अध्याय 28: विराट का भय, द्रौपदी ने तेरह दिन माँगे

ते दृष्ट्वा निहतान्सूतान्भीमसेनेन भारत ।
पौराश्च सहिताः सर्वे राज्ञे गत्वा न्यवेदयन् ।
गन्धर्वेण हता राजन्सूतपुत्राः परश्शतम् ॥ 1

te dṛṣṭvā nihatānsūtānbhīmasenena bhārata |
paurāśca sahitāḥ sarve rājñe gatvā nyavedayan |
gandharveṇa hatā rājansūtaputrāḥ paraśśatam || 1

यथा वज्रेण दीर्णं वै पर्वतस्य महच्छिरः ।
विनिकार्णाः प्रदृश्यन्ते तथा सूता महीतले ॥ 2

yathā vajreṇa dīrṇaṃ vai parvatasya mahacchiraḥ |
vinikārṇāḥ pradṛśyante tathā sūtā mahītale || 2

सैरन्ध्री चापि मुक्ता सा पुनरायाति ते गृहम् ।
सर्वं संशयितं राजन्नगरं ते भविष्यति ॥ 3

sairandhrī cāpi muktā sā punarāyāti te gṛham |
sarvaṃ saṃśayitaṃ rājannagaraṃ te bhaviṣyati || 3

तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः ।
पुंसामिष्टश्च विषयो मैथुनाय न संशयः ॥ 4

tathārūpā hi sairandhrī gandharvāśca mahābalāḥ |
puṃsāmiṣṭaśca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ || 4

यथा सैरन्ध्रिदोषेण नेदं राजन्पुरं तव ।
विनाशमेति वै क्षिप्रं तथा साधु विधीयताम् ॥ 5

yathā sairandhridoṣeṇa nedaṃ rājanpuraṃ tava |
vināśameti vai kṣipraṃ tathā sādhu vidhīyatām || 5

सर्वाङ्गसौष्ठवयुतां रूपलावण्यशालिनीम् ।
पश्यतामनिमेषेण चक्षुषा वनितां शुभाम् ।
मनसश्चक्षुषश्चैव प्रतिबन्धो न विद्यते ॥ 6

sarvāṅgasauṣṭhavayutāṃ rūpalāvaṇyaśālinīm |
paśyatāmanimeṣeṇa cakṣuṣā vanitāṃ śubhām |
manasaścakṣuṣaścaiva pratibandho na vidyate || 6

तस्मात्तां यः पुमान्दृष्ट्वा रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
गच्छेत्कामवशं मूढो गन्धर्वैः स निहन्यते ॥ 7

tasmāttāṃ yaḥ pumāndṛṣṭvā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |
gacchetkāmavaśaṃ mūḍho gandharvaiḥ sa nihanyate || 7

निष्कासयैनां भवनात्पुराच्चैव विशेषतः ।
कालः प्रविश्य सैरन्ध्रीं पुरं नाशयते ध्रुवम् ॥ 8

niṣkāsayaināṃ bhavanātpurāccaiva viśeṣataḥ |
kālaḥ praviśya sairandhrīṃ puraṃ nāśayate dhruvam || 8

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विराटो वाहिनीपतिः ।
अब्रवीत्क्रियतामेषां सूतानामपरक्रिया ॥ 9

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ |
abravītkriyatāmeṣāṃ sūtānāmaparakriyā || 9

एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने ।
दह्यन्तां कीचकाः सर्वे सर्वगन्धैश्च सर्वशः ॥ 10

ekasminneva te sarve susamiddhe hutāśane |
dahyantāṃ kīcakāḥ sarve sarvagandhaiśca sarvaśaḥ || 10

इत्युक्त्वा परमोद्वग्निः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम् ।
सुदेष्णां चाब्रवीद्राजा महिषीं जातसाध्वसः ॥ 11

ityuktvā paramodvagniḥ praviśyāntaḥpuraṃ śubham |
sudeṣṇāṃ cābravīdrājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ || 11

