अध्याय 74: श्रीकृष्ण भीम को ताना देकर जगाते हैं

एतछ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव ।
अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपहितं वचः

etachrutvā mahābāhuḥ keśavaḥ prahasanniva |
abhūtapūrvaṃ bhīmasya mārdavopahitaṃ vacaḥ

गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके ।
मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम्

gireriva laghutvaṃ tacchītatvamiva pāvake |
matvā rāmānujaḥ śauriḥ śārṅgadhanvā vṛkodaram

सन्तेजसंस्तदा वाग्भिर्भातरिश्वेव पावकम् ।
उवाच भीममासीनं कृपयाऽभिपरिप्लुतम्

santejasaṃstadā vāgbhirbhātariśveva pāvakam |
uvāca bhīmamāsīnaṃ kṛpayā'bhipariplutam

त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि ।
वधामिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रन्मिमर्दिषुः

tvamanyadā bhīmasena yuddhameva praśaṃsasi |
vadhāminandinaḥ krūrāndhārtarāṣṭranmimardiṣuḥ

न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परन्तप ।
घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे

na ca svapiṣi jāgarṣi nyubjaḥ śeṣe parantapa |
ghorāmaśāntāṃ ruśatīṃ sadā vācaṃ prabhāṣase

निःश्वसन्नग्निवत्तेन सन्तप्तः स्वेन मन्युना ।
अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः

niḥśvasannagnivattena santaptaḥ svena manyunā |
apraśāntamanā bhīma sadhūma iva pāvakaḥ

एकान्ते निःश्वसञ्शेपे भारार्त इव दुर्बलः ।
अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः

ekānte niḥśvasañśepe bhārārta iva durbalaḥ |
api tvāṃ kecidunmattaṃ manyante'tadvido janāḥ

आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिरुजन्निव ।
निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि

ārujya vṛkṣānnirmūlāngajaḥ parirujanniva |
nighnanpadbhiḥ kṣitiṃ bhīma niṣṭananparidhāvasi

नास्मिञ्जने न रमसे रहः क्षिपसि पाण्डव ।
नान्यं निशि दिवा चापि कदाचिदभिनन्दसि

nāsmiñjane na ramase rahaḥ kṣipasi pāṇḍava |
nānyaṃ niśi divā cāpi kadācidabhinandasi

अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव ।
जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्ते प्रमीलितः

akasmātsmayamānaśca rahasyāsse rudanniva |
jānvormūrdhānamādhāya ciramāste pramīlitaḥ

भ्रुकिटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विदशन्निव ।
अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम्

bhrukiṭiṃ ca punaḥ kurvannoṣṭhau ca vidaśanniva |
abhīkṣṇaṃ dṛśyase bhīma sarvaṃ tanmanyukāritam

यथा तपुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् ।
यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान्

yathā tapurastātsavitā dṛśyate śukramuccaran |
yathā ca paścānnirmukto dhruvaṃ paryeti raśmivān

तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः ।
हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्पणम्

tathā satyaṃ bravīmyetannāsti tasya vyatikramaḥ |
hantāhaṃ gadayābhyetya duryodhanamamarpaṇam

इति स्म मध्ये भ्रातृणां सत्येनालभसे वदाम् ।
तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्ध्रियतेऽद्य परन्तप

iti sma madhye bhrātṛṇāṃ satyenālabhase vadām |
tasya te praśame buddhirdhriyate'dya parantapa

अहो युद्धाभिकाङ्क्षाणां युद्धकाल उपस्थिते ।
चेतांसि विप्रतीपानि यत्त्वां भीभीम विन्दति

aho yuddhābhikāṅkṣāṇāṃ yuddhakāla upasthite |
cetāṃsi vipratīpāni yattvāṃ bhībhīma vindati

अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि ।
स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि

aho pārtha nimittāni viparītāni paśyasi |
svapnānte jāgarānte ca tasmātpraśamamicchasi

अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि ।
कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः

aho nāśaṃsase kiṃcitpuṃstvaṃ klība ivātmani |
kaśmalenābhipanno'si tena te vikṛtaṃ manaḥ

उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रतिसीदति ।
ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि

udvepate te hṛdayaṃ manaste pratisīdati |
ūrustambhagṛhīto'si tasmātpraśamamicchasi

अनित्यं किल मर्त्यस्य पार्थ चित्तं चलाचलम् ।
वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव

anityaṃ kila martyasya pārtha cittaṃ calācalam |
vātavegapracalitā aṣṭhīlā śālmaleriva

तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी ।
मनांसि पाण्डुपुत्राणां मञ्जयत्यप्लवानिव

tavaiṣā vikṛtā buddhirgavāṃ vāgiva mānuṣī |
manāṃsi pāṇḍuputrāṇāṃ mañjayatyaplavāniva

इदं मे महादाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम् ।
यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः

idaṃ me mahādāścaryaṃ parvatasyeva sarpaṇam |
yadīdṛśaṃ prabhāṣethā bhīmasenāsamaṃ vacaḥ

स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत ।
उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव

sa dṛṣṭvā svāni karmāṇi kule janma ca bhārata |
uttiṣṭhasva viṣādaṃ mā kṛthā vīra sthiro bhava

न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिन्दम ।
यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्रुते

na caitadanurūpaṃ te yatte glānirarindama |
yadojasā na labhate kṣatriyo na tadaśrute