अध्याय 96: परशुराम द्वारा राजा दम्भोद्भव की कथा

तस्मिन्नभिहिते वाक्ये केशवेन महात्मना ।
स्तिमिता हृष्टरोमाण आसन्सर्वे सभासदः

tasminnabhihite vākye keśavena mahātmanā |
stimitā hṛṣṭaromāṇa āsansarve sabhāsadaḥ

कस्स्विदुत्तरमेतेषां वक्तुमुत्सहते पुमान् ।
इति सर्वे मनोभिस्ते चिन्तयन्ति स्म पार्थिवाः

kassviduttarameteṣāṃ vaktumutsahate pumān |
iti sarve manobhiste cintayanti sma pārthivāḥ

तथा तेषु च सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु ।
जामदग्न्य इदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि

tathā teṣu ca sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu |
jāmadagnya idaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi

इमां मे सोपमां वाचं श्रृणु सत्यामशङ्कितः ।
तां श्रुत्वा श्रेय आदत्स्व यदि साध्विति मन्यसे

imāṃ me sopamāṃ vācaṃ śrṛṇu satyāmaśaṅkitaḥ |
tāṃ śrutvā śreya ādatsva yadi sādhviti manyase

राजा दम्भोद्भवो नाम सार्वभौमः पुराऽभवत् ।
अखिलां बुभुजे सर्वां पृथिवीमिति नः श्रुतम्

rājā dambhodbhavo nāma sārvabhaumaḥ purā'bhavat |
akhilāṃ bubhuje sarvāṃ pṛthivīmiti naḥ śrutam

स स्म नित्यं निशापाये प्रातरुत्थाय वीर्यवान् ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्यान्पृच्छन्नास्ते महारथः

sa sma nityaṃ niśāpāye prātarutthāya vīryavān |
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyānpṛcchannāste mahārathaḥ

अस्ति कश्चिद्विशिष्टो वा मद्विधो वा भवेद्युधि ।
शूद्रो वैश्यः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वाऽपि शस्त्रभृत्

asti kaścidviśiṣṭo vā madvidho vā bhavedyudhi |
śūdro vaiśyaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vā'pi śastrabhṛt

इति ब्रुवन्नन्वचरत्स राजा पृथिवीमिमाम् ।
दर्पेण महता मत्तः कञ्चिदन्यमचिन्तयन्

iti bruvannanvacaratsa rājā pṛthivīmimām |
darpeṇa mahatā mattaḥ kañcidanyamacintayan

तं च वैद्या अकृपणा ब्राह्मणाः सर्वतोऽभयाः ।
प्रत्यषेधन्त राजानं श्लाघमानं पुनः पुनः

taṃ ca vaidyā akṛpaṇā brāhmaṇāḥ sarvato'bhayāḥ |
pratyaṣedhanta rājānaṃ ślāghamānaṃ punaḥ punaḥ

निषिध्यमानोऽप्यसकृत्पृच्छत्येव स वै द्विजान् ।
अतिमानं श्रिया मत्तं तमूचुर्ब्राह्मणास्तदा

niṣidhyamāno'pyasakṛtpṛcchatyeva sa vai dvijān |
atimānaṃ śriyā mattaṃ tamūcurbrāhmaṇāstadā

तपस्विनो महात्मानो वेदप्रत्ययदर्शिनः ।
उदीर्यमाणं राजानं क्रोधदीप्ता द्विजातयः

tapasvino mahātmāno vedapratyayadarśinaḥ |
udīryamāṇaṃ rājānaṃ krodhadīptā dvijātayaḥ

अनेकजयिनौ शङ्ख्ये यौ वै पुरुषसत्तमौ ।
तयोस्त्वं न समो राजन्भवितासि कदाचन

anekajayinau śaṅkhye yau vai puruṣasattamau |
tayostvaṃ na samo rājanbhavitāsi kadācana

एवमुक्तः स राजा तु पुनः पप्रच्छ तान्द्विजान् ।
क्व तौ वीरौ क्वजन्मानौ किंकर्माणौ च कौ च तौ

evamuktaḥ sa rājā tu punaḥ papraccha tāndvijān |
kva tau vīrau kvajanmānau kiṃkarmāṇau ca kau ca tau

