अध्याय 84: मार्ग के उत्पात और वृकस्थल में रात्रि

कथं प्रयातो दाशार्हो महात्मा मधुसूदनः ।
कानि वा व्रजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः

kathaṃ prayāto dāśārho mahātmā madhusūdanaḥ |
kāni vā vrajatastasya nimittāni mahaujasaḥ

तस्य प्रयाणे यान्यसन्निमित्तानि महात्मनः ।
तानि मे श्रृणु सर्वाणि दैवान्यौत्पातिकानि च

tasya prayāṇe yānyasannimittāni mahātmanaḥ |
tāni me śrṛṇu sarvāṇi daivānyautpātikāni ca

अनभ्रेऽशनिनिर्घोषः सविद्युत्समजायत ।
अन्वगेव च पर्जन्यः प्रावर्षद्विघने भृशम्

anabhre'śaninirghoṣaḥ savidyutsamajāyata |
anvageva ca parjanyaḥ prāvarṣadvighane bhṛśam

प्रत्यगूहुर्महानद्यः प्राङ्मुखाः सिन्धुसप्तमाः ।
विपरिता दिशः सर्वा न प्राज्ञायत किंचन

pratyagūhurmahānadyaḥ prāṅmukhāḥ sindhusaptamāḥ |
viparitā diśaḥ sarvā na prājñāyata kiṃcana

प्राज्वलन्नग्नयो राजन्पृथिवी समकम्पत ।
उदपानाश्च कुम्भाश्च प्रासिञ्चञ्शतशो जलम्

prājvalannagnayo rājanpṛthivī samakampata |
udapānāśca kumbhāśca prāsiñcañśataśo jalam

तमःसंवृतमप्यासीत्सर्वं जगदिदं तथा ।
न दिशो नादिशो राजन्प्रज्ञायन्तेस्म रेणुना

tamaḥsaṃvṛtamapyāsītsarvaṃ jagadidaṃ tathā |
na diśo nādiśo rājanprajñāyantesma reṇunā

प्रादुरासीन्महाञ्छब्दः खेशरीरमदृश्यत ।
सर्वेषु राजन्देशेषु तदद्भुतमिवाभवत्

prādurāsīnmahāñchabdaḥ kheśarīramadṛśyata |
sarveṣu rājandeśeṣu tadadbhutamivābhavat

प्रामथ्नाद्धास्तिनपुरं वातो दक्षिणपश्चिमः ।
आरुजन्गणशो वृक्षान्परुषोऽशनिनिःस्वनः

prāmathnāddhāstinapuraṃ vāto dakṣiṇapaścimaḥ |
ārujangaṇaśo vṛkṣānparuṣo'śaniniḥsvanaḥ

यत्रयत्र च वार्ष्णेयो वर्तते पथि भारत ।
तत्रतत्र सुखो वायुः सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम्

yatrayatra ca vārṣṇeyo vartate pathi bhārata |
tatratatra sukho vāyuḥ sarvaṃ cāsītpradakṣiṇam

ववर्ष पुष्पवर्षं च कमलानि च भूरिशः ।
समश्च पन्था निर्दुःखो व्यपेतकुशकण्टकः

vavarṣa puṣpavarṣaṃ ca kamalāni ca bhūriśaḥ |
samaśca panthā nirduḥkho vyapetakuśakaṇṭakaḥ

संस्तुतो ब्राह्मणैर्गीर्भिस्तत्रतत्र सहस्रशः ।
अर्च्यते मधुपर्कैश्च वसुभिश्च वसुप्रदः

saṃstuto brāhmaṇairgīrbhistatratatra sahasraśaḥ |
arcyate madhuparkaiśca vasubhiśca vasupradaḥ

तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः ।
स्त्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम्

taṃ kiranti mahātmānaṃ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ |
striyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratam

स शालिभवनं रम्यं सर्वसस्यसमाचितम् ।
सुख परमधर्मिष्ठमभ्यगाद्भरतर्षभ

sa śālibhavanaṃ ramyaṃ sarvasasyasamācitam |
sukha paramadharmiṣṭhamabhyagādbharatarṣabha

पश्यन्बहुपशून्ग्रामान्रम्यान्हृदयतोपणान् ।
पुराणि च व्यतिकामन्राष्ट्राणि विविधानि च

paśyanbahupaśūngrāmānramyānhṛdayatopaṇān |
purāṇi ca vyatikāmanrāṣṭrāṇi vividhāni ca

