अध्याय 97: कण्व मातलि की कथा आरम्भ करते हैं

जामदग्न्यवचः श्रुत्वा कण्वेऽपि भगवानृषिः ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि

jāmadagnyavacaḥ śrutvā kaṇve'pi bhagavānṛṣiḥ |
duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi

अक्षयश्चाव्ययश्चैव ब्रह्मा लोकपितामहः ।
तथैव भगवन्तौ तौ नरनारायणावृषी

akṣayaścāvyayaścaiva brahmā lokapitāmahaḥ |
tathaiva bhagavantau tau naranārāyaṇāvṛṣī

आदित्यानां हि सर्वेषां विष्णुरेकः सनातनः ।
अजथ्यश्चाव्ययश्चैव शाश्वतः प्रभुरीश्वरः

ādityānāṃ hi sarveṣāṃ viṣṇurekaḥ sanātanaḥ |
ajathyaścāvyayaścaiva śāśvataḥ prabhurīśvaraḥ

निमित्तमरणाश्चान्ये चन्द्रसूर्यौ मही जलम् ।
वायुरग्निस्तथाऽऽकाशं ग्रहास्तारागणास्तथा

nimittamaraṇāścānye candrasūryau mahī jalam |
vāyuragnistathā''kāśaṃ grahāstārāgaṇāstathā

ते च क्षयान्ते जगतो हित्वा लोकत्रयं सदा ।
क्षयं गच्छन्ति वै सर्वे सृज्यन्ते च पुनः पुनः

te ca kṣayānte jagato hitvā lokatrayaṃ sadā |
kṣayaṃ gacchanti vai sarve sṛjyante ca punaḥ punaḥ

मुहूर्तमरणास्त्वन्ये मानुषा मूगपक्षिणः ।
तैर्यग्योन्याश्च ये चान्ये जीवलोकचरास्तथा

muhūrtamaraṇāstvanye mānuṣā mūgapakṣiṇaḥ |
tairyagyonyāśca ye cānye jīvalokacarāstathā

भूयिष्ठेन तु राजानः श्रियं भुक्त्वाऽऽयुषः क्षये ।
तरुणाः प्रतिपद्यन्ते भोक्तुं सुकृतदुष्कृते

bhūyiṣṭhena tu rājānaḥ śriyaṃ bhuktvā''yuṣaḥ kṣaye |
taruṇāḥ pratipadyante bhoktuṃ sukṛtaduṣkṛte

स भवान्धर्मपुत्रेण शमं कर्तुमिहार्हसि ।
पाण्डवाः कुरवश्चैव पालयन्तु वसुन्धरान्

sa bhavāndharmaputreṇa śamaṃ kartumihārhasi |
pāṇḍavāḥ kuravaścaiva pālayantu vasundharān

बलवानहमित्येव न मन्तव्यं सुयोधन ।
बलवन्तो बलिभ्यो हि दृश्यन्ते पूरुषर्षभ

balavānahamityeva na mantavyaṃ suyodhana |
balavanto balibhyo hi dṛśyante pūruṣarṣabha

न बलं बलिनां मध्ये बलं भवति कौरव ।
बलवन्तो हि ते सर्वे पाण्डवा देवविक्रमाः ।

na balaṃ balināṃ madhye balaṃ bhavati kaurava |
balavanto hi te sarve pāṇḍavā devavikramāḥ |

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मातलेर्दातुकामस्य कन्यां मृगयतो वरम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mātalerdātukāmasya kanyāṃ mṛgayato varam

मतस्त्रिलोकराजस्य मातलिर्नाम सारथिः ।
तस्यैकैव कुले मन्या रूपतो लोकविश्रुता

matastrilokarājasya mātalirnāma sārathiḥ |
tasyaikaiva kule manyā rūpato lokaviśrutā

गुणकेशीति विख्याता नाम्ना सा देवरूपिणी ।
श्रिया च वपुषा चैव स्त्रियोऽन्याःसाऽतिरिच्यते

guṇakeśīti vikhyātā nāmnā sā devarūpiṇī |
śriyā ca vapuṣā caiva striyo'nyāḥsā'tiricyate

तस्याः प्रदानसमयं मातलिः सह भार्यया ।
ज्ञात्वा विममृशे राजंस्तत्परः परिचिन्तयन्

tasyāḥ pradānasamayaṃ mātaliḥ saha bhāryayā |
jñātvā vimamṛśe rājaṃstatparaḥ paricintayan

धिक्खल्वलघुशीलानामुच्छ्रितानां यशस्विनाम् ।
नराणां मृदुसत्वानां कुले कन्याप्ररोहणम्

dhikkhalvalaghuśīlānāmucchritānāṃ yaśasvinām |
narāṇāṃ mṛdusatvānāṃ kule kanyāprarohaṇam

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं संशयितं कुरुते कन्यका सताम्

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate |
kulatrayaṃ saṃśayitaṃ kurute kanyakā satām

देवमानुषलोकौ द्वौ मानुषेणैव चक्षुषा ।
अपगाह्यैव विचितौ न च मे रोचते वरः

devamānuṣalokau dvau mānuṣeṇaiva cakṣuṣā |
apagāhyaiva vicitau na ca me rocate varaḥ

न देवान्नैव दितिजान्न गन्धर्वान्न मानुषान् ।
अरोचयद्वरकृते तथैव बहुलानृषीन्

na devānnaiva ditijānna gandharvānna mānuṣān |
arocayadvarakṛte tathaiva bahulānṛṣīn

भार्यया तु स संमन्त्र्य सह रात्रौ सुधर्मया ।
मातलिर्नागलोकाय चकार गमने मतिम्

bhāryayā tu sa saṃmantrya saha rātrau sudharmayā |
mātalirnāgalokāya cakāra gamane matim

न मे देवमनुष्येषु गुणकेश्याः समो वरः ।
रूपतो दृश्यते कश्चिन्नागेषु भविता ध्रुवम्

na me devamanuṣyeṣu guṇakeśyāḥ samo varaḥ |
rūpato dṛśyate kaścinnāgeṣu bhavitā dhruvam

इत्यामन्त्र्य सुधर्मां स कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
कन्यां शिरस्युपाघ्राय प्रविवेश महीतलम्

ityāmantrya sudharmāṃ sa kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
kanyāṃ śirasyupāghrāya praviveśa mahītalam