सैरन्ध्रीमागतां ब्रूया ममैव वचनादिह ।
गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराधुना ।
बिभेति राजा सैरन्धि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ॥ 12

sairandhrīmāgatāṃ brūyā mamaiva vacanādiha |
gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carādhunā |
bibheti rājā sairandhi gandharvebhyaḥ parābhavāt || 12

न हि तामुत्सहे वक्तुं स्वयं गन्धर्वरक्षिताम् ।
स्त्रियास्त्वदोषस्तां वक्तुमतस्त्वां प्रब्रवीम्यहम् ॥ 13

na hi tāmutsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām |
striyāstvadoṣastāṃ vaktumatastvāṃ prabravīmyaham || 13

एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने ।
अदहन्कीचकान्सर्वान्संस्कारैश्चैव सर्वशः ॥ 14

ekasminneva te sarve susamiddhe hutāśane |
adahankīcakānsarvānsaṃskāraiścaiva sarvaśaḥ || 14

अथ मुक्ता भयात्कृष्णा सूतपुत्रान्निरस्य च ।
मोक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ॥ 15

atha muktā bhayātkṛṣṇā sūtaputrānnirasya ca |
mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati || 15

त्रासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी ।
सा तु गात्राणि वासश्च प्रक्षाल्य प्रविवेश ह ॥ 16

trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī |
sā tu gātrāṇi vāsaśca prakṣālya praviveśa ha || 16

तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन्प्राद्रवन्त दिशो दश ।
गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः केचिद्दृष्टिं न्यमीलयन् ॥ 17

tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājanprādravanta diśo daśa |
gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ keciddṛṣṭiṃ nyamīlayan || 17

प्रदुद्रुवुश्चाप्यपरे तथा जना हस्तैश्च चक्षूंषि पिधाय मोहिताः ।
मा पश्यत स्मेति च तां ब्रुवन्तस्तथा जनाश्चुक्रुशुरार्तरूपाः ॥ 18

pradudruvuścāpyapare tathā janā hastaiśca cakṣūṃṣi pidhāya mohitāḥ |
mā paśyata smeti ca tāṃ bruvantastathā janāścukruśurārtarūpāḥ || 18

तामद्य यः पश्यति रूपशालिनीं शयीत भग्नोऽत्र यथैव कीचकाः ।
इति ब्रुवन्तो भयविग्नचेतसो भयेन गन्धर्वगतेन मोहिताः ॥ 19

tāmadya yaḥ paśyati rūpaśālinīṃ śayīta bhagno'tra yathaiva kīcakāḥ |
iti bruvanto bhayavignacetaso bhayena gandharvagatena mohitāḥ || 19

ततो महानसद्वारे भीमसेनमवस्थितम् ।
ददर्श राजन्पाञ्चाली यथा मत्तं महाद्विपम् ॥ 20

tato mahānasadvāre bhīmasenamavasthitam |
dadarśa rājanpāñcālī yathā mattaṃ mahādvipam || 20

सोपहासं तु शनकैः संज्ञाभिरिदमब्रवीत् ।
नमो गन्धर्वराजाय येनास्मि परिमोक्षिता ॥ 21

sopahāsaṃ tu śanakaiḥ saṃjñābhiridamabravīt |
namo gandharvarājāya yenāsmi parimokṣitā || 21

कीचकेभ्यो विनिर्दोषामनाथां वसतीं गृहे ।
यो मां रक्षति सन्त्रस्तां गन्धर्वाय नमोस्तु ते ॥ 22

kīcakebhyo vinirdoṣāmanāthāṃ vasatīṃ gṛhe |
yo māṃ rakṣati santrastāṃ gandharvāya namostu te || 22

ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः ।
तेषां च वशगा नित्यं विचर त्वं यथेष्टतः ॥ 23

ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ |
teṣāṃ ca vaśagā nityaṃ vicara tvaṃ yatheṣṭataḥ || 23

ये पुरा विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः ।
तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा ह्यनृणा विहरन्त्वितः ॥ 24

ye purā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ |
tasyāste vacanaṃ śrutvā hyanṛṇā viharantvitaḥ || 24

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा जझिरे नेतरे जनाः ।
ततः पाञ्चालराजस्य सुता चापि जगाम ह ॥ 25

tayostadvacanaṃ śrutvā jajhire netare janāḥ |
tataḥ pāñcālarājasya sutā cāpi jagāma ha || 25

