अध्याय 95: सभा में श्रीकृष्ण की शान्ति की याचना

तेष्वासीनेषु सर्वेषु तूष्णींभूतेषु राजसु ।
वाक्यमभ्याददे कृष्णः सुदंष्ट्रो दुन्दुभिस्वनः

teṣvāsīneṣu sarveṣu tūṣṇīṃbhūteṣu rājasu |
vākyamabhyādade kṛṣṇaḥ sudaṃṣṭro dundubhisvanaḥ

जीमूत इव धर्मान्ते सर्वां संश्रावयन्सभाम् ।
धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य समभाषत माधवः

jīmūta iva dharmānte sarvāṃ saṃśrāvayansabhām |
dhṛtarāṣṭramabhiprekṣya samabhāṣata mādhavaḥ

कुरूणां पाण्डवानां च शमः स्यादिति भारत ।
अप्रणशेन वीराणामेतद्याचितुमागतः

kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śamaḥ syāditi bhārata |
apraṇaśena vīrāṇāmetadyācitumāgataḥ

राजन्नान्यत्प्रवक्तव्यं तव नैःश्रेयसं वचः ।
विदितं ह्येव ते सर्वं वेदितव्यमरिन्दम

rājannānyatpravaktavyaṃ tava naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
viditaṃ hyeva te sarvaṃ veditavyamarindama

इदं ह्यद्य कुलं श्रेष्ठं सर्वराजसु पार्थिव ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नं सर्वैः समुदितं गुणैः

idaṃ hyadya kulaṃ śreṣṭhaṃ sarvarājasu pārthiva |
śrutavṛttopasaṃpannaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ

कृपानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं च भारत ।
तथार्जवं क्षमा सत्यं कुरुष्वेतद्विशिष्यते

kṛpānukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ ca bhārata |
tathārjavaṃ kṣamā satyaṃ kuruṣvetadviśiṣyate

तस्मिन्नेवंविधे राजन्कुले महति तिष्ठति ।
त्वन्निमित्तं विशेषेण नेह युक्तमसांप्रतम्

tasminnevaṃvidhe rājankule mahati tiṣṭhati |
tvannimittaṃ viśeṣeṇa neha yuktamasāṃpratam

त्वं हि धारयिता श्रेष्ठः कुरूणां कुरुसत्तम ।
मिथ्याप्रचरतां तात बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च

tvaṃ hi dhārayitā śreṣṭhaḥ kurūṇāṃ kurusattama |
mithyāpracaratāṃ tāta bāhyeṣvābhyantareṣu ca

ते पुत्रास्तव कौरव्य दुर्योधनपुरोगमाः ।
धर्मार्थौ पृष्ठतः कृत्वा प्रचरन्ति नृशंसवत्

te putrāstava kauravya duryodhanapurogamāḥ |
dharmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā pracaranti nṛśaṃsavat

अशिष्टा गतमर्यादा लोभेन हृतचेतसः ।
स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु तद्वेत्थ पुरुषर्षभ

aśiṣṭā gatamaryādā lobhena hṛtacetasaḥ |
sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu tadvettha puruṣarṣabha

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता ।
उपेक्ष्यमाणा कौरव्य पृथिवीं घातयिष्यति

seyamāpanmahāghorā kuruṣveva samutthitā |
upekṣyamāṇā kauravya pṛthivīṃ ghātayiṣyati

शक्या चेयं शमयितुं त्वं चेदिच्छसि भारत ।
न दुष्करो ह्यत्र शमो मतो मे भरतर्षभ

śakyā ceyaṃ śamayituṃ tvaṃ cedicchasi bhārata |
na duṣkaro hyatra śamo mato me bharatarṣabha

त्वय्यधीनः शमो राजन्मयि चैव विशांपते ।
पुत्रान्स्थापय कौरव्य स्थापयिष्याम्यहं परान्

tvayyadhīnaḥ śamo rājanmayi caiva viśāṃpate |
putrānsthāpaya kauravya sthāpayiṣyāmyahaṃ parān

