अध्याय 8: दुर्योधन सत्कार और चतुराई से शल्य को जीतता है

शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः ।
अभ्यात्पाण्डवान्राजन्सह पुत्रैर्महारथैः

śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ |
abhyātpāṇḍavānrājansaha putrairmahārathaiḥ

तस्य सेनानिवेशोऽभूदध्वर्धमिव योजनम् ।
तथा हि विपुलां सेनां बिभर्ति स नरर्षभः

tasya senāniveśo'bhūdadhvardhamiva yojanam |
tathā hi vipulāṃ senāṃ bibharti sa nararṣabhaḥ

अक्षौहिणीपती राजन्महावीर्यपराक्रमाः ।
विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः

akṣauhiṇīpatī rājanmahāvīryaparākramāḥ |
vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ

विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः ।
विचित्रस्रग्धराः सर्वे विवित्राम्बरभूषणाः

vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ |
vicitrasragdharāḥ sarve vivitrāmbarabhūṣaṇāḥ

स्वदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः ।
तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षत्रियर्षभाः

svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ |
tasya senāpraṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ

व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
शनैर्विश्रामयन्सेनां स ययौ यत्र पाण्डवः

vyathayanniva bhūtāni kampayanniva medinīm |
śanairviśrāmayansenāṃ sa yayau yatra pāṇḍavaḥ

ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महात्मानं महारथम् ।
उपायान्तमभिद्रुत्य स्वयमानर्च भरत

tato duryodhanaḥ śrutvā mahātmānaṃ mahāratham |
upāyāntamabhidrutya svayamānarca bharata

कारयामास पूजार्थं तस्य दुर्योधनः सभाः ।
रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः स्वलङ्कृताः

kārayāmāsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ |
ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṅkṛtāḥ

शिल्पिभिर्विविधैश्चैव क्रीडास्तत्र प्रयोजिताः ।
तत्र माल्यानि मांसानि भक्ष्यं पेयं च सत्कृतम्

śilpibhirvividhaiścaiva krīḍāstatra prayojitāḥ |
tatra mālyāni māṃsāni bhakṣyaṃ peyaṃ ca satkṛtam

कूपाश्च विविधाकारा औदकानि गृहाणि च ॥
स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानो यथाऽमरः ।

kūpāśca vividhākārā audakāni gṛhāṇi ca ||
sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathā'maraḥ |

दुर्योधनस्य सचिवैर्देशे देशे समन्ततः ॥
आजगाम सभामन्यां देवावसथवर्चसम् ।

duryodhanasya sacivairdeśe deśe samantataḥ ||
ājagāma sabhāmanyāṃ devāvasathavarcasam |

स तत्र विषयैर्युक्तैः कल्याणैरतिमानुषैः ॥
मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरन्दरम् ।

sa tatra viṣayairyuktaiḥ kalyāṇairatimānuṣaiḥ ||
mene'bhyadhikamātmānamavamene purandaram |

पप्रच्छ स ततः प्रेष्यान्प्रहृष्टः क्षत्रियर्षभः ॥
युधिष्ठिरस्य पुरुषाः केऽत्र चक्रुः सभा इमाः ।

papraccha sa tataḥ preṣyānprahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ ||
yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke'tra cakruḥ sabhā imāḥ |

आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेयार्हा हि मे मताः ॥
प्रदेयमेषां दास्यामि कुन्तीपुत्रोऽनुमन्यताम् ।

ānīyantāṃ sabhākārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ ||
pradeyameṣāṃ dāsyāmi kuntīputro'numanyatām |

ततः प्रहृष्टं राजानं ज्ञात्वा ते सचिवास्तदा
दुर्योधनाय तत्सर्वं कथयन्ति स्म विस्मिताः

tataḥ prahṛṣṭaṃ rājānaṃ jñātvā te sacivāstadā
duryodhanāya tatsarvaṃ kathayanti sma vismitāḥ

संप्रहृष्टो यदा शल्यो दिदित्सुरपि जीवितम् ।
गूढो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम्

saṃprahṛṣṭo yadā śalyo diditsurapi jīvitam |
gūḍho duryodhanastatra darśayāmāsa mātulam

