि वर्षाणि राज्याद्विप्रोषिता वयम् ।
त्रयोदशोऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रात्परमदुर्वसः ।
स साधु कौन्तेय इतो वासमर्जुन रोचय ॥ 3

dvādaśemāni varṣāṇi rājyādviproṣitā vayam |
trayodaśo'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchrātparamadurvasaḥ |
sa sādhu kaunteya ito vāsamarjuna rocaya || 3

त्रयोदशमिदं प्राप्तं क्वनु वत्स्यामहेऽर्जुन ।
अबुद्धा धार्तराष्ट्रैश्च समग्राः सह कृष्णया ॥ 4

trayodaśamidaṃ prāptaṃ kvanu vatsyāmahe'rjuna |
abuddhā dhārtarāṣṭraiśca samagrāḥ saha kṛṣṇayā || 4

तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप ।
अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ ॥ 5

tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa |
ajñātā vicariṣyāmo narāṇāṃ bharatarṣabha || 5

यानि राष्ट्राणि वासाय कीर्तयिष्यामि कानिचित् ।
रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्तु रोचय ॥ 6

yāni rāṣṭrāṇi vāsāya kīrtayiṣyāmi kānicit |
ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃcittu rocaya || 6

रम्या जनपदाः सन्ति बहवस्त्वभितः कुरून् ।
पाञ्चालाश्चैव मत्स्याश्च साल्ववैदेहबाह्लिकाः ।
दशार्णाः शूरसेनाश्च कलिङ्गा मागधा अपि ॥ 7

ramyā janapadāḥ santi bahavastvabhitaḥ kurūn |
pāñcālāścaiva matsyāśca sālvavaidehabāhlikāḥ |
daśārṇāḥ śūrasenāśca kaliṅgā māgadhā api || 7

विराटनगरं चापि श्रूयते शत्रुसूदन ।
रमणीयं जनाकीर्णं सुभिक्षं स्फीतमेव च ॥ 8

virāṭanagaraṃ cāpi śrūyate śatrusūdana |
ramaṇīyaṃ janākīrṇaṃ subhikṣaṃ sphītameva ca || 8

नानाराष्ट्राणि चान्यानि श्रूयन्ते सुबहूनि च ।
यत्र ते रोचते राजंस्तत्र गच्छामहे वयम् ॥ 9

nānārāṣṭrāṇi cānyāni śrūyante subahūni ca |
yatra te rocate rājaṃstatra gacchāmahe vayam || 9

कतमस्मिञ्जनपदे महाराज निवत्स्यसि ।
मा विषादे मनः कार्यं राज्यभ्रंश इति क्वचित् ॥ 10

katamasmiñjanapade mahārāja nivatsyasi |
mā viṣāde manaḥ kāryaṃ rājyabhraṃśa iti kvacit || 10

एवमेतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः ।
अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तथैतन्न तदन्यथा ॥ 11

evametanmahābāho yathā sa bhagavānprabhuḥ |
abravītsarvabhūteśastathaitanna tadanyathā || 11

अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम् ।
संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर्द्रव्यमकुतोऽभयम् ॥ 12

avaśyaṃ tveva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham |
saṃmantrya sahitaiḥ sarvairdravyamakuto'bhayam || 12

मात्स्यो विराटो बलवानभिरक्तोथ पाण्डवान् ।
धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धः सत्स्वपि संमतः ॥ 13

mātsyo virāṭo balavānabhiraktotha pāṇḍavān |
dharmaśīlo vadānyaśca vṛddhaḥ satsvapi saṃmataḥ || 13

गुणवाँल्लोकविख्यातो दृढभक्तिर्जितेन्द्रियः ।
तत्र मे रोचते पार्थ मत्स्यराजान्तिकेऽनघ ॥ 14

guṇavām̐llokavikhyāto dṛḍhabhaktirjitendriyaḥ |
tatra me rocate pārtha matsyarājāntike'nagha || 14

विराटनगरे तात मासान्द्वादशसंमितान् ।
कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि वसामो यदि रोचते ॥ 15

virāṭanagare tāta māsāndvādaśasaṃmitān |
kurvantastasya karmāṇi vasāmo yadi rocate || 15

यानियानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम् ।
कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दन ॥ 16

yāniyāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam |
kartuṃ yo yatsa tatkarma bravītu kurunandana || 16

नरदेव कथं कर्म तस्य राष्ट्रे करिष्यसि ।
मनुजेन्द्र विराटस्य रंस्यसे केन कर्मणा ॥ 17

naradeva kathaṃ karma tasya rāṣṭre kariṣyasi |
manujendra virāṭasya raṃsyase kena karmaṇā || 17

