अध्याय 9: इन्द्र द्वारा त्रिशिरा-वध और वृत्र की उत्पत्ति

कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना ।
दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम्

kathamindreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā |
duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghorametadicchāmi veditum

शृणु राजन्पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत

śṛṇu rājanpurāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkhamindreṇa bhārata

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः ।
स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत्

tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥ |
sa putraṃ vai triśirasamindradrohātkilāsṛjat

ऐन्द्रं स प्रार्थयत्स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिः ।
तैस्त्रिभिर्वदनैर्घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः

aindraṃ sa prārthayatsthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ |
taistribhirvadanairghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ

वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत् ।
एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते

vedānekena so'dhīte surāmekena cāpibat |
ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibanniva nirīkṣate

स तपस्वी मुदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः ।
तपस्तस्य महत्तीव्रं सुदुश्चरमरिन्दम

sa tapasvī mudurdānto dharme tapasi codyataḥ |
tapastasya mahattīvraṃ suduścaramarindama

तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्यं चामिततेजसः ।
विषादमगमच्छक्र इन्द्रोऽयं मा भवेदिति

tasya dṛṣṭvā tapovīryaṃ satyaṃ cāmitatejasaḥ |
viṣādamagamacchakra indro'yaṃ mā bhavediti

कथं सज्जेच्च भोगेषु न च तप्येन्महत्तपः ।
विवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं हि भुवनं ग्रसेत्

kathaṃ sajjecca bhogeṣu na ca tapyenmahattapaḥ |
vivardhamānastriśirāḥ sarvaṃ hi bhuvanaṃ graset

इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान्भरतर्षभ ।
आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्टृपुत्रप्रलोभने

iti saṃcintya bahudhā buddhimānbharatarṣabha |
ājñāpayatso'psarasastvaṣṭṛputrapralobhane

यथा स सज्जेत्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम् ।
क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्

yathā sa sajjetriśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam |
kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram

शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो हारैर्युक्ता मनोहरैः ।
हावभावसमायुक्ताः सर्वाः सौन्दर्यशोभिताः

śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo hārairyuktā manoharaiḥ |
hāvabhāvasamāyuktāḥ sarvāḥ saundaryaśobhitāḥ

प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम ।
अस्वस्थं ह्यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः

pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama |
asvasthaṃ hyātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ

भयं तन्मे महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः ।
(अप्सरस ऊचुः)
तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने ।
यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद्बलनिषूदन

bhayaṃ tanme mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ |
(apsarasa ūcuḥ)
tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane |
yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmādbalaniṣūdana

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां योऽसावास्ते तपोनिधिः ।
तं प्रलोयितुं देव गच्छामः सहिता वयम्

nirdahanniva cakṣurbhyāṃ yo'sāvāste taponidhiḥ |
taṃ praloyituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam

यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम् ।
(शल्य उवाच)
इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् ।
तत्र ता विविधैर्भावैर्लोभयन्त्यो वराङ्गनाः

yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam |
(śalya uvāca)
indreṇa tāstvanujñātā jagmustriśiraso'ntikam |
tatra tā vividhairbhāvairlobhayantyo varāṅganāḥ

नृत्तं संदर्शयामासुस्तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम् ।
नाभ्यगच्छत्प्रहर्षं ताः स पश्यन्सुमहातपाः

nṛttaṃ saṃdarśayāmāsustathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam |
nābhyagacchatpraharṣaṃ tāḥ sa paśyansumahātapāḥ

इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसन्निभः ।
तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताः

indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgarasannibhaḥ |
tāstu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakramupasthitāḥ

कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् ।
न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभो

kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājamathābruvan |
na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāccālayituṃ prabho

यत्ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम् ।
संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः

yatte kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram |
saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ

चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं युधिष्ठिर ।
स तूष्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापवान्

cintayāmāsa tasyaiva vadhopāyaṃ yudhiṣṭhira |
sa tūṣṇīṃ cintayanvīro devarājaḥ pratāpavān

विनिश्चितमतिर्धीमान्वधे त्रिशिरसोऽभवत् ।
वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं नभविष्यति

viniścitamatirdhīmānvadhe triśiraso'bhavat |
vajramasya kṣipāmyadya sa kṣipraṃ nabhaviṣyati

शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम्

śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo'pi balīyasā |
śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛḍhām

अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम् ।
मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति

atha vaiśvānaranibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham |
mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakrastriśirasaṃ prati

स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः ।
पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले

sa papāta hatastena vajreṇa dṛḍhamāhataḥ |
parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinītale

तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम् ।
न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपिततस्तस्य तेजसा

taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānamacalopamam |
na śarma lebhe devendro dīpitatastasya tejasā

हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव हि दृश्यते ।
घातितस्य शिरांस्याजौ जीवन्तीवाद्भुतानि वै

hato'pi dīptatejāḥ sa jīvanniva hi dṛśyate |
ghātitasya śirāṃsyājau jīvantīvādbhutāni vai

शिरांसि तस्याजायन्त त्रीण्येव शकुनास्त्रयः ।
तित्तिरिः कलविङ्कश्च तथैव च कपिञ्जलः ।
विश्वरूपशिरांस्येव जायन्ते तानि भारत