आज्ञा तव हि राजेन्द्र कार्या पुत्रैः सहान्वयैः ।
हितं बलवदप्येषां तिष्ठतां तव शासने

ājñā tava hi rājendra kāryā putraiḥ sahānvayaiḥ |
hitaṃ balavadapyeṣāṃ tiṣṭhatāṃ tava śāsane

तव चैव हितं राजन्पाण्डवानामथो हितम् ।
शमे प्रयतमानस्य तव शासनकाङ्क्षिणः

tava caiva hitaṃ rājanpāṇḍavānāmatho hitam |
śame prayatamānasya tava śāsanakāṅkṣiṇaḥ

स्वयं निष्फलमालक्ष्य संविधत्स्व विशांपते ।
सहायभूता भरतास्तवैव स्युर्जनेश्वर

svayaṃ niṣphalamālakṣya saṃvidhatsva viśāṃpate |
sahāyabhūtā bharatāstavaiva syurjaneśvara

धर्मार्थयोस्तिष्ठ राजन्पाण्डवैरभिरक्षितः ।
न हि शक्यास्तथाभूता यत्नादपि नराधिप

dharmārthayostiṣṭha rājanpāṇḍavairabhirakṣitaḥ |
na hi śakyāstathābhūtā yatnādapi narādhipa

न हि त्वां पाण्डवैर्जेतुं रक्ष्यमाणं महात्मभिः ।
इन्द्रोपि देवैः सहितः प्रसहेत कुतो नृपाः

na hi tvāṃ pāṇḍavairjetuṃ rakṣyamāṇaṃ mahātmabhiḥ |
indropi devaiḥ sahitaḥ prasaheta kuto nṛpāḥ

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णो विविंशतिः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः

yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha bāhlikaḥ

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
युधिष्ठिरो भीमसेनः सव्यसाची यमौ तथा

saindhavaśca kaliṅgaśca kāmbhojaśca sudakṣiṇaḥ |
yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ savyasācī yamau tathā

सात्यकिश्च महातेजा युयुत्सुश्च महारथः ।
को नु तान्विपरीतात्मा युद्ध्येत भरतर्षभ

sātyakiśca mahātejā yuyutsuśca mahārathaḥ |
ko nu tānviparītātmā yuddhyeta bharatarṣabha

लोकस्येश्वरतां भूयः शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम् ।
प्राप्स्यसि त्वममित्रघ्न सहितः कुरुपाण्डवैः

lokasyeśvaratāṃ bhūyaḥ śatrubhiścāpyadhṛṣyatām |
prāpsyasi tvamamitraghna sahitaḥ kurupāṇḍavaiḥ

तस्य ते पृथिवीपालास्त्वत्समाः पृथिवीपते ।
श्रेयांसश्चैव राजानः सन्धास्यन्ते परन्तप

tasya te pṛthivīpālāstvatsamāḥ pṛthivīpate |
śreyāṃsaścaiva rājānaḥ sandhāsyante parantapa

स त्वं पुत्रैश्च पौत्रैश्च पितृभिर्भ्रातृभिस्तथा ।
सुहृद्भिः सर्वतो गुप्तः सुखं शक्ष्यसि जीवितुं

sa tvaṃ putraiśca pautraiśca pitṛbhirbhrātṛbhistathā |
suhṛdbhiḥ sarvato guptaḥ sukhaṃ śakṣyasi jīvituṃ

एतानेव पुरोधाय यत्कृत्य च यथा पुरा ।
अखिलां भोक्ष्यसे सर्वां पृथिवीं पृथिवीपते

etāneva purodhāya yatkṛtya ca yathā purā |
akhilāṃ bhokṣyase sarvāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpate

एतैर्हि सहितः सर्वैः पाण्डवैः स्वैश्च भारत ।
अन्यान्विजेष्यसे शत्रूनेष स्वार्थस्तवाखिलः

etairhi sahitaḥ sarvaiḥ pāṇḍavaiḥ svaiśca bhārata |
anyānvijeṣyase śatrūneṣa svārthastavākhilaḥ

