अध्याय 1: पाण्डव अज्ञातवास की तैयारी करते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः ।
अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयार्दिताः

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ |
ajñātavāsamuṣitā duryodhanabhayārditāḥ

पतिव्रता महाभागा सततं सुखभागिनी ।
द्रौपदी सा कथं ब्रह्मन्नज्ञाता दुःखिताऽवसत्

pativratā mahābhāgā satataṃ sukhabhāginī |
draupadī sā kathaṃ brahmannajñātā duḥkhitā'vasat

ते च ब्राह्मणमुख्याश्च सूतपौरोगवैः सह ।
अज्ञातवासमुषिताः कथं च परिचारकाः

te ca brāhmaṇamukhyāśca sūtapaurogavaiḥ saha |
ajñātavāsamuṣitāḥ kathaṃ ca paricārakāḥ

यथा विराटनगरे तव पूर्वपितामहाः ।
अज्ञातवासमुषितास्तावद्वक्ष्यामि तच्छृणु

yathā virāṭanagare tava pūrvapitāmahāḥ |
ajñātavāsamuṣitāstāvadvakṣyāmi tacchṛṇu

तथा स तान्वराँल्लब्ध्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
गत्वाऽऽश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ वृत्तमात्मनः

tathā sa tānvarām̐llabdhvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
gatvā''śramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau vṛttamātmanaḥ

कथयित्वा च तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः ।
अरणीसहितं भाण्डं ब्राह्मणाय न्यवेदयत्

kathayitvā ca tatsarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ |
araṇīsahitaṃ bhāṇḍaṃ brāhmaṇāya nyavedayat

ततो युधिष्ठिरो राजा कुन्तीपुत्रो दृढव्रतः ।
समाहूयानुजान्सर्वानिति होवाच भारत

tato yudhiṣṭhiro rājā kuntīputro dṛḍhavrataḥ |
samāhūyānujānsarvāniti hovāca bhārata

द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विप्रोषिता वयम् ।
छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः

dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrādviproṣitā vayam |
chadmanā hṛtarājyāśca nisvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादश वत्सरान् ।
अज्ञातचर्यां वत्स्यामश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्

uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśa vatsarān |
ajñātacaryāṃ vatsyāmaśchannā varṣaṃ trayodaśam

धर्मेण तेऽभ्यनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ।
अज्ञातवासं वत्स्यन्तश्छन्ना वर्षं त्रयोदशम्

dharmeṇa te'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ |
ajñātavāsaṃ vatsyantaśchannā varṣaṃ trayodaśam

उपोपविश्य विद्वांसः स्नातकाः संशितव्रताः ।
ये तत्र ब्राह्मणा आसन्वनवाससहायिनः ।
ये च भक्ता वसन्ति स्म वनवासे तपस्विनः

upopaviśya vidvāṃsaḥ snātakāḥ saṃśitavratāḥ |
ye tatra brāhmaṇā āsanvanavāsasahāyinaḥ |
ye ca bhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ

तानब्रुवन्महात्मानो हृष्टाः प्राञ्जलयः स्थिताः ।
0

tānabruvanmahātmāno hṛṣṭāḥ prāñjalayaḥ sthitāḥ |
0

विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम् ।
छद्मना हृतराज्याश्च निस्वाश्च बहुशः कृताः

viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrairyathā vayam |
chadmanā hṛtarājyāśca nisvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ

उषिताश्च वने वासं यथा द्वादशवत्सरान् ।
भवद्भिरेव सहिता वन्याहारा द्विजोत्तमाः

uṣitāśca vane vāsaṃ yathā dvādaśavatsarān |
bhavadbhireva sahitā vanyāhārā dvijottamāḥ

अज्ञातवाससमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम् ।
तद्वत्स्यामो वयं छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ

ajñātavāsasamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam |
tadvatsyāmo vayaṃ channāstadanujñātumarhatha

सुयोधनश्च दुष्टात्मा कर्णश्च सहसौबलः ।
जानन्तो विषमं कुर्युरस्मास्वत्यन्तवैरिणः

suyodhanaśca duṣṭātmā karṇaśca sahasaubalaḥ |
jānanto viṣamaṃ kuryurasmāsvatyantavairiṇaḥ

युक्तचाराश्च यत्ताश्च दाये स्वस्य जनस्य च ।
दुरात्मनां हि कस्तेषां विश्वासं गन्तुमर्हति

yuktacārāśca yattāśca dāye svasya janasya ca |
durātmanāṃ hi kasteṣāṃ viśvāsaṃ gantumarhati

अपि नस्तद्भवेद्भूयो यद्वयं ब्राह्मणैः सह ।
समस्तेषु च राष्ट्रेषु स्वराज्यस्था भवेम हि

api nastadbhavedbhūyo yadvayaṃ brāhmaṇaiḥ saha |
samasteṣu ca rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavema hi