तं दृष्ट्वा मद्रराजश्च ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम् ।
परिष्वज्याब्रवीत्प्रीत इष्टोऽर्थो ध्रियतामिति

taṃ dṛṣṭvā madrarājaśca jñātvā yatnaṃ ca tasya tam |
pariṣvajyābravītprīta iṣṭo'rtho dhriyatāmiti

सत्यवाग्भव कल्याण वरो वै मम दीयताम् ।
सर्वसेनाप्रणेता वै भवान्भवितुमर्हति

satyavāgbhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām |
sarvasenāpraṇetā vai bhavānbhavitumarhati

यथैव पाण्डवास्तुभ्यं तथैव भवतो ह्यहम् ।
अनुमान्यं च पाल्यं च भक्तं च भज मां विभो

yathaiva pāṇḍavāstubhyaṃ tathaiva bhavato hyaham |
anumānyaṃ ca pālyaṃ ca bhaktaṃ ca bhaja māṃ vibho

कृतमित्यब्रवीच्छल्यः किमन्यत्क्रियतामिति ।
कृतमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनःपुनः

kṛtamityabravīcchalyaḥ kimanyatkriyatāmiti |
kṛtamityeva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥpunaḥ

गच्छ दुर्योधन पुरं स्वकमेव नरर्षभ ।
अहं गमिष्ये द्रुष्टुं वै युधिष्ठिरमरिंदमम्

gaccha duryodhana puraṃ svakameva nararṣabha |
ahaṃ gamiṣye druṣṭuṃ vai yudhiṣṭhiramariṃdamam

दृष्ट्वा युधिष्ठिरं राजन्क्षिप्रमेष्ये नराधिप ।
अवश्यं चापि द्रष्टव्यः पाण्डवः पुरुषर्षभः

dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ rājankṣiprameṣye narādhipa |
avaśyaṃ cāpi draṣṭavyaḥ pāṇḍavaḥ puruṣarṣabhaḥ

क्षिप्रामागम्यतां राजन्पाण्डवं वीक्ष्य पार्थिव ।
त्वय्यधीनाः स्म राजेन्द्र वरदानं स्मरस्व नः

kṣiprāmāgamyatāṃ rājanpāṇḍavaṃ vīkṣya pārthiva |
tvayyadhīnāḥ sma rājendra varadānaṃ smarasva naḥ

क्षिप्रमेष्यामि भद्रं ते गच्छस्व स्वपुरं नृप ।
दृष्ट्वा तु पाण्डवान्राजन्न मिथ्या कर्तुमुत्सहे

kṣiprameṣyāmi bhadraṃ te gacchasva svapuraṃ nṛpa |
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānrājanna mithyā kartumutsahe

पर्यष्वजेतामन्योन्यं शल्यदुर्योधनावुभौ

paryaṣvajetāmanyonyaṃ śalyaduryodhanāvubhau

स तथा शल्यमामन्त्र्य पुरायात्स्वकं पुरम् ।
शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत्

sa tathā śalyamāmantrya purāyātsvakaṃ puram |
śalyo jagāma kaunteyānākhyātuṃ karma tasya tat

उपप्लाव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं प्रविश्य च ।
पाण्डवानथ तान्सर्वाञ्शल्यस्तत्र ददर्श ह

upaplāvyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca |
pāṇḍavānatha tānsarvāñśalyastatra dadarśa ha

चिरात्तु दृष्ट्वा राजानं मातुलं समितिञ्जयम् ।
आसनेभ्यः समुत्पेतुः सर्वे सहयुधिष्ठिराः

cirāttu dṛṣṭvā rājānaṃ mātulaṃ samitiñjayam |
āsanebhyaḥ samutpetuḥ sarve sahayudhiṣṭhirāḥ

तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ स्वस्त्रीयौ च यमावुभौ ।
द्रौपदी च सुभद्रा च अभिमन्युश्च भारत

tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svastrīyau ca yamāvubhau |
draupadī ca subhadrā ca abhimanyuśca bhārata

