अध्याय 24: भीम का धीरज, द्रौपदी की वधयाचना

आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह ।
शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ॥ 1

āśvāsayaṃstāṃ pāñcālīṃ bhīmasena uvāca ha |
śṛṇu bhadre varārohe krodhāttatra tu cintitam || 1

त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् ।
कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ॥ 2

tvaṃ vai sabhāgatāṃ dṛṣṭvā mātsyānāṃ kadanaṃ mahat |
kartukāmena bhadraṃ te vṛkṣaścāvekṣito mayā || 2

तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत् ।
तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ॥ 3

tatra māṃ dharmarājastu kaṭākṣeṇa nyavārayat |
tajjñātvā'vāṅbhukhastūṣṇīmāsthitosmi mahānasaṃ || 3

शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि ।
धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च ।
यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ ॥ 4

śṛṇuṣvānyatpratijñātaṃ yadvadāmīha bhāmini |
dhigastu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca |
yatte raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāvimau || 4

तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा ।
सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ॥ 5

tadadya māṃ tu tapati yatkṛtaṃ na mayā purā |
sabhāyāṃ sma virāṭasya karomi kadanaṃ mahat || 5

तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते ।
तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने ॥ 6

tatra me kāraṇaṃ bhāti kaunteyo yatpratīkṣate |
tadahaṃ tasya vijñāya sthito dharmasya śāsane || 6

यच्च राज्यात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः ।
सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ॥ 7

yacca rājyātpracyavanaṃ kurūṇāmavadhaśca yaḥ |
suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca || 7

दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः ।
तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ॥ 8

duḥśāsanasya pāpasya yanmayā na hṛtaṃ śiraḥ |
tanmāṃ dahati kalyāṇi hṛdi śalyamivārpitam || 8

अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम ।
पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्ठाम संगताः ।
तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन् ॥ 9

api cānyadvarārohe smariṣyasi vaco mama |
puṇye tīre sarasvatyā yatpratiṣṭhāma saṃgatāḥ |
tatrāhamabravaṃ kṛṣṇe sarvakleśānanusmaran || 9

न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ ।
कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम् ॥ 10

na cāhamanugaccheyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
dhanañjayaṃ ca pāñcāli mādriputrau ca bhrātarau |
kṛtvaitāṃ ca matiṃ kṛṣṇe yudhiṣṭhiramagarhayam || 10

परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा ।
हीमान्वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन्राजा युधिष्ठिरः ।
सर्वानन्वनयद्भ्रातॄन्मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः ॥ 11

paruṣaṃ vacanaṃ śrutvā mama dharmātmajastadā |
hīmānvākyamahīnārthaṃ bruvanrājā yudhiṣṭhiraḥ |
sarvānanvanayadbhrātṝnmunerdhaumyasya paśyataḥ || 11

मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता ।
रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि ॥ 12

mā rodī rājñi lokānāṃ sarvāgamaguṇānvitā |
rakṣitavyaṃ sahāsmābhiḥ satyamapratimaṃ bhuvi || 12

अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि ।
मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ॥ 13

anunīteṣu cāsmāsu anunītā tvamapyasi |
mā dharmaṃ jahi suśroṇi krodhaṃ jahi mahāmate || 13

इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः ।
शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितं ॥ 14

imaṃ tu samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ |
śṛṇuyādyadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyātsa jīvitaṃ || 14

धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे ।
लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ 15

dhanañjayo vā suśroṇi yamau cāpi sumadhyame |
lokāntaragateṣveṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvitum || 15

धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि ॥ 16

dharmaṃ śṛṇuṣva pāñcāli yatte vakṣyāmi mānini || 16

दुहिता जनकस्यासीद्वैदेही यदि ते श्रुता ।
पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ॥ 17

duhitā janakasyāsīdvaidehī yadi te śrutā |
patimanvacaratsītā mahāraṇyanivāsinam || 17

वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया ।
रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता ।
सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ॥ 18

vasantī ca mahāraṇye rāmasya mahiṣī priyā |
rāvaṇena hṛtā sītā rākṣasībhiśca tarjitā |
sā kliśyamānā suśroṇī rāmamevānvapadyata || 18

लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम् ।
भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत ॥ 19

lopāmudrā tathā bhīru bhartāramṛṣisattamam |
bhagavantamagastyaṃ sā vanāyaivānvapadyata || 19

सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने ।
वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी ॥ 20

sukanyā nāma śaryāterbhārgavacyavanaṃ vane |
valmīkabhūtaṃ sādhvī tamanvapadyata bhāminī || 20

नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ॥ 21

nālāyanī cendrasenā rūpeṇāpratimā bhuvi |
patimanvacaradvṛddhaṃ purā varṣasahasriṇam || 21

नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे ।
अन्वगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः ॥ 22

nalaṃ rājānamevātha damayantī vanāntare |
anvagacchatpurā kṛṣṇe tathā bhartṝṃstvamanvagāḥ || 22

यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः ।
तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ 23

yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ |
tathā tvamapi kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ || 23

मा दीर्घं क्षम कालं त्वं त्रिंशद्रात्रमनिन्दिते ।
पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ 24

mā dīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ triṃśadrātramanindite |
pūrṇe trayodaśe varṣe rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi || 24

सत्येन ते शपे चाहं भविता नान्यथेति च ॥ 25

satyena te śape cāhaṃ bhavitā nānyatheti ca || 25

सर्वासां परमस्त्रीणां प्रामाण्यं कर्तुमर्हसि ।
सर्वेषां च नरेन्द्राणां मूर्ध्नि स्थास्यसि भामिनि ॥ 26

sarvāsāṃ paramastrīṇāṃ prāmāṇyaṃ kartumarhasi |
sarveṣāṃ ca narendrāṇāṃ mūrdhni sthāsyasi bhāmini || 26

भर्तृभक्त्या च वृत्तेन भोगानाप्स्यसि दुर्लभान् ।
यातायां तु प्रतिज्ञायां महान्तं भोगमाप्नुयाः ॥ 27

bhartṛbhaktyā ca vṛttena bhogānāpsyasi durlabhān |
yātāyāṃ tu pratijñāyāṃ mahāntaṃ bhogamāpnuyāḥ || 27

गुरुभक्तिकृतं ज्ञात्वा राज्ञां मूर्ध्नि स्थिता भवेः ॥ 28

gurubhaktikṛtaṃ jñātvā rājñāṃ mūrdhni sthitā bhaveḥ || 28

आर्तप्रलापा कौन्तेय न राजानमुपालभे ।
अपारयन्त्या दुःखानि कृतं बाष्पप्रमोचनम् ॥ 29

ārtapralāpā kaunteya na rājānamupālabhe |
apārayantyā duḥkhāni kṛtaṃ bāṣpapramocanam || 29

इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासद्यं निबोध तत् ॥ 30

idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsadyaṃ nibodha tat || 30

योऽयं राज्ञो विराटस्य सूतपुत्रस्तु कीचकः ।
स्यालो नाम प्रवादेन भोजस्त्रैगर्तदेशजः ॥ 31

yo'yaṃ rājño virāṭasya sūtaputrastu kīcakaḥ |
syālo nāma pravādena bhojastraigartadeśajaḥ || 31

त्यक्तधर्मो नृशंसश्च सर्वार्थेषु च वल्लभः ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मे भव शोभने ।
अविनीतः सुदुष्टात्मा मामनाथेति चिन्तयन् ॥ 32

tyaktadharmo nṛśaṃsaśca sarvārtheṣu ca vallabhaḥ |
nityamevāha duṣṭātmā bhāryā me bhava śobhane |
avinītaḥ suduṣṭātmā māmanātheti cintayan || 32

किमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल ।
प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ॥ 33

kimuktena vyatītena bhīmasena mahābala |
pratyupasthitakālasya kāryasyānantaro bhava || 33

ममेह भीम कैकेयी रूपाद्धि भयशङ्किता ।
नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ॥ 34

mameha bhīma kaikeyī rūpāddhi bhayaśaṅkitā |
nityamudvijate rājā kathaṃ neyādimāmiti || 34

तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः ।
कीचकोपि च दुष्टात्मा पुनः प्रार्थयते च मां ॥ 35

tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ svayaṃ cānṛtadarśanaḥ |
kīcakopi ca duṣṭātmā punaḥ prārthayate ca māṃ || 35

तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च ।
अब्रवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ॥ 36

tamahaṃ kupitā bhīma punaḥ kopaṃ niyamya ca |
abravaṃ kāmasaṃmūḍhamātmānaṃ rakṣa kīcaka || 36

गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया ।
ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ॥ 37

gandharvāṇāmahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī priyā |
te tvāṃ nihanyurdurdharṣāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ || 37

एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह ।
नाहं बिभेमि भैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ॥ 38

evamuktastu duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha |
nāhaṃ bibhemi bhairandhri gandharvāṇāṃ śucismite || 38

शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे ।
समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ॥ 39