तैरेवोपार्जितां भूमिं भोक्ष्यसे च परन्तप ।
यदि संपत्स्यसे पुत्रैः सहामात्यैर्नराधिप

tairevopārjitāṃ bhūmiṃ bhokṣyase ca parantapa |
yadi saṃpatsyase putraiḥ sahāmātyairnarādhipa

संयुगे वै महाराज दृश्यते सुमहान्क्षयः ।
क्षये चोभयतो राजन्कं धर्ममनुपश्यसि

saṃyuge vai mahārāja dṛśyate sumahānkṣayaḥ |
kṣaye cobhayato rājankaṃ dharmamanupaśyasi

पाण्डवैर्निहतैः सङ्ख्ये पुत्रैर्वापि महाबलैः ।
यद्विन्देथाः सुखं राजंस्तद्ब्रूहि भरतर्षभ

pāṇḍavairnihataiḥ saṅkhye putrairvāpi mahābalaiḥ |
yadvindethāḥ sukhaṃ rājaṃstadbrūhi bharatarṣabha

शूराश्च हि कृतास्त्राश्च सर्वे युद्धाभिकाङ्क्षिणः ।
पाण्डवास्तावकाश्चैव तान्रक्ष महतो भयात्

śūrāśca hi kṛtāstrāśca sarve yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ |
pāṇḍavāstāvakāścaiva tānrakṣa mahato bhayāt

न पश्येम कुरून्सर्वान्पाण्डवांश्चैव संयुगे ।
क्षीणानुभयतः शूरान्राथिनो रथिभिर्हतान्

na paśyema kurūnsarvānpāṇḍavāṃścaiva saṃyuge |
kṣīṇānubhayataḥ śūrānrāthino rathibhirhatān

समवेताः पृथिव्यां हि राजानो राजसत्तम ।
अमर्षवशमापन्ना नाशयेयुरिमाः प्रजाः

samavetāḥ pṛthivyāṃ hi rājāno rājasattama |
amarṣavaśamāpannā nāśayeyurimāḥ prajāḥ

त्राहि राजन्निमं लोकं न नश्येयुरिमाः प्रजाः ।
त्वयि प्रकृतिमापन्ने शेषः स्यात्कुरुनन्दन

trāhi rājannimaṃ lokaṃ na naśyeyurimāḥ prajāḥ |
tvayi prakṛtimāpanne śeṣaḥ syātkurunandana

शुक्ला वादन्या ह्रीमन्त आर्याः पुण्याभिजातयः ॥
अन्योन्यसचिवा राजंस्तान्पाहि महतो भयात्

śuklā vādanyā hrīmanta āryāḥ puṇyābhijātayaḥ ||
anyonyasacivā rājaṃstānpāhi mahato bhayāt

शिवेनेमे भूमिपालाः समागम्य परस्परम् ।
सह भुक्त्वा च पीत्वा च प्रतियान्तु यथागृहम्

śiveneme bhūmipālāḥ samāgamya parasparam |
saha bhuktvā ca pītvā ca pratiyāntu yathāgṛham

सुवाससः स्रग्विणश्च सत्कृता भरतर्षभ ।
अमर्षं च निराकृत्य वैराणि च परन्तप

suvāsasaḥ sragviṇaśca satkṛtā bharatarṣabha |
amarṣaṃ ca nirākṛtya vairāṇi ca parantapa

हार्दं यत्पाण्डवेष्वासीत्प्राप्तोऽस्मिन्नायुषः क्षये ।
तदेव ते भवत्वद्य सन्धत्स्व भरतर्षभ

hārdaṃ yatpāṇḍaveṣvāsītprāpto'sminnāyuṣaḥ kṣaye |
tadeva te bhavatvadya sandhatsva bharatarṣabha

बाला विहीनाः पित्रा ते त्वयैव परिवर्धिताः ।
तान्पालय यथान्यायं पुत्रांश्च भरतर्षभ

bālā vihīnāḥ pitrā te tvayaiva parivardhitāḥ |
tānpālaya yathānyāyaṃ putrāṃśca bharatarṣabha