ततः सा नर्तनागारे धनंजयमपश्यत ।
राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयन्तं महाभुजम् ॥ 26

tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayamapaśyata |
rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayantaṃ mahābhujam || 26

ततस्ता नर्तनागाराद्विनिष्क्रम्य सहार्जुनाः ।
कन्या ददृशुरायान्तीं कृष्णां क्लिष्टामनागसम् ॥ 27

tatastā nartanāgārādviniṣkramya sahārjunāḥ |
kanyā dadṛśurāyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭāmanāgasam || 27

दिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्ताऽसि दिष्ट्याऽसि पुनरागता ।
दिष्ट्या च निहताः सूता ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् ॥ 28

diṣṭyā sairandhri muktā'si diṣṭyā'si punarāgatā |
diṣṭyā ca nihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyantyanāgasam || 28

कथं सैरन्ध्रि मुक्ताऽसि कथं पापाश्च ते हताः ।
इच्छामि ते कथां श्रोतुं कथयस्व यथातथम् ॥ 29

kathaṃ sairandhri muktā'si kathaṃ pāpāśca te hatāḥ |
icchāmi te kathāṃ śrotuṃ kathayasva yathātatham || 29

बृहन्नले किंनु तव सैरन्ध्र्या कार्यमद्य वै ।
या त्वं रंस्यसि कल्याणि सदा कन्यापुरे सुखं ॥ 30

bṛhannale kiṃnu tava sairandhryā kāryamadya vai |
yā tvaṃ raṃsyasi kalyāṇi sadā kanyāpure sukhaṃ || 30

न हि दुःख समाप्नोषि सैरन्ध्री यदुपाश्रुते ।
सुखेन वर्तसे येह न तद्दुःखमवाप्यते ।
तेन मां दुःखितामेवं पृच्छसि प्रहसन्त्यपि ॥ 31

na hi duḥkha samāpnoṣi sairandhrī yadupāśrute |
sukhena vartase yeha na tadduḥkhamavāpyate |
tena māṃ duḥkhitāmevaṃ pṛcchasi prahasantyapi || 31

बृहन्नलाऽपि कल्याणि दुःखमाप्नोत्यनन्तकम् ।
तिर्यग्योनिगतेवेयं न चैनामवबुध्यसे ॥ 32

bṛhannalā'pi kalyāṇi duḥkhamāpnotyanantakam |
tiryagyonigateveyaṃ na caināmavabudhyase || 32

त्वया सहोषिता चास्मि त्वं च सर्वैः सहोषिता ।
त्वत्तः कृच्छ्रतरं वासं वसेयमहमङ्गने ।
क्लिश्यन्त्यां त्वयि सुश्रोणि कोनु दुःखं न चिन्तयेत् । ॥ 33

tvayā sahoṣitā cāsmi tvaṃ ca sarvaiḥ sahoṣitā |
tvattaḥ kṛcchrataraṃ vāsaṃ vaseyamahamaṅgane |
kliśyantyāṃ tvayi suśroṇi konu duḥkhaṃ na cintayet | || 33

न तु केनचिदन्यन्तं कस्यचिद्धृदयं क्वचित् ।
वेदितुं शक्यते नूनं तेन मां नावबुध्यसे ॥ 34

na tu kenacidanyantaṃ kasyaciddhṛdayaṃ kvacit |
vedituṃ śakyate nūnaṃ tena māṃ nāvabudhyase || 34

ततः सहैव कन्याभिर्द्रौपदी राजवेश्म तत् ।
प्रविवेश सुदेष्णायाः समीपमनसूयिनी ॥ 35

tataḥ sahaiva kanyābhirdraupadī rājaveśma tat |
praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpamanasūyinī || 35

तामब्रवीद्राजपत्नी विराटवचनादिदम् ।
सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम् ।
राजा बिभेति सैरन्ध्रि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ॥ 36

tāmabravīdrājapatnī virāṭavacanādidam |
sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim |
rājā bibheti sairandhri gandharvebhyaḥ parābhavāt || 36