इत्युक्त्वा दुःखशोकार्तः शुचिर्धर्मसुतस्तदा ।
संमूर्च्छितोऽभवद्राजा सास्रकण्ठो युधिष्ठिरः

ityuktvā duḥkhaśokārtaḥ śucirdharmasutastadā |
saṃmūrcchito'bhavadrājā sāsrakaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ

तमथाश्वासयन्सर्वे ब्राह्मणा भ्रातृभिः सह

tamathāśvāsayansarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha

प्रबुध्य दुःखमोहार्तो धौम्यं धर्मभृतांवरम् ।
प्रावैक्षत तदा राजा साश्रुकण्ठो युधिष्ठिरः

prabudhya duḥkhamohārto dhaumyaṃ dharmabhṛtāṃvaram |
prāvaikṣata tadā rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ

अथ धौम्योऽब्रवीद्वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा ।
आश्वासयंस्तं स नृपं भ्रातॄंश्च ब्राह्मणैः सह

atha dhaumyo'bravīdvākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā |
āśvāsayaṃstaṃ sa nṛpaṃ bhrātṝṃśca brāhmaṇaiḥ saha

राजन्विद्वान्भवान्दान्तः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।
नैवंविधाः प्रमुह्यन्ति धीराः कस्यांचिदापदि

rājanvidvānbhavāndāntaḥ satyasandho jitendriyaḥ |
naivaṃvidhāḥ pramuhyanti dhīrāḥ kasyāṃcidāpadi

देवैरप्यापदः प्राप्ताश्छन्नैश्च बहुभिस्तदा ।
तत्रतत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः

devairapyāpadaḥ prāptāśchannaiśca bahubhistadā |
tatratatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ

दितिपुत्रैर्हृते राज्ये देवराजः सुदुःखितः ।
ब्रह्माणं तोषयिष्यंश्च ब्रह्मरूपं विधाय च

ditiputrairhṛte rājye devarājaḥ suduḥkhitaḥ |
brahmāṇaṃ toṣayiṣyaṃśca brahmarūpaṃ vidhāya ca

इन्द्रेण निषधं प्राप्य गिरिप्रस्थाह्वये पुरे ।
छन्नेनोष्य कृतं कर्म द्विषतां बलनिग्रहे

indreṇa niṣadhaṃ prāpya giriprasthāhvaye pure |
channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe

प्रसादाद्‌ब्रह्मणो राजन्दितेः पुत्रान्महाबलान् ।
निर्जित्य तरसा शत्रून्पुनर्लोकाञ्जुगोप च

prasādād‌brahmaṇo rājanditeḥ putrānmahābalān |
nirjitya tarasā śatrūnpunarlokāñjugopa ca

विष्णुनाऽश्मगिरिं प्राप्य तदा दित्यां निवत्स्यता ।
गर्भे वधार्थं दैत्यानामज्ञातेनोषितं चिरम्

viṣṇunā'śmagiriṃ prāpya tadā dityāṃ nivatsyatā |
garbhe vadhārthaṃ daityānāmajñātenoṣitaṃ ciram

प्रोष्य वामनरूपेण च्छन्नेन ब्रह्मचारिणा ।
बलेर्यथा हृतं राज्यं विक्रमैस्तच्च ते श्रुतम्

proṣya vāmanarūpeṇa cchannena brahmacāriṇā |
baleryathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramaistacca te śrutam

और्वेण वसता छन्नमूरौ ब्रह्मर्षिणा तदा ।
यत्कृतं तात लोकेषु तच्च सर्वं श्रुतं त्वया

aurveṇa vasatā channamūrau brahmarṣiṇā tadā |
yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tacca sarvaṃ śrutaṃ tvayā

प्रच्छन्नेनापि सर्वत्र हरिणा वृत्रनिग्रहे ।
वज्रं प्रविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच्च ते श्रुतम्

pracchannenāpi sarvatra hariṇā vṛtranigrahe |
vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tacca te śrutam

हुताशनेन यच्चापः प्रविश्य च्छन्नमूषितम् ।
विबुधानां हि यत्कर्म कृतं तच्चापि ते श्रुतम्

hutāśanena yaccāpaḥ praviśya cchannamūṣitam |
vibudhānāṃ hi yatkarma kṛtaṃ taccāpi te śrutam

यथा विवस्वता तात छन्नेनोत्तमतेजसा ।
निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता गवि वर्षशः

yathā vivasvatā tāta channenottamatejasā |
nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā gavi varṣaśaḥ

विष्णुना वसता चात्र गृहे दशरथस्य वै ।
दशग्रीवो हतश्छन्नं संयुगे भीमकर्मणा

viṣṇunā vasatā cātra gṛhe daśarathasya vai |
daśagrīvo hataśchannaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā

एवमेते महात्मानः प्रच्छन्नास्तत्रतत्र हि ।
अजयञ्छात्रवान्मुख्यांस्तथा त्वमपि जेष्यसि

evamete mahātmānaḥ pracchannāstatratatra hi |
ajayañchātravānmukhyāṃstathā tvamapi jeṣyasi