अक्लिष्टवेषधारी च धार्मिको ह्यनसूयकः ।
न तवाभ्युचितं कर्म नृशंसं नापि कैतवम् ॥ 18

akliṣṭaveṣadhārī ca dhārmiko hyanasūyakaḥ |
na tavābhyucitaṃ karma nṛśaṃsaṃ nāpi kaitavam || 18

सत्यवागसि याज्ञीको लोभक्रोधविवर्जितः ।
मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ 19

satyavāgasi yājñīko lobhakrodhavivarjitaḥ |
mṛdurvadānyo hrīmāṃśca dhārmikaḥ satyavikramaḥ || 19

स राजंस्तपसा क्लिष्टः कथं तस्य करिष्यसि ।
न दुःखमुचितं किंचिद्राजन्पापमतेर्यथा ।
स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ॥ 20

sa rājaṃstapasā kliṣṭaḥ kathaṃ tasya kariṣyasi |
na duḥkhamucitaṃ kiṃcidrājanpāpamateryathā |
sa imāmāpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi || 20

अर्जुनेनैवमुक्तस्तु प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ।
शृणु त्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दन ॥ 21

arjunenaivamuktastu pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ |
śṛṇu tvaṃ yatkariṣyāmi karma vai kurunandana || 21

विराटं समनुप्राप्य राजानं मात्स्यनन्दनम् ।
सभास्तारो भविष्यामि विराटस्येति मे मतिः ॥ 22

virāṭaṃ samanuprāpya rājānaṃ mātsyanandanam |
sabhāstāro bhaviṣyāmi virāṭasyeti me matiḥ || 22

कङ्को नाम ब्रुवाणोऽहं मताक्षः साधुदेविता ।
वैडूर्यान्काञ्चनान्दानान्स्फाटिकान्राजतानपि ॥ 23

kaṅko nāma bruvāṇo'haṃ matākṣaḥ sādhudevitā |
vaiḍūryānkāñcanāndānānsphāṭikānrājatānapi || 23

कृष्णाक्षाँल्लोहिताक्षांश्च निवप्स्यामि मनोरमान् ।
अरिष्टान्राजगोलिङ्गान्दर्शनीयान्सुवर्चसः ॥ 24

kṛṣṇākṣām̐llohitākṣāṃśca nivapsyāmi manoramān |
ariṣṭānrājagoliṅgāndarśanīyānsuvarcasaḥ || 24

लोहिताश्चाश्मगर्भाश्च सन्ति तात धनानि मे ।
दर्शनीयाः सभानन्दाः कुशलैः साधुनिष्ठिताः ॥ 25

lohitāścāśmagarbhāśca santi tāta dhanāni me |
darśanīyāḥ sabhānandāḥ kuśalaiḥ sādhuniṣṭhitāḥ || 25

अप्येतान्पाणिना स्पृष्ट्वा संप्रहृष्यन्ति मानवाः ॥ 26

apyetānpāṇinā spṛṣṭvā saṃprahṛṣyanti mānavāḥ || 26

तान्विकीर्य समे देशे रमणीये विपांसुले ।
देविष्यामि यथाकामं स विहारो भविष्यति ॥ 27

tānvikīrya same deśe ramaṇīye vipāṃsule |
deviṣyāmi yathākāmaṃ sa vihāro bhaviṣyati || 27

कङ्को नाम्ना परिव्राट् च विराटस्य सभासदः ।
ज्योतिषे शकुनज्ञाने निमित्ते चाक्षकौशले ।
ब्राह्मे वेदे मयाऽधीते वेदाङ्गेषु च सर्वशः ॥ 28

kaṅko nāmnā parivrāṭ ca virāṭasya sabhāsadaḥ |
jyotiṣe śakunajñāne nimitte cākṣakauśale |
brāhme vede mayā'dhīte vedāṅgeṣu ca sarvaśaḥ || 28

धर्मकामार्थमोक्षेषु नीतिशास्त्रेषु पारगः ।
पृष्टोऽहं कथयिष्यामि राज्ञः प्रियतमं वचः ॥ 29

dharmakāmārthamokṣeṣu nītiśāstreṣu pāragaḥ |
pṛṣṭo'haṃ kathayiṣyāmi rājñaḥ priyatamaṃ vacaḥ || 29

आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा ।
इति वक्ष्यामि राजानं यदि मामनुयोक्ष्यते ॥ 30

āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā |
iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi māmanuyokṣyate || 30

विराटनगरे छन्न एवं युक्तः सदा वसे ।
इत्येवं मे प्रतिज्ञातं विचरिष्याम्यहं यथा ॥ 31

virāṭanagare channa evaṃ yuktaḥ sadā vase |
ityevaṃ me pratijñātaṃ vicariṣyāmyahaṃ yathā || 31