भवतैव हि रक्ष्यास्ते व्यसनेषु विशेषतः ।
मा ते धर्मस्तथैवार्थो नश्येत भरतर्षभ

bhavataiva hi rakṣyāste vyasaneṣu viśeṣataḥ |
mā te dharmastathaivārtho naśyeta bharatarṣabha

आहुस्त्वां पाण्डवा राजन्नभिवाद्य प्रसाद्य च ।
भवतः शासनाद्दुःखसमुभूतं सहानुगैः

āhustvāṃ pāṇḍavā rājannabhivādya prasādya ca |
bhavataḥ śāsanādduḥkhasamubhūtaṃ sahānugaiḥ

द्वादशेमानि वर्षाणि वने निर्व्युषितानि नः ।
त्रयोदशं तथाऽज्ञातैः सजने परिवत्सरम्

dvādaśemāni varṣāṇi vane nirvyuṣitāni naḥ |
trayodaśaṃ tathā'jñātaiḥ sajane parivatsaram

स्थाता नः समये तस्मिन्पितेति कृतनिश्चयाः ।
नाहास्म समयं तात तच्च नो ब्राह्मणा विदुः

sthātā naḥ samaye tasminpiteti kṛtaniścayāḥ |
nāhāsma samayaṃ tāta tacca no brāhmaṇā viduḥ

तस्मिन्नः समये तिष्ठ स्थितानां भरतर्षभ ।
नित्यं संक्लेशिता राजन्स्वराज्यांशं लभेमहि ।

tasminnaḥ samaye tiṣṭha sthitānāṃ bharatarṣabha |
nityaṃ saṃkleśitā rājansvarājyāṃśaṃ labhemahi |

त्वं धर्ममर्थं संजानन्सम्यङ्वस्त्रातुमर्हसि ॥
गुरुत्वं भवति प्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्ष्महे ।

tvaṃ dharmamarthaṃ saṃjānansamyaṅvastrātumarhasi ||
gurutvaṃ bhavati prekṣya bahūnkleśāṃstitikṣmahe |

स भवान्मातृपितृव्रदस्मासु प्रतिपद्यताम् ॥
गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत ।

sa bhavānmātṛpitṛvradasmāsu pratipadyatām ||
gurorgarīyasī vṛttiryā ca śiṣyasya bhārata |

वर्तामहे त्वयि च तां त्वं च वर्तस्व नस्तथा ॥
पित्रा स्थापयितव्या हि वयमुत्पथमास्थिताः ।

vartāmahe tvayi ca tāṃ tvaṃ ca vartasva nastathā ||
pitrā sthāpayitavyā hi vayamutpathamāsthitāḥ |

संस्थापय पथिप्वस्मांस्तिष्ठ धर्मे सुवर्त्मनि ॥
आहुश्चेमां परिषदं पुत्रास्ते भरतर्षभ ।

saṃsthāpaya pathipvasmāṃstiṣṭha dharme suvartmani ||
āhuścemāṃ pariṣadaṃ putrāste bharatarṣabha |

धर्मज्ञेषु सभासत्सु नेह युक्तमसांप्रतम् ॥
यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।

dharmajñeṣu sabhāsatsu neha yuktamasāṃpratam ||
yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca |

हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥
विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्र प्रपद्यते ।

hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ ||
viddho dharmo hyadharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate |

नचास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ॥
धर्म एतानारुजति यथा नद्यनुकूलजान्

nacāsya śalyaṃ kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ ||
dharma etānārujati yathā nadyanukūlajān

ये धर्ममनुपश्यन्तस्तूष्णीं ध्यायन्त आसते ।
ते सत्यमाहुर्धर्म्यं च न्याय्यं च भरतर्षभ

ye dharmamanupaśyantastūṣṇīṃ dhyāyanta āsate |
te satyamāhurdharmyaṃ ca nyāyyaṃ ca bharatarṣabha

शक्यं किमन्यद्वक्तुं ते दानादन्यञ्जनेश्वर ।
ब्रुवन्तु ते महीपालाः सभायां ये समासते

