अध्याय 10: समुद्र के फेन से वृत्र का वध

सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम् ।
न ह्यस्य सदृशं किञ्चित्प्रतिघाताय यद्भवेत्

sarvaṃ vyāptamidaṃ devā vṛtreṇa jagadavyayam |
na hyasya sadṛśaṃ kiñcitpratighātāya yadbhavet

समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम् ।
कथं नु कार्यं भद्रं वो दुर्धर्षः स हि मे मतः

samartho hyabhavaṃ pūrvamasamartho'smi sāṃpratam |
kathaṃ nu kāryaṃ bhadraṃ vo durdharṣaḥ sa hi me mataḥ

तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः ।
ग्रसेत्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम्

tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ |
grasetribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

तस्माद्विनिश्चयमिमं शृणुध्वं त्रिदिवौकसः ।
विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना

tasmādviniścayamimaṃ śṛṇudhvaṃ tridivaukasaḥ |
viṣṇoḥ kṣayamupāgamya sametya ca mahātmanā

तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः ।
(शल्य उवाच)
एवमुक्ते मघवता देवाः शर्षिगणास्तदा ।
शरण्यं शरमं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम्

tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ |
(śalya uvāca)
evamukte maghavatā devāḥ śarṣigaṇāstadā |
śaraṇyaṃ śaramaṃ devaṃ jagmurviṣṇuṃ mahābalam

ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः ।
त्रयो लोकास्त्वया क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः पुरा

ūcuśca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtrabhayārditāḥ |
trayo lokāstvayā krāntāstribhirvikramaṇaiḥ purā

अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याश्च निहता रणे ।
बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः

amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca nihatā raṇe |
baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ

त्वं प्रभुः सर्वदेवानां त्वया सर्वमिदं ततम् ।
त्वं हि देवो महादेव सर्वलोकनमस्कृतः

tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ tvayā sarvamidaṃ tatam |
tvaṃ hi devo mahādeva sarvalokanamaskṛtaḥ

गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तम ।
जगद्व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन

gatirbhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇāmamarottama |
jagadvyāptamidaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana

अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम् ।
तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथाऽसौ नभविष्यति

avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamuttamam |
tasmādupāyaṃ vakṣyāmi yathā'sau nabhaviṣyati

गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक् ।
साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ

gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk |
sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha

भविष्यति जयो देवाः शक्रस्य मम तेजसा ।
अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रे ह्यस्यायुधोत्तमे

bhaviṣyati jayo devāḥ śakrasya mama tejasā |
adṛśyaśca pravekṣyāmi vajre hyasyāyudhottame

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः ।
वृत्रस्य सह शक्रेण सन्धिं कुरुत माचिरम्

gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiśca surottamāḥ |
vṛtrasya saha śakreṇa sandhiṃ kuruta māciram

एवमुक्ते तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा ।
ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम्

evamukte tu devena ṛṣayastridaśāstathā |
yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram

समीपमेत्य च यदा सर्व एव महौजसः ।
तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश

samīpametya ca yadā sarva eva mahaujasaḥ |
taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa

ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथा ।
ददृशुस्ते ततो वृत्रं शक्रेण सह देवताः

grasantamiva lokāṃstrīnsūryācandramasau yathā |
dadṛśuste tato vṛtraṃ śakreṇa saha devatāḥ

ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः ।
व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय

ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ |
vyāptaṃ jagadidaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya

न च शक्नोषि निर्जेषुं वासवं बलिनां वर ।
युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह

na ca śaknoṣi nirjeṣuṃ vāsavaṃ balināṃ vara |
yudhyatoścāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahāniha

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |
sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā

अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान् ।
ऋषिवाक्यं निशम्याथ वृत्रःस तु महाबलः

avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakralokāṃśca śāśvatān |
ṛṣivākyaṃ niśamyātha vṛtraḥsa tu mahābalaḥ

उवाच तानृषीन्सर्वान्प्रणम्य शिरसाऽसुरः ।
सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः

uvāca tānṛṣīnsarvānpraṇamya śirasā'suraḥ |
sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāścaiva sarvaśaḥ

यद्ब्रूथ तच्छ्रुतं सर्वं ममापि श्रृणुतानघाः ।
सन्धिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः ।
तेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम्

yadbrūtha tacchrutaṃ sarvaṃ mamāpi śrṛṇutānaghāḥ |
sandhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ |
tejasorhi dvayordevāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham

सकृत्सतां सङ्गतमीप्सितव्यं
ततः परं भविता भव्यमेव ।
नातिक्रामेत्सत्पुरुषेण सङ्गतं
तस्मात्सतां संगतमीप्सितव्यम्

sakṛtsatāṃ saṅgatamīpsitavyaṃ
tataḥ paraṃ bhavitā bhavyameva |
nātikrāmetsatpuruṣeṇa saṅgataṃ
tasmātsatāṃ saṃgatamīpsitavyam

दृढं सतां सङ्गतं चापि नित्यं
ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीराः ।
महार्थवत्सत्पुरुषेण सङ्गतं
तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः

dṛḍhaṃ satāṃ saṅgataṃ cāpi nityaṃ
brūyāccārthaṃ hyarthakṛcchreṣu dhīrāḥ |
mahārthavatsatpuruṣeṇa saṅgataṃ
tasmātsantaṃ na jighāṃseta dhīraḥ

इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम् ।
सत्यवादी ह्यनिन्द्यश्च धर्मवित्सूक्ष्मनिश्चयः

indraḥ satāṃ saṃmataśca nivāsaśca mahātmanām |
satyavādī hyanindyaśca dharmavitsūkṣmaniścayaḥ