समेत्य च महापाहुं शल्यं पाण्डुसुतस्तदा ।
पाद्यमर्घ्यं च गां चैव प्रतिग्राह्य पुरोधसा

sametya ca mahāpāhuṃ śalyaṃ pāṇḍusutastadā |
pādyamarghyaṃ ca gāṃ caiva pratigrāhya purodhasā

कताञ्जलिरदीनात्मा धर्मात्मा शल्यमब्रवीत् ।
स्वागतं तेऽस्तु वै राजन्नेतदासनमास्यताम्

katāñjaliradīnātmā dharmātmā śalyamabravīt |
svāgataṃ te'stu vai rājannetadāsanamāsyatām

ततो न्यषीदच्छल्यश्च काञ्चने परमासने ।
तत्र पाद्यथार्घ्यं च न्यवेदयत पाण्डवः

tato nyaṣīdacchalyaśca kāñcane paramāsane |
tatra pādyathārghyaṃ ca nyavedayata pāṇḍavaḥ

दुःखस्यैतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै ।
अवाप्स्यसि फलं राजन्हत्वा शत्रून्परन्तप

duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭrakṛtasya vai |
avāpsyasi phalaṃ rājanhatvā śatrūnparantapa

विदितं ते महाराज लोकतन्त्रं नराधिप ।
तस्माल्लोककृतं किञ्चित्तव तात न विद्यते

viditaṃ te mahārāja lokatantraṃ narādhipa |
tasmāllokakṛtaṃ kiñcittava tāta na vidyate

निवेद्य चार्घ्यं विधिवन्मद्रराजाय भारत ।
कुशलं पाण्डवोऽपृच्छच्छल्यं सर्वसुखावहम्

nivedya cārghyaṃ vidhivanmadrarājāya bhārata |
kuśalaṃ pāṇḍavo'pṛcchacchalyaṃ sarvasukhāvaham

स तैः परिवृतः सर्वैः पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ।
आसने चोपविष्टः स शल्यः पार्थमथाब्रवीत्

sa taiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ pāṇḍavairdharmacāribhiḥ |
āsane copaviṣṭaḥ sa śalyaḥ pārthamathābravīt

कुशलं राजशार्दूल सर्वत्र कुरुनन्दन ।
अरण्यवासाद्दिष्ट्याऽसि विमुक्तो जयतां वर

kuśalaṃ rājaśārdūla sarvatra kurunandana |
araṇyavāsāddiṣṭyā'si vimukto jayatāṃ vara

दुष्करं ते कृतं राजन्निर्जने गहने वने ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेय कृष्णाया चानयाऽनघ

duṣkaraṃ te kṛtaṃ rājannirjane gahane vane |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya kṛṣṇāyā cānayā'nagha

अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम् ।
दुःखमेव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत

ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam |
duḥkhameva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata

सत्ये तपसि दाने च तव बुद्धिर्युधिष्ठिर ।
क्षमा दमश्चाहिंसा च सत्यं चैव युधिष्ठिर

satye tapasi dāne ca tava buddhiryudhiṣṭhira |
kṣamā damaścāhiṃsā ca satyaṃ caiva yudhiṣṭhira

अद्भुतश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन्प्रतिष्ठितः ।
मृदुर्वदान्यो ब्रह्मण्यो दान्तो धर्मपरायणः

adbhutaśca punarlokastvayi rājanpratiṣṭhitaḥ |
mṛdurvadānyo brahmaṇyo dānto dharmaparāyaṇaḥ

धर्मास्ते विदिता राजन्बहवो लोकसाक्षिकाः ।
सर्वं जगदिदं तात विदितं ते परन्तप

dharmāste viditā rājanbahavo lokasākṣikāḥ |
sarvaṃ jagadidaṃ tāta viditaṃ te parantapa