इति धौम्येन धर्मज्ञो वाक्यैः स परिहर्षितः ।
शान्तबुद्धिः पुनर्भूत्वा व्यष्टम्भत युधिष्ठिरः

iti dhaumyena dharmajño vākyaiḥ sa pariharṣitaḥ |
śāntabuddhiḥ punarbhūtvā vyaṣṭambhata yudhiṣṭhiraḥ

अथाब्रवीन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ।
राजानं बलिनां श्रेष्ठो गिरा संपरिहर्षयन्

athābravīnmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ |
rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan

अवेक्षय महाराज तव गाण्डीवधन्वना ।
धर्मार्थपरया बुद्ध्या न किंचित्साहसं कृतम्

avekṣaya mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā |
dharmārthaparayā buddhyā na kiṃcitsāhasaṃ kṛtam

सहदेवो मया नित्यं नकुलश्च निवारितौ ।
शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ

sahadevo mayā nityaṃ nakulaśca nivāritau |
śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau

न वयं वर्त्म हास्यामो यस्मिन्योक्ष्यति नो भवान् ।
तद्विधत्तां भवान्सर्वं क्षिप्रं जेष्यामहे परान्

na vayaṃ vartma hāsyāmo yasminyokṣyati no bhavān |
tadvidhattāṃ bhavānsarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān

इत्युक्तो भीमसेनेन धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
सुखोपविष्टो विद्वद्भिस्तापसैः संशितव्रतैः

ityukto bhīmasenena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
sukhopaviṣṭo vidvadbhistāpasaiḥ saṃśitavrataiḥ

ये तद्भक्त्याऽभवंस्तस्मिन्वनवासे तपस्विनः ।
तानब्रवीन्महाप्राज्ञः शिष्टान्राजा कृताञ्जलिः ।
अभ्यनुज्ञापयिष्यन्वै तस्मिन्वासे धृतव्रतः

ye tadbhaktyā'bhavaṃstasminvanavāse tapasvinaḥ |
tānabravīnmahāprājñaḥ śiṣṭānrājā kṛtāñjaliḥ |
abhyanujñāpayiṣyanvai tasminvāse dhṛtavrataḥ

विदितं भवतां सर्वे र्धार्तराष्ट्रैर्यथा वयम् ।
संमन्त्राहृतराज्याश्च निस्स्वाश्च बहुशः कृताः ।
उषिताः स्मो वने कृच्छ्रं तथा वर्षाणि द्वादश

viditaṃ bhavatāṃ sarve rdhārtarāṣṭrairyathā vayam |
saṃmantrāhṛtarājyāśca nissvāśca bahuśaḥ kṛtāḥ |
uṣitāḥ smo vane kṛcchraṃ tathā varṣāṇi dvādaśa

अज्ञातचर्यासमयं शेषं वर्षं त्रयोदशम् ।
तद्वत्स्यामः क्वचिच्छन्नास्तदनुज्ञातुमर्हथ

ajñātacaryāsamayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam |
tadvatsyāmaḥ kvacicchannāstadanujñātumarhatha

इत्युक्ता धर्मराजेन ब्राह्मणाः परमाशिषः ।
प्रयुज्यापृच्छ्य भरतान्यथास्वं प्रययुर्गृहान्

ityuktā dharmarājena brāhmaṇāḥ paramāśiṣaḥ |
prayujyāpṛcchya bharatānyathāsvaṃ prayayurgṛhān

सर्वे वेदविदो मुख्या यतयो मुनयस्तदा ।
आशीरुक्त्वा यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः

sarve vedavido mukhyā yatayo munayastadā |
āśīruktvā yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ

ते तु भृत्याश्च दूताश्च शिल्पिनः परिचारकाः ।
अनुज्ञाप्य यथान्यायं पुनर्दर्शनकाङ्क्षिणः

te tu bhṛtyāśca dūtāśca śilpinaḥ paricārakāḥ |
anujñāpya yathānyāyaṃ punardarśanakāṅkṣiṇaḥ

सह धौम्येन विद्वांसस्तथा ते पञ्च पाण्डवाः ।
उत्थाय प्रययुर्वीराः कृष्णामादाय भारत

saha dhaumyena vidvāṃsastathā te pañca pāṇḍavāḥ |
utthāya prayayurvīrāḥ kṛṣṇāmādāya bhārata

क्रोशमात्रमतिक्रम्य तस्माद्वासान्निमित्ततः ।
श्वोभूते मनुजव्याघ्राश्छन्नवासार्थमुद्यताः

krośamātramatikramya tasmādvāsānnimittataḥ |
śvobhūte manujavyāghrāśchannavāsārthamudyatāḥ

पृथक् शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः ।
सन्धिविग्रहतत्वज्ञा मन्त्राय समुपाविशन्

pṛthak śāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ |
sandhivigrahatatvajñā mantrāya samupāviśan