नित्यं हृष्टाः सुमनसो भारतैरभिरक्षिताः ।
नोद्विग्नाः परचक्राणां व्यसनानामकोविदाः

nityaṃ hṛṣṭāḥ sumanaso bhāratairabhirakṣitāḥ |
nodvignāḥ paracakrāṇāṃ vyasanānāmakovidāḥ

उपप्लाव्यादथागम्य जनाः पुरनिवासिनः ।
यथ्यतिष्ठन्त सहिता विष्वक्सेनदिदृक्षया

upaplāvyādathāgamya janāḥ puranivāsinaḥ |
yathyatiṣṭhanta sahitā viṣvaksenadidṛkṣayā

ते तु सर्वे समायान्तमग्निमिद्धमिव प्रभुम् ।
अर्चयामासुरर्चार्हं देशातिथिमुपस्थितम्

te tu sarve samāyāntamagnimiddhamiva prabhum |
arcayāmāsurarcārhaṃ deśātithimupasthitam

वृकस्थलं समासाद्य केशवः परवीरहा ।
प्रकीर्णरश्मावादित्ये व्योम्नि वै लोहितायति

vṛkasthalaṃ samāsādya keśavaḥ paravīrahā |
prakīrṇaraśmāvāditye vyomni vai lohitāyati

ततो ह्यनुचरान्सर्वानुवाच मधुसूदनः ।
युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह वत्स्यामहे वयम्

tato hyanucarānsarvānuvāca madhusūdanaḥ |
yudhiṣṭhirasya kāryārthamiha vatsyāmahe vayam

तस्य तन्मतमाज्ञाय चक्रुरावसथं नराः ।
क्षणेन चान्नपानानि ररावन्ति समार्जयन्

tasya tanmatamājñāya cakrurāvasathaṃ narāḥ |
kṣaṇena cānnapānāni rarāvanti samārjayan

अवतीर्य रथात्तूर्णं कृत्वा शौचं यथाविधि ।
रथमोचनमादिश्य सन्ध्यामुपविवेश ह

avatīrya rathāttūrṇaṃ kṛtvā śaucaṃ yathāvidhi |
rathamocanamādiśya sandhyāmupaviveśa ha

दारुकोऽपि हयान्मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः ।
मुमोच सर्वं योक्तादि मुक्त्वा चैतानवासृजत्

dāruko'pi hayānmuktvā paricarya ca śāstrataḥ |
mumoca sarvaṃ yoktādi muktvā caitānavāsṛjat

तस्मिन्ग्रामे प्रधानास्तु य आसन्ब्राह्मणा नृप ।
आर्याः कुलीना ह्रीमन्तो ब्राह्मीं वृत्तिमनुष्ठिताः

tasmingrāme pradhānāstu ya āsanbrāhmaṇā nṛpa |
āryāḥ kulīnā hrīmanto brāhmīṃ vṛttimanuṣṭhitāḥ

तेऽभिगम्य महात्मानं हृषीकेशमरिन्दमम् ।
पूजां चक्रुर्यथान्यायमाशीर्मङ्गलसंयुताम्

te'bhigamya mahātmānaṃ hṛṣīkeśamarindamam |
pūjāṃ cakruryathānyāyamāśīrmaṅgalasaṃyutām

ते पूजयित्वा दाशार्हं सर्वलोकेषु पूजितम् ।
न्यवेदयन्त वेश्मानि गुणवन्ति महात्मने

te pūjayitvā dāśārhaṃ sarvalokeṣu pūjitam |
nyavedayanta veśmāni guṇavanti mahātmane

तान्प्रभुः कृतमित्युक्ता सत्कृत्य च यथार्हतः ।
अभ्येत्य चैषां वेश्मानि पुनरायात्सहैव तैः

tānprabhuḥ kṛtamityuktā satkṛtya ca yathārhataḥ |
abhyetya caiṣāṃ veśmāni punarāyātsahaiva taiḥ

सुमृष्टं भोजयित्वा च ब्राह्मणांस्तत्र केशवः ।
भुक्ता च सह तैः सर्वैरवसत्तां क्षपां सुखम्

sumṛṣṭaṃ bhojayitvā ca brāhmaṇāṃstatra keśavaḥ |
bhuktā ca saha taiḥ sarvairavasattāṃ kṣapāṃ sukham