अध्याय 92: विदुर कहते हैं कि यहाँ आना उचित नहीं

तं भुक्तवन्तमाश्वस्तं निशायां विदुरोऽब्रवीत् ।
नेदं सम्यग्व्यवसितं केशवागमनं तव

taṃ bhuktavantamāśvastaṃ niśāyāṃ viduro'bravīt |
nedaṃ samyagvyavasitaṃ keśavāgamanaṃ tava

अर्थधर्मातिगो मन्दः संरम्भी च जनार्दन ।
मानघ्नो मानकामश्च वृद्धानां शासनातिगः

arthadharmātigo mandaḥ saṃrambhī ca janārdana |
mānaghno mānakāmaśca vṛddhānāṃ śāsanātigaḥ

धर्मशास्त्रातिगो मूढो दुरात्मा प्रग्रहं गतः ।
अनेयः श्रेयसां मन्दो धार्तराष्ट्रो जनार्दन

dharmaśāstrātigo mūḍho durātmā pragrahaṃ gataḥ |
aneyaḥ śreyasāṃ mando dhārtarāṣṭro janārdana

कामात्मा प्राज्ञमानी च मित्रध्रुक्सर्वशङ्किता ।
अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तधर्मा प्रियानृतः

kāmātmā prājñamānī ca mitradhruksarvaśaṅkitā |
akartā cākṛtajñaśca tyaktadharmā priyānṛtaḥ

मूढश्वाकृतबुद्धिश्च इन्द्रियाणामनीश्वरः ।
कामानुसारी कृत्येषु सर्वेष्वकृतनिश्चयः

mūḍhaśvākṛtabuddhiśca indriyāṇāmanīśvaraḥ |
kāmānusārī kṛtyeṣu sarveṣvakṛtaniścayaḥ

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्दोषैरेव समन्वितः ।
त्वयोच्यमानः श्रेयोऽपि संरम्भान्न ग्रहीष्यति

etaiścānyaiśca bahubhirdoṣaireva samanvitaḥ |
tvayocyamānaḥ śreyo'pi saṃrambhānna grahīṣyati

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे जयद्रथे ।
भूयसीं वर्तते वृत्तिं न शमे कुरुते मनः

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre jayadrathe |
bhūyasīṃ vartate vṛttiṃ na śame kurute manaḥ

निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन ।
भीष्मद्रोणमुखान्पार्था न शक्ताः प्रतिवीक्षितुम्

niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana |
bhīṣmadroṇamukhānpārthā na śaktāḥ prativīkṣitum

सेनासमुदयं कृत्वा पार्थिवं मधुसूदन ।
कृतार्थं मन्यते बाल आत्मानमविचक्षणाः

senāsamudayaṃ kṛtvā pārthivaṃ madhusūdana |
kṛtārthaṃ manyate bāla ātmānamavicakṣaṇāḥ

एकः कर्णः पराञ्जेतुं समर्थ इति निश्चितम् ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः स शमं नोपयास्यति

ekaḥ karṇaḥ parāñjetuṃ samartha iti niścitam |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nopayāsyati

संविच्च धार्तराष्ट्राणां सर्वेषामेव केशव ।
शमे प्रयतमानस्य तव सौभ्रात्रकाङ्क्षिणः

saṃvicca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāmeva keśava |
śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ

न पाण्डवानामस्माभिः प्रतिदेयं यथोचितम् ।
इति व्यवसितास्तेषु वचनं स्यान्निरर्थकम्

na pāṇḍavānāmasmābhiḥ pratideyaṃ yathocitam |
iti vyavasitāsteṣu vacanaṃ syānnirarthakam

यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन ।
न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनः

yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syānmadhusūdana |
na tatra pralapetprājño badhireṣviva gāyanaḥ

अविजानत्सु मूढेषु निर्मर्यादेषु माधव ।
तत्त्वं वाक्यं ब्रुवन्निन्द्यश्चण्डालेषु द्विजो यथा

avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava |
tattvaṃ vākyaṃ bruvannindyaścaṇḍāleṣu dvijo yathā

