अध्याय 94: श्रीकृष्ण कौरव सभा में प्रवेश करते हैं

तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा ।
शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी

tathā kathayatoreva tayorbuddhimatostadā |
śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya śarvarī

धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः ।
शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः

dharmārthakāmayuktāśca vicitrārthapadākṣarāḥ |
śṛṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ

कथाभिरनुरूपाभी रक्तस्यामिततेजसः ।
अकामस्यैव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी

kathābhiranurūpābhī raktasyāmitatejasaḥ |
akāmasyaiva kṛṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī

ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ॥
शङ्खदुन्दुमिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन्

tatastu svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ ||
śaṅkhadunduminirghoṣaiḥ keśavaṃ pratyabodhayan

तत उत्थाय दाशार्हऋषभः सर्वसात्वताम् ।
सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातः कार्यं जनार्दनः

tata utthāya dāśārhaṛṣabhaḥ sarvasātvatām |
sarvamāvaśyakaṃ cakre prātaḥ kāryaṃ janārdanaḥ

कृतोदकानुजप्यः स हुताग्निः समलङ्कृतः ।
ततश्चादित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः

kṛtodakānujapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṅkṛtaḥ |
tataścādityamudyantamupātiṣṭhata mādhavaḥ

अथ दुर्योधनः कृष्मं शकुनिश्चापि सौबलः ।
सन्ध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम्

atha duryodhanaḥ kṛṣmaṃ śakuniścāpi saubalaḥ |
sandhyāṃ tiṣṭhantamabhyetya dāśārhamaparājitam

आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम् ।
कुरूश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान्

ācakṣetāṃ tu kṛṣṇasya dhṛtarāṣṭraṃ sabhāgatam |
kurūśca bhīṣmapramukhānrājñaḥ sarvāṃśca pārthivān

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः ।
तावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना

tvāmarthayante govinda divi śakramivāmarāḥ |
tāvabhyanandadgovindaḥ sāmnā paramavalgunā

ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः ।
ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्चांश्च परन्तपः

tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ |
dadau hiraṇyaṃ vāsāṃsi gāścāścāṃśca parantapaḥ

विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम् ।
तिष्ठन्तमुपसङ्गम्य ववन्दे सारथिस्तदा

visṛṣṭavantaṃ ratnāni dāśārhamaparājitam |
tiṣṭhantamupasaṅgamya vavande sārathistadā

तस्मै रथवरो युक्तः शुशुभे लोकविश्रुतः ।
वाजिभिः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः

tasmai rathavaro yuktaḥ śuśubhe lokaviśrutaḥ |
vājibhiḥ śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ

शैब्यस्तु शुकपत्राभः सुग्रीवः किंशुकप्रभः ।
मेघपुष्पो मेघवर्णः पाण्डरस्तु बलाहकः

śaibyastu śukapatrābhaḥ sugrīvaḥ kiṃśukaprabhaḥ |
meghapuṣpo meghavarṇaḥ pāṇḍarastu balāhakaḥ

दक्षिणं चावहच्छैब्यः सुग्रीवः सव्यतोऽवहत् ।
पृष्ठवाहौ रथस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ

dakṣiṇaṃ cāvahacchaibyaḥ sugrīvaḥ savyato'vahat |
pṛṣṭhavāhau rathasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau

विश्वकर्मकृताऽऽपीडा रत्नजालविभूषिता ।
आश्रिता वै रथे तस्मिन्ध्वजयष्टिरशोभत

viśvakarmakṛtā''pīḍā ratnajālavibhūṣitā |
āśritā vai rathe tasmindhvajayaṣṭiraśobhata

वैनतेयः स्थितस्तस्यां प्रभाकरमिव स्पृशन् ।
तस्य सत्ववतः केतौ भुजगारिरशोभत

vainateyaḥ sthitastasyāṃ prabhākaramiva spṛśan |
tasya satvavataḥ ketau bhujagāriraśobhata

तस्य कीर्तिमतस्तेन भास्वरेण विराजता ।
शुशुभे स्यन्दनश्रेष्ठः पतगेन्द्रेण केतुना

tasya kīrtimatastena bhāsvareṇa virājatā |
śuśubhe syandanaśreṣṭhaḥ patagendreṇa ketunā

रश्मिजालैः पताकाभिः सौवर्णेन च केतुना ।
बभूव स रथश्रेष्ठः कालसूर्य इवोदितः

raśmijālaiḥ patākābhiḥ sauvarṇena ca ketunā |
babhūva sa rathaśreṣṭhaḥ kālasūrya ivoditaḥ

पक्षिध्वजवितानैश्च रुक्मजालकृताङ्गणैः ।
दण्डमार्गविभागैश्च सुकृतैर्विश्वकर्मणा

pakṣidhvajavitānaiśca rukmajālakṛtāṅgaṇaiḥ |
daṇḍamārgavibhāgaiśca sukṛtairviśvakarmaṇā

