अध्याय 23: द्रौपदी भीम को अपने घट्ठे पड़े हाथ दिखाती हैं

अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि ।
वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ॥ 1

ahaṃ sairandhriveṣeṇa vasantī rājaveśmani |
vaśagā'smi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāt || 1

विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप ।
आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ॥ 2

vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ parantapa |
āse kālamupāsīnā sarvaduḥkhasahā punaḥ || 2

अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च ।
इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ॥ 3

anityāḥ khalu martyānāmarthāśca vyasanāni ca |
iti matvā pratīkṣāmi bhartṝṇāmudayaṃ punaḥ || 3

चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च ।
इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ॥ 4

cakravatparivartante hyarthāśca vyasanāni ca |
iti kṛtvā pratīkṣāmi bhartṝṇāmudayaṃ punaḥ || 4

य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः ।
पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ॥ 5

ya eva heturbhavati puruṣasya jayāvahaḥ |
parājaye ca hetuḥ sa iti ca pratipālaye || 5

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते ।
पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ॥ 6

dattvā yācanti puruṣā hatvā hanyanta eva te |
pātayitvā ca pātyante parairiti ca me śrutam || 6

न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम् ।
इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ॥ 7

na daivasyātibhārosti na caivāsyātivartanam |
iti cāpyāgamaṃ bhūyo daivasya pratipālaye || 7

स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति ।
इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ॥ 8

sthitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra na punastatra tiṣṭhati |
iti paryāyamicchanti pratīkṣāmyudayaṃ punaḥ || 8

दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते ।
सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ॥ 9

daivena kila yasyārthaḥ sunītopi vipadyate |
sadā daivāgame yatnastena kāryo vijānatā || 9

किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् ।
पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ॥ 10

kiṃnu me vacanasyādya kathitasya prayojanam |
pṛccha māṃ duḥkhitāmenāmapṛṣṭā'pi bravīmi te || 10

महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च ।
इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ॥ 11

mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā drupadasya ca |
imāmavasthāṃ saṃprāptā madanyā kā jijīviṣet || 11

कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत ।
पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ॥ 12

kurūnpariharansarvānpāñcālānapi bhārata |
pāṇḍaveyāṃśca saṃprāpto mama śoko hyarindama || 12

भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता ।
एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ॥ 13

bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrairbahubhiḥ parivāritā |
evaṃ samuditā nārī kānveyaṃ duḥkhabhāginī || 13

नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् ।
तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ॥ 14

nūnaṃ bālatayā dhāturmayā vai vipriyaṃ kṛtam |
tasya prabhāvāddurnītaṃ prāptā'smi bharatarṣabha || 14

वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् ।
ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ॥ 15

varṇaṃ vikāramapi me paśya pāṇḍava yādṛśam |
īdṛśo me na tatrāsīdduḥkhe paramake purā || 15

त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा ।
साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे ॥ 16

tvameva bhīma jānīṣe yanme pārtha sukhaṃ purā |
sā'haṃ dāsītvamāpannā na śāntiṃ manasā labhe || 16

तद्दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः ।
भीमधन्वा महारङ्गे चास्ते शान्त इवानलः ॥ 17

taddaivikamidaṃ manye yatra pārtho dhanañjayaḥ |
bhīmadhanvā mahāraṅge cāste śānta ivānalaḥ || 17

अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः ।
विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम् ॥ 18

aśakyā vedituṃ pārtha prāṇināṃ vai gatirnaraiḥ |
vinipātamimaṃ paśya yuṣmākamavicintitam || 18

यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा ।
सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती ॥ 19

yasyā mama mukhaprekṣā yūyamindrasamāḥ sadā |
sā prekṣya mukhamanyāsāmavarāṇāṃ varā satī || 19

पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा ।
युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद ॥ 20

paśya pāṇḍava me'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā |
yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu pāñcāleṣu ca mānada || 20

यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी ।
आसीत्साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी ॥ 21

yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī |
āsītsā'dya sudeṣṇāyāḥ pāñcālī vaśavartinī || 21

यस्याः पुरश्चरा ह्यासन्पृष्ठतश्चानुगामिनः ।
साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ॥ 22

yasyāḥ puraścarā hyāsanpṛṣṭhataścānugāminaḥ |
sāhamadya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścācca gāminī || 22

इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत् ।
या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः ।
अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनं ॥ 23

idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat |
yā na jātu svayaṃ piṃṣe gātrodvartanamātmanaḥ |
anyatra kuntyā bhadraṃ te sā pinaṣmyadya candanaṃ || 23

पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा ।
इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ ॥ 24

paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ vai bhavataḥ purā |
ityasmai darśayāmāsa kiṇavantau karāvubhau || 24

बिभेमि कुन्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन ।
साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ॥ 25

bibhemi kuntyā yā nā'haṃ yuṣmākaṃ vā kadācana |
sā'dyāgrato virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī || 25

किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा ।
नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते ॥ 26

kiṃnu vakṣyati samrāṇmāṃ varṇakaḥ sukṛto na vā |
nānyapiṣṭaṃ virāṭasya candanaṃ kila rocate || 26

सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी ।
रुरोद शनकैः कृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता ॥ 27

sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī |
ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasyorassamāśritā || 27

सा बाष्पकलया वाचा निश्वसन्ती पुनःपुनः ।
हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत् ॥ 28

sā bāṣpakalayā vācā niśvasantī punaḥpunaḥ |
hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭayantīdamabravīt || 28

नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा ।
अभाग्या या तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ॥ 29

nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā |
abhāgyā yā tu jīvāmi martavye sati pāṇḍava || 29

कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम् ।
विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलम् ।
अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःखा च विक्लवा ॥ 30

kīcakaṃ cenna hanyāstvaṃ svātmānaṃ nāśayāmyaham |
viṣamāloḍya pāsyāmi pravekṣyāmyathavā'nalam |
abhāgyā'hamapuṇyā'haṃ nityaduḥkhā ca viklavā || 30

पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे ।
इत्यस्मै दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ॥ 31

pāpe nipatitāyāśca kiṃ phalaṃ jīvitena me |
ityasmai darśayāmāsa kiṇabaddhau karāvubhau || 31

ततस्तस्याः करौ पीनौ किणबद्धौ वृकोदरः ।
मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ॥ 32

tatastasyāḥ karau pīnau kiṇabaddhau vṛkodaraḥ |
mukhamānīya vepantyā ruroda paravīrahā || 32

तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् ।
ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ 32

tau gṛhītvā ca kaunteyo bāṣpamutsṛjya vīryavān |
tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanamabravīt || 32