śirāṃsi tasyājāyanta trīṇyeva śakunāstrayaḥ |
tittiriḥ kalaviṅkaśca tathaiva ca kapiñjalaḥ |
viśvarūpaśirāṃsyeva jāyante tāni bhārata

ततोऽतिभीतगात्रस्तु शक्र आस्ते विचारयन् ।
अथाजगाम परशुं स्कन्धेनादाय वर्धकिः

tato'tibhītagātrastu śakra āste vicārayan |
athājagāma paraśuṃ skandhenādāya vardhakiḥ

तदरण्यं महाराज यत्रास्तेऽसौ निपातितः ।
स भीतस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः

tadaraṇyaṃ mahārāja yatrāste'sau nipātitaḥ |
sa bhītastatra takṣāṇaṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ

अपश्यदब्रवीच्चैनं सत्वरं पाकशासनः ।
क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम

apaśyadabravīccainaṃ satvaraṃ pākaśāsanaḥ |
kṣipraṃ chindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama

महास्कन्धो भृशं ह्येष परशुर्नभविष्यति ।
कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म राद्भिर्विगर्हितम्

mahāskandho bhṛśaṃ hyeṣa paraśurnabhaviṣyati |
kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma rādbhirvigarhitam

मा भैस्त्वं शीघ्रमेतद्वै कुरुष्व वचनं मम ।
मत्प्रसादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति

mā bhaistvaṃ śīghrametadvai kuruṣva vacanaṃ mama |
matprasādāddhi te śastraṃ vajrakalpaṃ bhaviṣyati

कं भवन्तमहं विद्यां घोरकर्माणमद्य वै ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे

kaṃ bhavantamahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇamadya vai |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me

अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन्विदितमस्तु ते ।
कुरुष्वैतद्यथोक्तं मे तक्षन्माऽत्र विचारय

ahamindro devarājastakṣanviditamastu te |
kuruṣvaitadyathoktaṃ me takṣanmā'tra vicāraya

मया हि निहतः शेते त्रिशिरास्त्वं च विद्वि वै ।
(वैशंपायन उवाच)
स प्रह्वः प्राञ्जलिर्भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

mayā hi nihataḥ śete triśirāstvaṃ ca vidvi vai |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sa prahvaḥ prāñjalirbhūtvā idaṃ vacanamabravīt

क्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा ।
ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते

krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā |
ṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na te

पश्चाद्धर्मं चरिष्यामि पावनार्थ सुदुश्चरम् ।
शत्रुरेष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया

paścāddharmaṃ cariṣyāmi pāvanārtha suduścaram |
śatrureṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā

अद्यापि चाहमुद्विग्नस्तक्षन्नस्माद्बिभेमि वै ।
क्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रहं तव

adyāpi cāhamudvignastakṣannasmādbibhemi vai |
kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye'nugrahaṃ tava

शिरः पशोस्ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः ।
एष तेऽनुग्रहस्तक्षन्क्षिप्रं कुरु मम प्रियम्

śiraḥ paśoste dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ |
eṣa te'nugrahastakṣankṣipraṃ kuru mama priyam

एतच्छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनात्तदा ।
शिरांस्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत्तदा

etacchrutvā tu takṣā sa mahendravacanāttadā |
śirāṃsyatha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinattadā

निकृत्तेषु ततस्तेषु निष्क्रामन्नण्डजास्त्वथ ।
कपिञ्जलास्तित्तिराश्च कलविङ्काश्च सर्वशः

nikṛtteṣu tatasteṣu niṣkrāmannaṇḍajāstvatha |
kapiñjalāstittirāśca kalaviṅkāśca sarvaśaḥ

येन वेदानधीते स्म पिबते सोममेव च ।
तस्माद्वक्रार्द्विनिश्चेरुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः

yena vedānadhīte sma pibate somameva ca |
tasmādvakrārdviniśceruḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ

येन सर्वा दिशो राजन्पिबन्निव नीरीक्षते ।
तस्माद्वक्राद्विनिश्चेरुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव

yena sarvā diśo rājanpibanniva nīrīkṣate |
tasmādvakrādviniścerustittirāstasya pāṇḍava

यत्सुरापं तु तस्यासीद्वक्रं त्रिशिरसस्तदा ।
कलविङ्काः समुत्पेतुः श्येनाश्च भरतर्षभ

yatsurāpaṃ tu tasyāsīdvakraṃ triśirasastadā |
kalaviṅkāḥ samutpetuḥ śyenāśca bharatarṣabha

ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानथ ।
तक्ष्णे तथा वरं दत्त्वा प्रहृष्टस्त्रिदशेश्वरः

tatasteṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavānatha |
takṣṇe tathā varaṃ dattvā prahṛṣṭastridaśeśvaraḥ

जगाम त्रिदिवं देवस्तक्षाऽपि स्वगृहान्ययौ ।
मेने कृतार्थमात्मानं हत्वा शत्रुं सुरारिहा

jagāma tridivaṃ devastakṣā'pi svagṛhānyayau |
mene kṛtārthamātmānaṃ hatvā śatruṃ surārihā