प्रवालमणिशोभैश्च मुक्तावैडूर्यशोभनैः ।
किङ्किणीशतसङ्घैश्च वालजालकृतान्तरैः

pravālamaṇiśobhaiśca muktāvaiḍūryaśobhanaiḥ |
kiṅkiṇīśatasaṅghaiśca vālajālakṛtāntaraiḥ

कार्तस्वरमयीभिश्च पद्मिनीभिरलङ्कृतः ।
शुशुभे स्यन्दनश्रेष्ठस्तापनीयैश्च पादपैः

kārtasvaramayībhiśca padminībhiralaṅkṛtaḥ |
śuśubhe syandanaśreṣṭhastāpanīyaiśca pādapaiḥ

व्याघ्रसिंहवराहैश्च गोभिश्च मृगपक्षिभिः ।
ताराभिर्भास्करैश्चापि वारणैश्च हिरण्मयैः

vyāghrasiṃhavarāhaiśca gobhiśca mṛgapakṣibhiḥ |
tārābhirbhāskaraiścāpi vāraṇaiśca hiraṇmayaiḥ

वज्राङ्कुशविमानैश्च कूबरावृत्तसन्धिषु ।
समुच्छ्रितमहानाभिः स्तनयित्नुमहास्वनः

vajrāṅkuśavimānaiśca kūbarāvṛttasandhiṣu |
samucchritamahānābhiḥ stanayitnumahāsvanaḥ

ततो रथेन शुभ्रेण महता किङ्किणीकिना ।
हयोत्तमयुजा शीघ्रमुपातिष्ठत दारुकः

tato rathena śubhreṇa mahatā kiṅkiṇīkinā |
hayottamayujā śīghramupātiṣṭhata dārukaḥ

तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः ।
महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम्

tamupasthitamājñāya rathaṃ divyaṃ mahāmanāḥ |
mahābhraghananirghoṣaṃ sarvaratnavibhūṣitam

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः ।
कौस्तुभं मणिमाबध्य श्रिया परमया ज्वलन्

agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca janārdanaḥ |
kaustubhaṃ maṇimābadhya śriyā paramayā jvalan

कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः ।
आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः

kurubhiḥ saṃvṛtaḥ kṛṣṇo vṛṣṇibhiścābhirakṣitaḥ |
ātiṣṭhata rathaṃ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ

अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित् ।
सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वबुद्धिमतां वरम्

anvāruroha dāśārhaṃ viduraḥ sarvadharmavit |
sarvaprāṇabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ sarvabuddhimatāṃ varam

ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः ।
द्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परन्तपम्

tato duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ śakuniścāpi saubalaḥ |
dvitīyena rathenainamanvayātāṃ parantapam

सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां चापरे रथाः ।
पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं गजैरश्वै रथैरपि

sātyakiḥ kṛtavarmā ca vṛṣṇīnāṃ cāpare rathāḥ |
pṛṣṭhato'nuyayuḥ kṛṣṇaṃ gajairaśvai rathairapi

तेषां हेमपरिष्कारैर्युक्ताः परमवाजिभिः ।
गच्छतां घोषिणश्चित्ररथा राजन्विरेजिरे

teṣāṃ hemapariṣkārairyuktāḥ paramavājibhiḥ |
gacchatāṃ ghoṣiṇaścitrarathā rājanvirejire

संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम् ।
राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ्श्रिया ज्वलन्

saṃmṛṣṭasaṃsiktarajaḥ pratipede mahāpatham |
rājarṣicaritaṃ kāle kṛṣṇo dhīmāñśriyā jvalan

ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः ।
शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च

tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ |
śaṅkhāśca dadhmire tatra vādyānyanyāni yāni ca

प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः ।
परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परन्तपाः

pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṃhavikramāḥ |
parivārya rathaṃ śaureragacchanta parantapāḥ

ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः ।
असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः

tato'nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ |
asiprāsāyudhadharāḥ kṛṣṇasyāsanpuraḥsarāḥ

गजाः पञ्चशतास्तत्र रथाश्चासन्सहस्रशः ।
प्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम्

gajāḥ pañcaśatāstatra rathāścāsansahasraśaḥ |
prayāntamanvayurvīraṃ dāśārhamaparājitam

पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम् ।
सबालवृद्धं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिन्दम

puraṃ kurūṇāṃ saṃvṛttaṃ draṣṭukāmaṃ janārdanam |
sabālavṛddhaṃ sastrīkaṃ rathyāgatamarindama

वेदिकामाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशः ।
प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत

vedikāmāśritābhiśca samākrāntānyanekaśaḥ |
pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhirbhavanānyuta

स पूज्यमानः कुरुभिः संश्रृण्वन्मधुराः कथाः ।
यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन्प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ

sa pūjyamānaḥ kurubhiḥ saṃśrṛṇvanmadhurāḥ kathāḥ |
yathārhaṃ pratisatkurvanprekṣamāṇaḥ śanairyayau

ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः ।
सशङ्खैर्वेणुनिर्घोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन्

tataḥ sabhāṃ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ |
saśaṅkhairveṇunirghoṣairdiśaḥ sarvā vyanādayan

ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम् ।
संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया

tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñāmamitatejasām |
saṃprākampata harṣeṇa kṛṣṇāgamanakāṅkṣayā

ततोऽभ्याशंगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः ।
श्रुत्वां तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्

tato'bhyāśaṃgate kṛṣṇe samahṛṣyannarādhipāḥ |
śrutvāṃ taṃ rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam

आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम् ।
अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात्

āsādya tu sabhādvāramṛṣabhaḥ sarvasātvatām |
avatīrya rathācchauriḥ kailāsaśikharopamāt

नवमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः

navameghapratīkāśāṃ jvalantīmiva tejasā |
mahendrasadanaprakhyāṃ praviveśa sabhāṃ tataḥ

पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः ।
ज्येतींष्यादित्यवद्राजन्कुरून्प्राच्छादयच्छ्रिया

pāṇau gṛhītvā viduraṃ sātyakiṃ ca mahāyaśāḥ |
jyetīṃṣyādityavadrājankurūnprācchādayacchriyā

अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ ।
कृष्णयः कृतवर्मा चाप्यासन्कृष्णस्य पृष्ठतः

agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāvubhau |
kṛṣṇayaḥ kṛtavarmā cāpyāsankṛṣṇasya pṛṣṭhataḥ

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः ।
आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम्

dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya bhīṣmadroṇādayastataḥ |
āsanebhyo'calansarve pūjayanto janārdanam

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वर ।
सहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣurnareśvara |
sahaiva droṇabhīṣmābhyāmudatiṣṭhanmahāyaśāḥ

उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे ।
तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः

uttiṣṭhati mahārāje dhṛtarāṣṭre janeśvare |
tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ

आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात्

āsanaṃ sarvatobhadraṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kṛṣṇārthe kalpitaṃ tatra dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान्यथावयः

smayamānastu rājānaṃ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ |
abhyabhāṣata dharmātmā rājñaścānyānyathāvayaḥ

तत्र केशवमानर्चुः सम्यगभ्यागतं सभाम् ।
राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम्

tatra keśavamānarcuḥ samyagabhyāgataṃ sabhām |
rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaśca janārdanam

तत्र तिष्ठन्स दाशार्हो राजमध्ये परन्तपः ।
अपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन्परपुरञ्जयः ।

tatra tiṣṭhansa dāśārho rājamadhye parantapaḥ |
apaśyadantarikṣasthānṛṣīnparapurañjayaḥ |

ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन् ॥
अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शान्तनवं शनैः ।

tatastānabhisaṃprekṣya nāradapramukhānṛṣīn ||
abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṃ śāntanavaṃ śanaiḥ |

पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृप ॥
निमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा ।

pārthivīṃ samitiṃ draṣṭumṛṣayo'bhyāgatā nṛpa ||
nimantryantāmāsanaiśca satkāreṇa ca bhūyasā |

नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम् ॥
पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम् ।

naiteṣvanupaviṣṭeṣu śakyaṃ kenacidāsitum ||
pūjā prayujyatāmāśu munīnāṃ bhāvitātmanām |

ऋषीञ्शान्तनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान् ।
त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत् ।

ṛṣīñśāntanavo dṛṣṭvā sabhādvāramupasthitān |
tvaramāṇastato bhṛtyānāsanānītyacodayat |

आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च ॥
मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः ।

āsanānyatha mṛṣṭāni mahānti vipulāni ca ||
maṇikāñcanacitrāṇi samājahrustatastataḥ |

तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घ्येषु भारत ॥
निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम् ।

teṣu tatropaviṣṭeṣu gṛhītārghyeṣu bhārata ||
niṣasādāsane kṛṣṇo rājānaśca yathāsanam |

दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम् ॥
विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे ।

duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāvāsanamuttamam ||
viviṃśatirdadau pīṭhaṃ kāñcanaṃ kṛtavarmaṇe |

अविदूरे तु कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ ॥
एकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ ।

avidūre tu kṛṣṇasya karṇaduryodhanāvubhau ||
ekāsane mahātmānau niṣīdaturamarṣaṇau |

गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः ॥
निषसादासने राजा सहपुत्रो विशांपते ।

gāndhārarājaḥ śakunirgāndhārairabhirakṣitaḥ ||
niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṃpate |

विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे ॥
संस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरुपाविशत् ।

viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare ||
saṃspṛśannāsanaṃ śaurermahāmatirupāviśat |

चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्व एव ते ॥
अमृतस्येव नातृप्यन्प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ।

cirasya dṛṣṭvā dāśārhaṃ rājānaḥ sarva eva te ||
amṛtasyeva nātṛpyanprekṣamāṇā janārdanam |

अतसीपुष्पसङ्काशः पीतवासा जनार्दनः ॥
व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः

atasīpuṣpasaṅkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ ||
vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ

ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्गोविन्दगतमानसम् ।
न तत्र कश्चित्किंचिद्वा व्याजहार पुमान्क्वचित्

tatastūṣṇīṃ sarvamāsīdgovindagatamānasam |
na tatra kaścitkiṃcidvā vyājahāra pumānkvacit