śataṃ sahasramapi vā gandharvāṇāmahaṃ raṇe |
samāgataṃ haniṣyāmi tvaṃ bhīru kuru me kṣaṇam || 39

इत्युक्ता चाब्रवं सूतं कामातुरमहं पुनः ।
न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ॥ 40

ityuktā cābravaṃ sūtaṃ kāmāturamahaṃ punaḥ |
na tvaṃ pratibalasteṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvinām || 40

धर्मे स्थिताऽस्मि सततं कुलशीलसमन्विता ।
नेच्छामि किंचिद्वध्यं त्वां तस्माज्जीवसि कीचक ॥ 41

dharme sthitā'smi satataṃ kulaśīlasamanvitā |
necchāmi kiṃcidvadhyaṃ tvāṃ tasmājjīvasi kīcaka || 41

एवमुक्तस्तु दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्ततः ।
न तिष्ठिति स सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ॥ 42

evamuktastu duṣṭātmā prahasya svanavattataḥ |
na tiṣṭhiti sa sanmārge na ca dharmaṃ bubhūṣati || 42

पापात्मा पापकारी च कामराजवशानुगः ।
अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ॥ 43

pāpātmā pāpakārī ca kāmarājavaśānugaḥ |
avinītaśca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ || 43

दर्शनेदर्शने हन्याद्यदि जह्यां च जीवितम् ।
धर्मे प्रयतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति ॥ 44

darśanedarśane hanyādyadi jahyāṃ ca jīvitam |
dharme prayatamānānāṃ mahāndharmo naśiṣyati || 44

समयं रक्षमाणानां दारा वो न भवन्ति च ।
भार्याजां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ 45

samayaṃ rakṣamāṇānāṃ dārā vo na bhavanti ca |
bhāryājāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā |
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ || 45

वंदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां च मे श्रुतम् ।
क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यो दस्युनिबर्हणात् ॥ 46

vaṃdatāṃ varṇadharmāṃśca brāhmaṇānāṃ ca me śrutam |
kṣatriyasya sadā dharmo nānyo dasyunibarhaṇāt || 46

पश्यतो धर्मराजस्य कीचको माऽन्वधावत ।
तवेव च समक्षं वै भीमसेन महाबल ॥ 47

paśyato dharmarājasya kīcako mā'nvadhāvata |
taveva ca samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala || 47

त्वया चाहं परित्राता भीम तस्माञ्जटासुरात् ॥ 48

tvayā cāhaṃ paritrātā bhīma tasmāñjaṭāsurāt || 48

जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह ।
जहीममपि पापिष्ठं योयं मामवमन्यते ।
कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ॥ 49

jayadrathaṃ tathaiva tvamajaiṣīrbhrātṛbhiḥ saha |
jahīmamapi pāpiṣṭhaṃ yoyaṃ māmavamanyate |
kīcako rājavāllabhyācchokakṛnmama bhārata || 49

कीचकं कामसन्तप्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि ।
यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ॥ 50

kīcakaṃ kāmasantaptaṃ bhindhi kumbhamivāśmani |
yo nimittamanarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata || 50

तं चेञ्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति ।
विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशंगमम् ॥ 51

taṃ ceñjīvantamādityaḥ prātarabhyudayiṣyati |
viṣamāloḍya pāsyāmi mā kīcakavaśaṃgamam || 51

श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः ।
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरसि संश्रिता ॥ 52

śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ |
ityuktvā prārudatkṛṣṇā bhīmasyorasi saṃśritā || 52

भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च ।
कीचकं मनसाऽगच्छत्सृक्किणी परिलेलिहन् ॥ 53

bhīmaśca tāṃ pariṣvajya mahatsāntvaṃ prayujya ca |
kīcakaṃ manasā'gacchatsṛkkiṇī parilelihan || 53

आश्वासयित्वा बहुशो भृशमार्तां सुमध्यमाम् ।
हेतुतत्वार्थसंयुक्तैर्वचोभिर्द्रुपदात्मजाम् ॥ 54

āśvāsayitvā bahuśo bhṛśamārtāṃ sumadhyamām |
hetutatvārthasaṃyuktairvacobhirdrupadātmajām || 54

प्रमृज्य वदनं तस्याः पाणिनाऽश्रुसमाकुलम् ।
उवाच चैनां दुःखार्तां भीमः क्रोधसमन्वितः ॥ 55

pramṛjya vadanaṃ tasyāḥ pāṇinā'śrusamākulam |
uvāca caināṃ duḥkhārtāṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ || 55