नरो नारायणश्चैव तापसाविति नः श्रुतम् ।
आयातौ मानुषे लोके ताभ्यां युद्ध्यस्व पार्थिव

naro nārāyaṇaścaiva tāpasāviti naḥ śrutam |
āyātau mānuṣe loke tābhyāṃ yuddhyasva pārthiva

श्रूयेते तौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ ।
तपो घोरमनिर्देश्यं तप्येते गन्धमादने

śrūyete tau mahātmānau naranārāyaṇāvubhau |
tapo ghoramanirdeśyaṃ tapyete gandhamādane

स राजा महतीं सेनां योजयित्वा षडङ्गिनीम् ।
अमृष्यमाणः संप्रायाद्यत्र तावपराजितौ

sa rājā mahatīṃ senāṃ yojayitvā ṣaḍaṅginīm |
amṛṣyamāṇaḥ saṃprāyādyatra tāvaparājitau

स गत्वा विषमं घोरं पर्वतं गन्धमादनम् ।
मार्गमाणोऽन्वगच्छत्तौ तापसौ वनमाश्रितौ

sa gatvā viṣamaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam |
mārgamāṇo'nvagacchattau tāpasau vanamāśritau

तौ दृष्ट्वा क्षुत्पिपासाभ्यां कृशौ धमनिसन्ततौ ।
शीतवातातपैश्चैव कर्शितौ पुरुषोत्तमौ

tau dṛṣṭvā kṣutpipāsābhyāṃ kṛśau dhamanisantatau |
śītavātātapaiścaiva karśitau puruṣottamau

अभिगम्योपसङ्गृह्य पर्यपृच्छदनामयम् ।
तमर्चित्वा मूलफलैरासनेनोदकेन च

abhigamyopasaṅgṛhya paryapṛcchadanāmayam |
tamarcitvā mūlaphalairāsanenodakena ca

न्यमन्त्रयेतां राजानं किं कार्यं क्रियतामिति ।
ततस्तामानुपूर्वी स पुनरेवान्वकीर्तयत्

nyamantrayetāṃ rājānaṃ kiṃ kāryaṃ kriyatāmiti |
tatastāmānupūrvī sa punarevānvakīrtayat

बाहुभ्यां मे जिता भूमिर्निहताः सर्वशत्रवः ।
भवद्भ्यां युद्धमाकाङ्क्षन्नुपयातोऽस्मि पर्वतम्

bāhubhyāṃ me jitā bhūmirnihatāḥ sarvaśatravaḥ |
bhavadbhyāṃ yuddhamākāṅkṣannupayāto'smi parvatam

आतिथ्यं दीयतामेतत्काङ्क्षितं मे चिरं प्रति ।
(नरनारायणावूचतुः)
अपेतक्रोधलोभोऽयमाश्रमो राजसत्तम

ātithyaṃ dīyatāmetatkāṅkṣitaṃ me ciraṃ prati |
(naranārāyaṇāvūcatuḥ)
apetakrodhalobho'yamāśramo rājasattama

न ह्यस्मिन्नाश्रमे युद्धं कुतः शस्त्रं कुतोऽनृजुः ।
अन्यत्र युद्धमाकाङ्क्ष बहवः क्षत्रियाः क्षितौ

na hyasminnāśrame yuddhaṃ kutaḥ śastraṃ kuto'nṛjuḥ |
anyatra yuddhamākāṅkṣa bahavaḥ kṣatriyāḥ kṣitau

उच्यमानस्तथाऽपि स्म भूय एवाभ्यभाषत ।
पुनः पुनः क्षाम्यमाणः सान्त्व्यमानश्च भारत

ucyamānastathā'pi sma bhūya evābhyabhāṣata |
punaḥ punaḥ kṣāmyamāṇaḥ sāntvyamānaśca bhārata

दम्भोद्भवो युद्धमिच्छन्नाह्वयत्येव तापसौ ।
ततो नरस्त्विषीकाणां मुष्टिमादाय भारत

dambhodbhavo yuddhamicchannāhvayatyeva tāpasau |
tato narastviṣīkāṇāṃ muṣṭimādāya bhārata

अब्रवीदेहि युद्ध्यस्व युद्धकामुक क्षत्रिय ।
सर्वशस्त्राणि चादत्स्व योजयस्व च वाहिनीम्

abravīdehi yuddhyasva yuddhakāmuka kṣatriya |
sarvaśastrāṇi cādatsva yojayasva ca vāhinīm