मुदितश्च पुनर्लोकस्त्वयि राजन्प्रतिष्ठिते ।
दिष्ट्या कृच्छ्रमिदं राजन्पारितं भरतर्षभ

muditaśca punarlokastvayi rājanpratiṣṭhite |
diṣṭyā kṛcchramidaṃ rājanpāritaṃ bharatarṣabha

दिष्ट्या पश्यामि राजेन्द्र धर्मात्मानं सहानुगम् ।
निस्तीर्णदुष्करं राजंस्त्वां धर्मनिचयं प्रभो

diṣṭyā paśyāmi rājendra dharmātmānaṃ sahānugam |
nistīrṇaduṣkaraṃ rājaṃstvāṃ dharmanicayaṃ prabho

ततोऽस्याकथयद्राजा दुर्योधनसमागमम् ।
तच्च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत

tato'syākathayadrājā duryodhanasamāgamam |
tacca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata

सुकृतं ते कृतं राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
दुर्योधनस्य यद्वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम्

sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājanprahṛṣṭenāntarātmanā |
duryodhanasya yadvīra tvayā vācā pratiśrutam

एकं त्विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते ।
राजन्नकर्तव्यमपि कर्तुमर्हसि सत्तम

ekaṃ tvicchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate |
rājannakartavyamapi kartumarhasi sattama

मम त्ववेक्षया वीर शृणु विज्ञापयामि ते ।
भवानिह महाराज वासुदेवसमो युधि

mama tvavekṣayā vīra śṛṇu vijñāpayāmi te |
bhavāniha mahārāja vāsudevasamo yudhi

कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते द्वैरथे राजसत्तम ।
कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः

karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama |
karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ

तत्र पाल्योऽर्जुनो राजन्यदि मत्प्रियमिच्छसि ।
तेजोवधश्च ते कार्यः सौतेरस्मञ्जयावह्नः ।
अकर्तव्यमपि ह्येतत्कर्मुमर्हसि मातुल

tatra pālyo'rjuno rājanyadi matpriyamicchasi |
tejovadhaśca te kāryaḥ sauterasmañjayāvahnaḥ |
akartavyamapi hyetatkarmumarhasi mātula

श्रृणु पाण्डव भद्रं ते यद्ब्रवीषि महात्मनः ।
तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य सङ्गमे

śrṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yadbravīṣi mahātmanaḥ |
tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṅgame

अहं तस्य भविष्यामि सङ्घ्रामे सारथिर्ध्रुवम् ।
वासुदेवेन हि समं नित्यं मां सोऽभिमन्यतो

ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṅghrāme sārathirdhruvam |
vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ so'bhimanyato

तस्याहं कुरुशार्दूल प्रतीपमहितं वचः ।
ध्रुवं संकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे

tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpamahitaṃ vacaḥ |
dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge

यथा स हृतदर्पश्च हृततेजाश्च पाण्डव ।
भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yathā sa hṛtadarpaśca hṛtatejāśca pāṇḍava |
bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyametadbravīmi te

एवमेतत्करिष्यामि यथा तात त्वमात्थ माम् ।
यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियम्

evametatkariṣyāmi yathā tāta tvamāttha mām |
yaccānyadapi śakṣyāmi tatkariṣyāmi te priyam

यच्च दुःखं त्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह ।
परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्रकृतानि वै

yacca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha |
paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputrakṛtāni vai

जटासुरात्परिक्लेशः कीचकाच्च महाद्युते ।
द्रौपद्याऽधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाऽशुभम्

jaṭāsurātparikleśaḥ kīcakācca mahādyute |
draupadyā'dhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathā'śubham

सर्वं दुःखमिदं वीर सुखोदर्कं भविष्यति ।
नात्र मन्युस्त्वया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः

sarvaṃ duḥkhamidaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati |
nātra manyustvayā kāryo vidhirhi balavattaraḥ

दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर ।
देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते

duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira |
devairapi hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate

इन्द्रेण श्रूयते राजन्सभार्येण महात्मना ।
अनुभूतं महद्दुःखं देवराजेन भारत

indreṇa śrūyate rājansabhāryeṇa mahātmanā |
anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ devarājena bhārata