तक्षापि स्वगृहं गत्वा नैव शंसति कस्यचित् ।
अथैनं नाभिजानन्ति वर्षमेकं तथागतम्

takṣāpi svagṛhaṃ gatvā naiva śaṃsati kasyacit |
athainaṃ nābhijānanti varṣamekaṃ tathāgatam

अथ संवत्सरे पूर्णे भूताः पशुपतेः प्रभो ।
तमाक्रोशन्त मघवान्नः प्रभुर्ब्रह्महा इति ।

atha saṃvatsare pūrṇe bhūtāḥ paśupateḥ prabho |
tamākrośanta maghavānnaḥ prabhurbrahmahā iti |

तत इन्द्रो व्रतं घोरमाचरत्पाकशासनः ।
तपसा च सुसंयुक्तः सह देवैर्मरुद्गणैः

tata indro vrataṃ ghoramācaratpākaśāsanaḥ |
tapasā ca susaṃyuktaḥ saha devairmarudgaṇaiḥ

समुद्रेषु पृथिव्यां च वनस्पतिषु स्त्रीषु च ।
विभज्य ब्रह्महत्यां च तान्वरैरप्ययोजयत्

samudreṣu pṛthivyāṃ ca vanaspatiṣu strīṣu ca |
vibhajya brahmahatyāṃ ca tānvarairapyayojayat

वरदस्तु वरं दत्त्वा पृथिव्यै सागराय च ।
वनस्पतिभ्यः स्त्रीभ्यश्च ब्रह्महत्यां नुनोद ताम्

varadastu varaṃ dattvā pṛthivyai sāgarāya ca |
vanaspatibhyaḥ strībhyaśca brahmahatyāṃ nunoda tām

ततस्तु शुद्धो भगवान्देवैर्लोकैश्च पूजितः ।
इन्द्रस्थानमुपातिष्ठत्पूज्यमानो महर्षिभिः

tatastu śuddho bhagavāndevairlokaiśca pūjitaḥ |
indrasthānamupātiṣṭhatpūjyamāno maharṣibhiḥ

त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम् ।
क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam |
krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanamabravīt

तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
विनाऽपराधेन यतः पुत्रं हिंसितवान्मम

tapyamānaṃ tapo nityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam |
vinā'parādhena yataḥ putraṃ hiṃsitavānmama

तस्माच्छक्रविनाशाय वृत्रमुत्पादयाम्यहम् ।
लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं महम् ।
स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः

tasmācchakravināśāya vṛtramutpādayāmyaham |
lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ maham |
sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ

उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाः ।
अग्नौ हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रमुवाच ह

upaspṛśya tataḥ kruddhastapasvī sumahāyaśāḥ |
agnau hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtramuvāca ha

इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात्तपसो मम ।
सोऽवर्घत दिवं स्तब्ध्वा सूर्यवैश्वानरोपमः

indraśatro vivardhasva prabhāvāttapaso mama |
so'varghata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ

किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः ।
शक्रं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः

kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ |
śakraṃ jahīti cāpyukto jagāma tridivaṃ tataḥ

ततो युद्धं समभवद्वृत्रवासवयोर्महत् ।
संक्रुद्धयोर्महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम

tato yuddhaṃ samabhavadvṛtravāsavayormahat |
saṃkruddhayormahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama

ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम् ।
अपावृत्याक्षिपद्वक्रे शक्रं कोपसमन्वितः

tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum |
apāvṛtyākṣipadvakre śakraṃ kopasamanvitaḥ

ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास्त्रिदिवेश्वराः ।
असृजंस्ते महासत्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम्

graste vṛtreṇa śakre tu saṃbhrāntāstridiveśvarāḥ |
asṛjaṃste mahāsatvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm

विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादपावृतात् ।
स्वान्यङ्गान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलनाशनः

vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyādapāvṛtāt |
svānyaṅgānyabhisaṃkṣipya niṣkrānto balanāśanaḥ

ततः प्रभृति लोकस्य जृम्भिका प्राणिसंश्रिता ।
जहृषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिःसृतम्

tataḥ prabhṛti lokasya jṛmbhikā prāṇisaṃśritā |
jahṛṣuśca surāḥ sarve śakraṃ dṛṣṭvā viniḥsṛtam

ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनः ।
संरब्धयोस्तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ |
saṃrabdhayostadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha

यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितः ।
त्वष्टुस्तेजोबलाविद्धस्तदा शक्रो न्यवर्तत ।

yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ |
tvaṣṭustejobalāviddhastadā śakro nyavartata |

निवृत्ते च तदा देवा विषादमगमन्परम् ।
समेत्य सह शक्रेण त्वष्टुस्तेजोविमोहिताः

nivṛtte ca tadā devā viṣādamagamanparam |
sametya saha śakreṇa tvaṣṭustejovimohitāḥ

अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत ।
किं कार्यमिति वै राजन्विचिन्त्य भयमोहिताः

amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata |
kiṃ kāryamiti vai rājanvicintya bhayamohitāḥ

जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम् ।
उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः

jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhirviṣṇumavyayam |
upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