अध्याय 93: श्रीकृष्ण कौरवों के पास क्यों आए

विदुरस्य वचः श्रुत्वा प्रश्रितं पुरुषोत्तमः ।
इदं होवाच वचनं मधुरं मधुसूदनः

vidurasya vacaḥ śrutvā praśritaṃ puruṣottamaḥ |
idaṃ hovāca vacanaṃ madhuraṃ madhusūdanaḥ

यथा व्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः ।
सथा वाच्यस्त्वद्विधेन भवता मद्विधः सुहृत्

yathā vrūyānmahāprājño yathā brūyādvicakṣaṇaḥ |
sathā vācyastvadvidhena bhavatā madvidhaḥ suhṛt

धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते ।
तथा वचनमुक्तोऽस्ति त्वयैतत्पितृमातृवत्

dharmārthayuktaṃ tathyaṃ ca yathā tvayyupapadyate |
tathā vacanamukto'sti tvayaitatpitṛmātṛvat

सत्यं प्राप्तं च युक्तं वाऽप्येवमेव यथाऽऽत्थ माम् ।
श्रृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो मम

satyaṃ prāptaṃ ca yuktaṃ vā'pyevameva yathā''ttha mām |
śrṛṇuṣvāgamane hetuṃ vidurāvahito mama

दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम् ।
सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान्

daurātmyaṃ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṃ ca vairitām |
sarvametadahaṃ jānankṣattaḥ prāpto'dya kauravān

पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् ।
यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम्

paryastāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sarathakuñjarām |
yo mocayenmṛtyupāśātprāpnuyāddharmamuttamam

धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या नो चेत्प्राप्नोति मानवः ।
प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः

dharmakāryaṃ yatañśaktyā no cetprāpnoti mānavaḥ |
prāpto bhavati tatpuṇyamatra me nāsti saṃśayaḥ

मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नातिरोचयन् ।
न प्राप्नोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः

manasā cintayanpāpaṃ karmaṇā nātirocayan |
na prāpnoti phalaṃ tasyetyevaṃ dharmavido viduḥ

सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया ।
कुरूणां सृञ्जयानां च सङ्ग्राने विनशिष्यताम्

so'haṃ yatiṣye praśamaṃ kṣattaḥ kartumamāyayā |
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca saṅgrāne vinaśiṣyatām

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता ।
कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः

seyamāpanmahāghorā kuruṣveva samutthitā |
karṇaduryodhanakṛtā sarve hyete tadanvayāḥ

व्यसने क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते ।
अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः

vyasane kliśyamānaṃ hi yo mitraṃ nābhipadyate |
anunīya yathāśakti taṃ nṛśaṃsaṃ vidurbudhāḥ

आकेशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन् ।
अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम्

ākeśagrahaṇānmitramakāryātsaṃnivartayan |
avācyaḥ kasyacidbhavati kṛtayatno yathābalam

तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति

tatsamarthaṃ śubhaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṃ vidurārhati

हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च ।
पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया

hitaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ tathaiva ca |
pṛthivyāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yatiṣye'hamamāyayā

हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि ।
हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति

hite prayatamānaṃ māṃ śaṅkedduryodhano yadi |
hṛdayasya ca me prītirānṛṇyaṃ ca bhaviṣyati

ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते ।
सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः

jñātīnāṃ hi mitho bhede yanmitraṃ nābhipadyate |
sarvayatnena mādhyasthyaṃ na tanmitraṃ vidurbudhāḥ

न मां ब्रूयुरधर्मिष्ठा मूढा ह्यसुहृदस्तथा ।
शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान्

na māṃ brūyuradharmiṣṭhā mūḍhā hyasuhṛdastathā |
śakto nāvārayatkṛṣṇaḥ saṃrabdhānkurupāṇḍavān

उभयोः साधयन्नर्थमहामागत इत्युत ।
तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम्

ubhayoḥ sādhayannarthamahāmāgata ityuta |
tatra yatnamahaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛṣvavācyatām

मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम् ।
न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति

mama dharmārthayuktaṃ hi śrutvā vākyamanāmayam |
na cedādāsyate bālo diṣṭasya vaśameṣyati

अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव-
च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम् ।
पुण्यं च मे स्याच्चरितं महात्म-
न्मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्

ahāpayanpāṇḍavārthaṃ yathāva-
cchamaṃ kurūṇāṃ yadi cācareyam |
puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahātma-
nmucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt

अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां
धर्मरामामर्थवतीमहिंस्राम् ।
अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः शमार्थं
मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः

api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ
dharmarāmāmarthavatīmahiṃsrām |
avekṣerandhārtarāṣṭrāḥ śamārthaṃ
māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः ।
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ |
kruddhasya pramukhe sthātuṃ siṃhasyevetare mṛgāḥ

इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा ।
शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः

ityevamuktvā vacanaṃ vṛṣṇīnāmṛṣabhastadā |
śayane sukhasaṃsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