त्वं चापि तरुणी सुभ्रू रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
चित्तानि च नृणां भद्रे रक्तानि स्पर्शजे सुखे ॥ 37

tvaṃ cāpi taruṇī subhrū rūpeṇāpratimā bhuvi |
cittāni ca nṛṇāṃ bhadre raktāni sparśaje sukhe || 37

तस्मात्त्वत्तो भयं मह्यं राष्ट्रस्य नगरस्य च ।
गच्छाद्यैव यथेष्टं त्वं नगराद्यत्र रंस्यसे ॥ 38

tasmāttvatto bhayaṃ mahyaṃ rāṣṭrasya nagarasya ca |
gacchādyaiva yatheṣṭaṃ tvaṃ nagarādyatra raṃsyase || 38

त्वन्निमित्तं शुभे मह्यं सर्वो बन्धुजनो हतः ।
नृशंसा खलु ते बुद्धिर्भ्रातॄणां मे कृतो वधः ॥ 39

tvannimittaṃ śubhe mahyaṃ sarvo bandhujano hataḥ |
nṛśaṃsā khalu te buddhirbhrātṝṇāṃ me kṛto vadhaḥ || 39

तस्माद्गन्धर्वराजेभ्यो भयमद्य प्रवर्तते ।
यथेष्टं गच्छ सैरन्ध्रि स्वस्ति चेह यथा भवेत् ॥ 40

tasmādgandharvarājebhyo bhayamadya pravartate |
yatheṣṭaṃ gaccha sairandhri svasti ceha yathā bhavet || 40

सुदेष्णाया वचः श्रुत्वा सैरन्ध्री चेदमब्रवीत् ।
त्रयोदशाहमात्रं तु राजा क्षाम्यतु भामिनि ॥ 41

sudeṣṇāyā vacaḥ śrutvā sairandhrī cedamabravīt |
trayodaśāhamātraṃ tu rājā kṣāmyatu bhāmini || 41

कृतकृत्या अविष्यन्ति गन्धर्वास्ते न संशयः ।
ततो मामुपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते प्रियम् ॥ 42

kṛtakṛtyā aviṣyanti gandharvāste na saṃśayaḥ |
tato māmupaneṣyanti kariṣyanti ca te priyam || 42

ध्रुवं च श्रेयसा राजा योक्ष्यते सह बान्धवैः ।
राज्ञः कृतोपकाराश्च कृतज्ञाश्च सदा शुभे ।
साधवश्च बलोत्सिक्ताः कृतप्रतिकृतेप्सवः ॥ 43

dhruvaṃ ca śreyasā rājā yokṣyate saha bāndhavaiḥ |
rājñaḥ kṛtopakārāśca kṛtajñāśca sadā śubhe |
sādhavaśca balotsiktāḥ kṛtapratikṛtepsavaḥ || 43

अर्थिनी मा ब्रवीत्येषा यद्वातद्वेति चिन्तय ।
भरस्व तदहर्मात्रं तत्ते श्रेयो भविष्यति ॥ 44

arthinī mā bravītyeṣā yadvātadveti cintaya |
bharasva tadaharmātraṃ tatte śreyo bhaviṣyati || 44

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कैकेयी दुःखमोहिता ।
उवाच द्रौपदीमार्ता भ्रातृव्यसनकर्शिता ॥ 45

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kaikeyī duḥkhamohitā |
uvāca draupadīmārtā bhrātṛvyasanakarśitā || 45

वस भद्रे यथेष्टं त्वं त्वामहं शरणं गता ।
त्रायस्व मम भर्तारं पुत्रांश्चैव विशेषतः ॥ 46

vasa bhadre yatheṣṭaṃ tvaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā |
trāyasva mama bhartāraṃ putrāṃścaiva viśeṣataḥ || 46

इत्युक्तवा राजशार्दूल राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ।
त्रिंशद्रात्रिमिमां भीरुः कृतकृत्या निवासये ॥ 47

ityuktavā rājaśārdūla rājñe sarvaṃ nyavedayat |
triṃśadrātrimimāṃ bhīruḥ kṛtakṛtyā nivāsaye || 47