अहं हि ते विनेष्यामि युद्धश्रद्धामितः परम् ।
यदाह्वयसि दर्पेण ब्राह्मणप्रमुखाञ्जनान्

ahaṃ hi te vineṣyāmi yuddhaśraddhāmitaḥ param |
yadāhvayasi darpeṇa brāhmaṇapramukhāñjanān

यद्येतदस्त्रमस्मासु युक्तं तापस मन्यसे ।
एतेनापि त्वया योत्स्ये युद्धार्थी ह्यहमागतः

yadyetadastramasmāsu yuktaṃ tāpasa manyase |
etenāpi tvayā yotsye yuddhārthī hyahamāgataḥ

इत्युक्त्वा शरवर्षेण सर्वतः समवाकिरत् ।
दम्भोद्भवस्तापसं तं जिवांसुः सहसैनिकः

ityuktvā śaravarṣeṇa sarvataḥ samavākirat |
dambhodbhavastāpasaṃ taṃ jivāṃsuḥ sahasainikaḥ

तस्य तानस्यतो घोरानिषून्परतनुच्छिदः ।
कदर्थीकृत्य स मुनिरिषीकाभिः समार्पयत्

tasya tānasyato ghorāniṣūnparatanucchidaḥ |
kadarthīkṛtya sa muniriṣīkābhiḥ samārpayat

ततोऽस्मौ प्रासृजद्धोरमैषीकमपराजितः ।
अस्त्रमप्रतिसन्धेयं तदुद्भुतमिवाभवत्

tato'smau prāsṛjaddhoramaiṣīkamaparājitaḥ |
astramapratisandheyaṃ tadudbhutamivābhavat

तेषामक्षीणि कर्णांश्च नासिकाश्चैव मायया ।
निमित्तवेधी स मुनिरीषीकाभिः समार्पयत्

teṣāmakṣīṇi karṇāṃśca nāsikāścaiva māyayā |
nimittavedhī sa munirīṣīkābhiḥ samārpayat

स दृष्ट्वा श्वेतमाकाशमिषीकाभिः समाचितम् ।
पादयोर्न्यपतद्राजा स्वस्ति मेस्त्विति चाब्रवीत्

sa dṛṣṭvā śvetamākāśamiṣīkābhiḥ samācitam |
pādayornyapatadrājā svasti mestviti cābravīt

तमब्रवीन्नरो राजञ्शरण्यः शरणैषिणाम् ।
ब्रह्मण्यो भव धर्मात्मा मा च स्मैवं पुनः कृथाः

tamabravīnnaro rājañśaraṇyaḥ śaraṇaiṣiṇām |
brahmaṇyo bhava dharmātmā mā ca smaivaṃ punaḥ kṛthāḥ

नैतादृक्पुरुषो राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
मनसा नृपशार्दूल भवेत्परपुरञ्जयः

naitādṛkpuruṣo rājankṣatradharmamanusmaran |
manasā nṛpaśārdūla bhavetparapurañjayaḥ

मा च दर्पसमाविष्टः वा तत्ते राजन्समाहितम् ॥
कृतप्रज्ञो वीतलोभो निरहङ्कार आत्मवान् ।

mā ca darpasamāviṣṭaḥ vā tatte rājansamāhitam ||
kṛtaprajño vītalobho nirahaṅkāra ātmavān |

दान्तः क्षान्तो मृदुः सौम्य प्रजाः पालय पार्थिव ॥
मास्म भूयः क्षिपेः कंचिदविदित्वा बलाबलम् ।

dāntaḥ kṣānto mṛduḥ saumya prajāḥ pālaya pārthiva ||
māsma bhūyaḥ kṣipeḥ kaṃcidaviditvā balābalam |

अनुज्ञातः स्वस्ति गच्च मैवं भूयः समाचरेः ।
कुशलं ब्राह्मणान्पृच्छेरावयोर्वचनाद्भृशम्

anujñātaḥ svasti gacca maivaṃ bhūyaḥ samācareḥ |
kuśalaṃ brāhmaṇānpṛccherāvayorvacanādbhṛśam

ततो राजा तयोः पादावभिवाद्य महात्मनोः ।
प्रत्याजगाम स्वपुरं धर्मं चैवाचरद्भृशम्

tato rājā tayoḥ pādāvabhivādya mahātmanoḥ |
pratyājagāma svapuraṃ dharmaṃ caivācaradbhṛśam