तेन ते सह शक्रेण सन्धिर्भवतु नित्यदा ।
एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा

tena te saha śakreṇa sandhirbhavatu nityadā |
evaṃ viśvāsamāgaccha mā te bhūdbuddhiranyathā

महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः ।
अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः

maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahādyutiḥ |
avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ

ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियते यदि ।
ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां दिवौकसः

bravīmi yadahaṃ devāstatsarvaṃ kriyate yadi |
tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yadūcurmāṃ divaukasaḥ

न शुष्केण न चाद्रेण नाश्मना न च दारुणा ।
न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा न तथा निशि

na śuṣkeṇa na cādreṇa nāśmanā na ca dāruṇā |
na śastreṇa na cāstreṇa na divā na tathā niśi

वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः ।
एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नित्यदा

vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ |
evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nityadā

बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ ।
एवं वृत्ते तु सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्

bāḍhamityeva ṛṣayastamūcurbharatarṣabha |
evaṃ vṛtte tu sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat

ततः सन्धिं मिथः कृत्वा ऋषयो दीप्ततेजसः ।
शक्रस्य सह वृत्रेण पुनर्जग्मुर्यथागतम्

tataḥ sandhiṃ mithaḥ kṛtvā ṛṣayo dīptatejasaḥ |
śakrasya saha vṛtreṇa punarjagmuryathāgatam

युक्तः सदाऽभवच्चापि शक्रो हर्षसमन्वितः ।
वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायानन्वचिन्तयत्

yuktaḥ sadā'bhavaccāpi śakro harṣasamanvitaḥ |
vṛtrasya vadhasaṃyuktānupāyānanvacintayat

अभिसन्धिर्महेन्द्रस्य सन्धिकर्मणि यः कृतः ।
ऋषिभिस्त्वीरितं यच्च महेन्द्रस्तदनुस्मरन्

abhisandhirmahendrasya sandhikarmaṇi yaḥ kṛtaḥ |
ṛṣibhistvīritaṃ yacca mahendrastadanusmaran

छिद्रान्वेषी समुद्विग्नः सदा वसति देवराट् ।
स कदाचिन्समुद्रान्ते समपश्यन्महासुरम्

chidrānveṣī samudvignaḥ sadā vasati devarāṭ |
sa kadācinsamudrānte samapaśyanmahāsuram

सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते चातिदारुणे ।
ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनः

sandhyākāla upāvṛtte muhūrte cātidāruṇe |
tataḥ saṃcintya bhagavānvaradānaṃ mahātmanaḥ

सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न च ।
वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः

sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivasaṃ na ca |
vṛtraścāvaśyavadhyo'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ

यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम् ।
महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति

yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahāsuram |
mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati

एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन् ।
अथ फेनं तदाऽपश्यत् समुद्रे पर्वतोपमप्

evaṃ saṃcintayanneva śakro viṣṇumanusmaran |
atha phenaṃ tadā'paśyat samudre parvatopamap

नायं युष्को न चाद्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा ।
एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति

nāyaṃ yuṣko na cādro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā |
enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇādeva naśiṣyati

सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान् ।
प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत्

savajramatha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān |
praviśya phenaṃ taṃ viṣṇuratha vṛtraṃ vyanāśayat

निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराऽभवन् ।
प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहृषुस्तथा

nihate tu tato vṛtre diśo vitimirā'bhavan |
pravavau ca śivo vāyuḥ prajāśca jahṛṣustathā

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षरक्षोमहोरगाः ।
ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः

tato devāḥ sagandharvā yakṣarakṣomahoragāḥ |
ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ

नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतान्यसान्त्वयत् ।
हत्वा शत्रुं प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः

namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtānyasāntvayat |
hatvā śatruṃ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ

विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित् ।
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे

viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa dharmavit |
tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare

अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाः ।
त्रैशीर्षयाऽभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया

anṛtenābhibhūto'bhūcchakraḥ paramadurmanāḥ |
traiśīrṣayā'bhibhūtaśca sa pūrvaṃ brahmahatyayā

महादेवस्य भूतैश्च स पुनर्ब्रह्महा इति ।
आक्रुष्टो निर्भयैर्भूयो व्रीडितो बलवृत्रहा

mahādevasya bhūtaiśca sa punarbrahmahā iti |
ākruṣṭo nirbhayairbhūyo vrīḍito balavṛtrahā

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः ।
न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकर्मभिः

so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ |
na prājñāyata devendrastvabhibhūtaḥ svakarmabhiḥ

प्रतिच्छन्नोऽवसच्चाप्सु चेष्टमान इवोरगः ।
ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्या भयार्दिते

praticchanno'vasaccāpsu ceṣṭamāna ivoragaḥ |
tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyā bhayārdite

भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना ।
विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च

bhūmiḥ pradhvastasaṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā |
vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni ca

संक्षोभश्चापि सत्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ।
देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः

saṃkṣobhaścāpi satvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavat |
devāścāpi bhṛśaṃ trastāstathā sarve maharṣayaḥ

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः ।
ततो भीताऽभवन्देवाः को नो राजा भवेदिति

arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥ |
tato bhītā'bhavandevāḥ ko no rājā bhavediti

दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः ।
न स्म कश्चन देवानां राज्ये वै कुरुते मतिम्

divi devarṣayaścāpi devarājavinākṛtāḥ |
na sma kaścana devānāṃ rājye vai kurute matim