śakyaṃ kimanyadvaktuṃ te dānādanyañjaneśvara |
bruvantu te mahīpālāḥ sabhāyāṃ ye samāsate

धर्मार्थौ संप्रधार्यैव यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ।
प्रमुञ्चोमान्मृत्युपाशात्क्षत्रियान्पुरुषर्षभ

dharmārthau saṃpradhāryaiva yadi satyaṃ bravīmyaham |
pramuñcomānmṛtyupāśātkṣatriyānpuruṣarṣabha

प्रशाम्य भरतश्रेष्ठ मा मन्युवशमन्वगाः ।
पित्र्यं तेभ्यः प्रदायांशं पाण्डवेभ्यो यथोचितम् ।
ततः सपुत्रः सिद्धार्थो भुङ्क्ष भोगान्परन्तप

praśāmya bharataśreṣṭha mā manyuvaśamanvagāḥ |
pitryaṃ tebhyaḥ pradāyāṃśaṃ pāṇḍavebhyo yathocitam |
tataḥ saputraḥ siddhārtho bhuṅkṣa bhogānparantapa

अजातशत्रुं जानीषे स्थितं धर्मे सतां सदा ।
सपुत्रे त्वयि वृत्तिं च वर्तते यां नराधिप

ajātaśatruṃ jānīṣe sthitaṃ dharme satāṃ sadā |
saputre tvayi vṛttiṃ ca vartate yāṃ narādhipa

दाहितश्च निरस्तश्च त्वामेवोपाश्रितः पुनः ।
इन्द्रप्रस्थं त्वयैवासौ सपुत्रेण विवासितः

dāhitaśca nirastaśca tvāmevopāśritaḥ punaḥ |
indraprasthaṃ tvayaivāsau saputreṇa vivāsitaḥ

स तत्र विवसन्सर्वान्वशमानीय पार्थिवान् ।
त्वन्मुखानकरोद्राजन्न च त्वामत्यवर्तत

sa tatra vivasansarvānvaśamānīya pārthivān |
tvanmukhānakarodrājanna ca tvāmatyavartata

तस्यैवं वर्तमानस्य सौबलेन जिहीर्षता ।
राष्ट्राणि धनधान्यं च प्रयुक्तः परमोपधिः

tasyaivaṃ vartamānasya saubalena jihīrṣatā |
rāṣṭrāṇi dhanadhānyaṃ ca prayuktaḥ paramopadhiḥ

स तामवस्थां संप्राप्य कृष्णां प्रेक्ष्य सभां गताम् ।
क्षत्रधर्मादमेयात्मा नाकम्पत युधिष्ठिरः

sa tāmavasthāṃ saṃprāpya kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāṃ gatām |
kṣatradharmādameyātmā nākampata yudhiṣṭhiraḥ

अहं तु तव तेषां च श्रेय इच्छामि भारत ।
धर्मादर्थात्सुखाच्चैव मा राजन्नीनशः प्रजाः

ahaṃ tu tava teṣāṃ ca śreya icchāmi bhārata |
dharmādarthātsukhāccaiva mā rājannīnaśaḥ prajāḥ

अनर्थमर्थं मन्वानोऽप्यर्थं चानर्थमात्मनः ।
लोभेऽतिप्रसृतान्पुत्रान्निगृह्णीष्व विशांपते

anarthamarthaṃ manvāno'pyarthaṃ cānarthamātmanaḥ |
lobhe'tiprasṛtānputrānnigṛhṇīṣva viśāṃpate

स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः ।
यत्ते पथ्यतमं राजंस्तस्मिंतिष्ठ परन्तप

sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumarindamāḥ |
yatte pathyatamaṃ rājaṃstasmiṃtiṣṭha parantapa

तद्वाक्यं पार्थिवाः सर्वे हृदयैः समपूजयन् ।
न तत्र कश्चिद्वक्तुं हि वाचं प्राक्रामदग्रतः

tadvākyaṃ pārthivāḥ sarve hṛdayaiḥ samapūjayan |
na tatra kaścidvaktuṃ hi vācaṃ prākrāmadagrataḥ