सुमहच्चापि तत्कर्म यन्नरेण कृतं पुरा ।
ततो गुणैः सुबहुभिः श्रेष्ठो नारायणोऽभवत्

sumahaccāpi tatkarma yannareṇa kṛtaṃ purā |
tato guṇaiḥ subahubhiḥ śreṣṭho nārāyaṇo'bhavat

तस्माद्यावद्धनुःश्रेष्ठे गाण्डीवेऽस्त्रं न युज्यते ।
तावत्त्वं मानमुत्सृज्य गच्छ राजन्धनञ्जयम्

tasmādyāvaddhanuḥśreṣṭhe gāṇḍīve'straṃ na yujyate |
tāvattvaṃ mānamutsṛjya gaccha rājandhanañjayam

काकुदीकं शुकं नाकमक्षिसन्तर्जनं तथा ।
सन्तानं नर्तकं घोरमास्यमोदकमष्टमम्

kākudīkaṃ śukaṃ nākamakṣisantarjanaṃ tathā |
santānaṃ nartakaṃ ghoramāsyamodakamaṣṭamam

एतैर्विद्धाः सर्व एव मरणं यान्ति मानवाः ।
उन्मत्ताश्च विचेष्टन्ते नष्टसंज्ञा विचेतसः

etairviddhāḥ sarva eva maraṇaṃ yānti mānavāḥ |
unmattāśca viceṣṭante naṣṭasaṃjñā vicetasaḥ

स्वपन्ति च प्लवन्ते च च्छर्दयन्ति च मानवाः ।
मूत्रयन्ते च सततं रुदन्ति च हसन्ति च

svapanti ca plavante ca cchardayanti ca mānavāḥ |
mūtrayante ca satataṃ rudanti ca hasanti ca

कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमानौ तथैव च ।
मात्सर्याहङ्कुती चैव क्रमादेत उदाहृताः

kāmakrodhau lobhamohau madamānau tathaiva ca |
mātsaryāhaṅkutī caiva kramādeta udāhṛtāḥ

निर्माता सर्वलोकानामीश्वरः सर्वकर्मवित् ।
यस्य नारायणो बन्धुरर्जुनो दुःसहो युधि

nirmātā sarvalokānāmīśvaraḥ sarvakarmavit |
yasya nārāyaṇo bandhurarjuno duḥsaho yudhi

कस्तमुत्सहते जेतुं त्रिषु लोकेषु भारत ।
वीरं कपिध्वजं जिष्णुं यस्य नास्ति समो युधि

kastamutsahate jetuṃ triṣu lokeṣu bhārata |
vīraṃ kapidhvajaṃ jiṣṇuṃ yasya nāsti samo yudhi

असङ्ख्येया गुणाः पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दनः ।
त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्

asaṅkhyeyā guṇāḥ pārthe tadviśiṣṭo janārdanaḥ |
tvameva bhūyo jānāsi kuntīputraṃ dhanañjayam

नरनारायणौ यौ तौ तावेवार्जुनकेशवौ ।
विजानीहि महाराज प्रवीरौ पुरुषोत्तमौ

naranārāyaṇau yau tau tāvevārjunakeśavau |
vijānīhi mahārāja pravīrau puruṣottamau

यद्येतदेवं जानासि न च मामभिशङ्कसे ।
आर्यां मतिं समास्थाय शाम्य भारत पाण्डवैः

yadyetadevaṃ jānāsi na ca māmabhiśaṅkase |
āryāṃ matiṃ samāsthāya śāmya bhārata pāṇḍavaiḥ

अथ चेन्मन्यसे श्रेयो न मे भेदो भवेदिति ।
प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा च युद्धे मनः कृथाः

atha cenmanyase śreyo na me bhedo bhavediti |
praśāmya bharataśreṣṭha mā ca yuddhe manaḥ kṛthāḥ

भवतां च कुरुश्रेष्ठ कुलं बहुमतं भुवि ।
तत्तथैवास्तु भद्रं ते स्वार्थमेवोपचिन्तय

bhavatāṃ ca kuruśreṣṭha kulaṃ bahumataṃ bhuvi |
tattathaivāstu bhadraṃ te svārthamevopacintaya