सोऽयं बलस्थो मूढश्चन करिष्यति ते वचः ।
तस्मिन्निरर्थकं वाक्यमुक्तं संपत्स्यते तव

so'yaṃ balastho mūḍhaścana kariṣyati te vacaḥ |
tasminnirarthakaṃ vākyamuktaṃ saṃpatsyate tava

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां पापचेतसाम् ।
तव मध्यावतरणं मम कृष्ण न रोचते

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ pāpacetasām |
tava madhyāvataraṇaṃ mama kṛṣṇa na rocate

दुर्बुद्धीनामशिष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम् ।
प्रतीपं वचनं मध्ये तव कृष्ण न रोचते

durbuddhīnāmaśiṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām |
pratīpaṃ vacanaṃ madhye tava kṛṣṇa na rocate

अनुपासितवृद्धत्वाच्छ्रियो दर्पाच्च मोहितः ।
वयोदर्पादमर्षाच्च न ते श्रेयो ग्रहीष्यति

anupāsitavṛddhatvācchriyo darpācca mohitaḥ |
vayodarpādamarṣācca na te śreyo grahīṣyati

बलं बलवदप्यस्य यदि वक्ष्यसि माधव ।
त्वय्यस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः

balaṃ balavadapyasya yadi vakṣyasi mādhava |
tvayyasya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ

नेदमद्य युधा शक्यमिन्द्रेणापि सहामरैः ।
इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन

nedamadya yudhā śakyamindreṇāpi sahāmaraiḥ |
iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana

तेष्वेवमुपपन्नेषु कामक्रोधानुवर्तिषु ।
समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थं भविष्यति

teṣvevamupapanneṣu kāmakrodhānuvartiṣu |
samarthamapi te vākyamasamarthaṃ bhaviṣyati

मध्ये तिष्ठन्हस्त्यनीकस्य मन्दो
रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः ।
दुर्योधनो मन्यते बीतभीतिः
कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति

madhye tiṣṭhanhastyanīkasya mando
rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ |
duryodhano manyate bītabhītiḥ
kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti

आशंसते वै धृतराष्ट्रस्य पुत्रो
महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम् ।
तस्मिञ्शमः केवलो नोपलभ्यो
बद्धं सन्तं मन्यते लब्धमर्थम्

āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭrasya putro
mahārājyamasapatnaṃ pṛthivyām |
tasmiñśamaḥ kevalo nopalabhyo
baddhaṃ santaṃ manyate labdhamartham

पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा
दुर्योधनार्थे पाण्डवान्योद्धुकामाः ।
समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां
राजानश्च क्षितिपालैः समेताः

paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā
duryodhanārthe pāṇḍavānyoddhukāmāḥ |
samāgatāḥ sarvayodhāḥ pṛthivyāṃ
rājānaśca kṣitipālaiḥ sametāḥ

सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्ता-
त्त्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण ।
तवोद्वेगात्संश्रिता धार्तराष्ट्रा-
न्सुसंहताः सह कर्णेन वीराः

sarve caite kṛtavairāḥ purastā-
ttvayā rājāno hṛtasārāśca kṛṣṇa |
tavodvegātsaṃśritā dhārtarāṣṭrā-
nsusaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ

न तन्मतं मम दाशार्हवीर

na tanmataṃ mama dāśārhavīra

तेषां समुपविष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम् ।
कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन

teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ bahūnāṃ duṣṭacetasām |
kathaṃ madhyaṃ prapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana

सर्वथा त्वं महाबाहो देवैरपि दुरुत्सहः ।
प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन्

sarvathā tvaṃ mahābāho devairapi durutsahaḥ |
prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhan

या मे प्रीतिः पाण्डवेषु भूयःक सा त्वयि माधव ।
प्रेम्णा च बहुमानाच्च सौहृदाच्च ब्रवीम्यहम्

yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥka sā tvayi mādhava |
premṇā ca bahumānācca sauhṛdācca bravīmyaham

या मे प्रीतिः पुष्कराक्ष त्वद्दर्शनसमुद्भवा ।
सा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्माऽसि देहिनां

yā me prītiḥ puṣkarākṣa tvaddarśanasamudbhavā |
sā kimākhyāyate tubhyamantarātmā'si dehināṃ