अध्याय 76: श्रीकृष्ण अपने कठोर वचनों का कारण बताते हैं

भावं जिज्ञासमानोऽहं प्रणयादिदमब्रवम् ।
न चाक्षेपान्न पाण्डित्यान्न क्रोधान्न विवक्षया

bhāvaṃ jijñāsamāno'haṃ praṇayādidamabravam |
na cākṣepānna pāṇḍityānna krodhānna vivakṣayā

वेदाहं तव माहात्म्यसुत ते वेद यद्बलम् ।
उत ते वेद कर्माणि न त्वां परिभवाम्यहम्

vedāhaṃ tava māhātmyasuta te veda yadbalam |
uta te veda karmāṇi na tvāṃ paribhavāmyaham

यथा चात्मनि कल्याणं संभावयसि पाण्डव ।
सहस्रगुणमप्येतत्त्वयि संभावयाम्यहम्

yathā cātmani kalyāṇaṃ saṃbhāvayasi pāṇḍava |
sahasraguṇamapyetattvayi saṃbhāvayāmyaham

यादृशे च कुले जन्म सर्वराजाभिपूजिते ।
बन्धुभिश्च सुहृद्भिश्च भीम त्वमसि तादृशः

yādṛśe ca kule janma sarvarājābhipūjite |
bandhubhiśca suhṛdbhiśca bhīma tvamasi tādṛśaḥ

जिज्ञासन्तो हि धर्मस्य सन्दिग्धस्य वृकोदर ।
पर्यायं नाध्यवस्यन्ति देवमानुषयोर्जनाः

jijñāsanto hi dharmasya sandigdhasya vṛkodara |
paryāyaṃ nādhyavasyanti devamānuṣayorjanāḥ

स एव हेतुर्भूत्वा हि पुरुषस्यार्थसिद्धिषु ।
विनाशेऽपि स एवास्य सन्दिग्धं कर्म पौरुषम्

sa eva heturbhūtvā hi puruṣasyārthasiddhiṣu |
vināśe'pi sa evāsya sandigdhaṃ karma pauruṣam

अन्यथा परिदृष्टानि कविभिर्दोवदर्शिभिः ।
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः

anyathā paridṛṣṭāni kavibhirdovadarśibhiḥ |
anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ

सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितम् ।
कृतं मानुष्यकं कर्म दैनेनापि विरुद्ध्यते

sumantritaṃ sunītaṃ ca nyāyataścopapāditam |
kṛtaṃ mānuṣyakaṃ karma dainenāpi viruddhyate

दैवमप्यकृतं कर्म पौरुषेण विहन्यते ।
शीतमुष्णं तथा वर्षं क्षुत्पिपासे च भारत

daivamapyakṛtaṃ karma pauruṣeṇa vihanyate |
śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kṣutpipāse ca bhārata

यदन्यद्दिष्टभावस्य पुरुषस्य स्वयं कृतम् ।
तस्मादनुपरोधश्च विद्यते तत्र लक्षणम्

yadanyaddiṣṭabhāvasya puruṣasya svayaṃ kṛtam |
tasmādanuparodhaśca vidyate tatra lakṣaṇam

लोकस्य नान्यतो वृत्तिः पाण्डवान्यत्र कर्मणः ।
एवंबुद्धिः प्रवर्तेत फलं स्यादुभयान्वये

lokasya nānyato vṛttiḥ pāṇḍavānyatra karmaṇaḥ |
evaṃbuddhiḥ pravarteta phalaṃ syādubhayānvaye

य एवं कृतबुद्धिः स कर्मस्वेव प्रवर्तते ।
नासिद्धो व्यथते तस्य न सिद्धौ हर्षमश्रुते

ya evaṃ kṛtabuddhiḥ sa karmasveva pravartate |
nāsiddho vyathate tasya na siddhau harṣamaśrute

तत्रेयमनुमात्रा मे भीमसेन विवक्षिता ।
नैकान्तसिद्धिर्वक्तव्या शत्रुभिः सह संयुगे

tatreyamanumātrā me bhīmasena vivakṣitā |
naikāntasiddhirvaktavyā śatrubhiḥ saha saṃyuge

नातिप्रहीणरश्मिः स्यात्तथा भावविपर्यये ।
विषादमर्च्छेद् ग्लानिं वाप्येतमर्थं ब्रवीमिते

nātiprahīṇaraśmiḥ syāttathā bhāvaviparyaye |
viṣādamarcched glāniṃ vāpyetamarthaṃ bravīmite

श्वोभूते धृतराष्ट्रस्य समीपं प्राप्य पाण्डव ।
यतिष्ये प्रशमं कर्तुं युष्मदर्थमहापयन्

śvobhūte dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ prāpya pāṇḍava |
yatiṣye praśamaṃ kartuṃ yuṣmadarthamahāpayan

शमं चेत्ते करिष्यन्ति ततोऽनन्तं यशो मम ।
भवतां कच कृतः कामस्तेषां च श्रेय उत्तमम्

śamaṃ cette kariṣyanti tato'nantaṃ yaśo mama |
bhavatāṃ kaca kṛtaḥ kāmasteṣāṃ ca śreya uttamam

ते चेदभिनिवेक्ष्यन्ते नाभ्युपैष्यन्ति मे वचः ।
कुरवो युद्धमेवात्र घोरं कर्म भविष्यति

te cedabhinivekṣyante nābhyupaiṣyanti me vacaḥ |
kuravo yuddhamevātra ghoraṃ karma bhaviṣyati

अस्मिन्युद्धे भीमसेन त्वयि भारः समाहितः ।
धूरर्जुनेन धार्या स्याद्वेढव्य इतरो जनः

asminyuddhe bhīmasena tvayi bhāraḥ samāhitaḥ |
dhūrarjunena dhāryā syādveḍhavya itaro janaḥ

अहं हि यन्ता बीभत्सोर्भविता संयुगे सति ।
धनञ्जयस्यैष कामो न हि युद्धं न कामये

ahaṃ hi yantā bībhatsorbhavitā saṃyuge sati |
dhanañjayasyaiṣa kāmo na hi yuddhaṃ na kāmaye

तस्मादाशङ्कमानोऽहं वृकोदर मतिं तव ।
गदतः क्लीबया वाचा तेजस्ते समदीदिपम्

tasmādāśaṅkamāno'haṃ vṛkodara matiṃ tava |
gadataḥ klībayā vācā tejaste samadīdipam