अध्याय 73: भीम श्रीकृष्ण से कोमल वचन बोलने को कहते हैं

यथायथैव शान्तिः स्यात्कुरूणां मधुसूदन ।
तथातथैव भाषेथा मा स्म युद्धेन भीषयेः

yathāyathaiva śāntiḥ syātkurūṇāṃ madhusūdana |
tathātathaiva bhāṣethā mā sma yuddhena bhīṣayeḥ

अमर्षी जातसंरम्भः श्रेयोद्वेषी महामनाः ।
नोग्रं दुर्योधनो वाच्यः साम्नैवेनं समाचरेः

amarṣī jātasaṃrambhaḥ śreyodveṣī mahāmanāḥ |
nograṃ duryodhano vācyaḥ sāmnaivenaṃ samācareḥ

प्रकृत्या पापसत्वश्च तुल्यचेतास्तु दस्युभिः ।
ऐश्वर्यमदमत्तश्च कृतवैरश्च पाण्डवैः

prakṛtyā pāpasatvaśca tulyacetāstu dasyubhiḥ |
aiśvaryamadamattaśca kṛtavairaśca pāṇḍavaiḥ

अदीर्घदर्शी निष्ठूरी क्षेप्ता क्रूरपराक्रमः ।
दीर्घमन्युरनेयश्च पापात्मा निकृतिप्रियः

adīrghadarśī niṣṭhūrī kṣeptā krūraparākramaḥ |
dīrghamanyuraneyaśca pāpātmā nikṛtipriyaḥ

म्रियेतापि न भज्येत नैव जह्यात्स्वकं मतम् ।
तादृशेन शमः कृष्ण मन्ये परमदुष्करः

mriyetāpi na bhajyeta naiva jahyātsvakaṃ matam |
tādṛśena śamaḥ kṛṣṇa manye paramaduṣkaraḥ

सुहृदामप्यवाचीनस्त्यक्तधर्मा प्रियानृतः ।
प्रतिहन्त्ये सुहृदां वाचश्चैव मनांसि च

suhṛdāmapyavācīnastyaktadharmā priyānṛtaḥ |
pratihantye suhṛdāṃ vācaścaiva manāṃsi ca

स मन्युवशमापन्नः स्वभावं दुष्टमास्थितः ।
स्वभावात्पापमभ्येति तृणैश्छन्न इवोरगः

sa manyuvaśamāpannaḥ svabhāvaṃ duṣṭamāsthitaḥ |
svabhāvātpāpamabhyeti tṛṇaiśchanna ivoragaḥ

दुर्योधनो हि यत्सेनः सर्वथा विदितस्तव ।
यच्छीलो यत्स्वभावश्च यद्बलो यत्पराक्रमः

duryodhano hi yatsenaḥ sarvathā viditastava |
yacchīlo yatsvabhāvaśca yadbalo yatparākramaḥ

पुरा प्रसन्नाः कुरवः सहपुत्रास्तथा वयम् ।
इन्द्रज्येष्ठा इवाभूम मोदमानाः सबान्धवाः

purā prasannāḥ kuravaḥ sahaputrāstathā vayam |
indrajyeṣṭhā ivābhūma modamānāḥ sabāndhavāḥ

दुर्योधनस्य क्रोधेन भरता मधुसूदन ।
धक्ष्यन्ते शिशिरापाये वनानीव हुताशनैः

duryodhanasya krodhena bharatā madhusūdana |
dhakṣyante śiśirāpāye vanānīva hutāśanaiḥ

अष्टादशेमे राजानः प्रख्यात मधुसूदन ।
ये समुच्चिच्छिदुर्ज्ञातीन्सुहृदश्च सबान्धवान्

aṣṭādaśeme rājānaḥ prakhyāta madhusūdana |
ye samuccicchidurjñātīnsuhṛdaśca sabāndhavān

असुराणां समृद्धानां ज्वलतामिव तेजसा ।
पर्यायकाले धर्मस्य प्राप्ते कलिरजायत

asurāṇāṃ samṛddhānāṃ jvalatāmiva tejasā |
paryāyakāle dharmasya prāpte kalirajāyata

हैहयानामुदावर्तो नीपानां जनमेजयः ।
बहुलस्तालजङ्घानां कृमीणामुद्धतो वसुः

haihayānāmudāvarto nīpānāṃ janamejayaḥ |
bahulastālajaṅghānāṃ kṛmīṇāmuddhato vasuḥ

अजबिन्दुः सुवीराणां सुराष्ट्राणां रुषर्द्धिकः ।
अर्कजश्च बलीहानां चीनानां धौतमूलकः

ajabinduḥ suvīrāṇāṃ surāṣṭrāṇāṃ ruṣarddhikaḥ |
arkajaśca balīhānāṃ cīnānāṃ dhautamūlakaḥ

हयग्रीवो विदेहानां वरयुश्च महौजसाम् ।
बाहुः सुन्दरवंशानां दीप्ताक्षाणां पुरूरवाः

hayagrīvo videhānāṃ varayuśca mahaujasām |
bāhuḥ sundaravaṃśānāṃ dīptākṣāṇāṃ purūravāḥ

सहजश्चेदिमत्स्यानां प्रवीराणां वृषध्वजः ।
धारणश्चन्द्रवत्सानां मुकुटानां विगाहनः

sahajaścedimatsyānāṃ pravīrāṇāṃ vṛṣadhvajaḥ |
dhāraṇaścandravatsānāṃ mukuṭānāṃ vigāhanaḥ

शमश्च नन्दिवेगानामित्येते कुलपांसनाः ।
युगान्ते कृष्ण संभूताः कुलेषु पुरुषाधमाः

śamaśca nandivegānāmityete kulapāṃsanāḥ |
yugānte kṛṣṇa saṃbhūtāḥ kuleṣu puruṣādhamāḥ

अप्ययं नः कुरूणां स्याद्युगान्ते कालसंभृतः ।
दुर्योधनः कुलाङ्गारो जघन्यः पापपूरुषः

apyayaṃ naḥ kurūṇāṃ syādyugānte kālasaṃbhṛtaḥ |
duryodhanaḥ kulāṅgāro jaghanyaḥ pāpapūruṣaḥ

तस्मान्मृदु शनैर्ब्रूया धर्मार्थसहितं हितम् ।
कामानुबद्धं बहुलं नोग्रमुग्रपराक्रमम्

tasmānmṛdu śanairbrūyā dharmārthasahitaṃ hitam |
kāmānubaddhaṃ bahulaṃ nogramugraparākramam

अपि दुर्योधनं कृष्ण सर्वे वयमधश्चराः ।
नीचैर्भूत्वाऽनुयास्यामो मा स्म नो भरता नशन्

api duryodhanaṃ kṛṣṇa sarve vayamadhaścarāḥ |
nīcairbhūtvā'nuyāsyāmo mā sma no bharatā naśan

अप्युदासीनवृत्तिः स्याद्यथा नः कुरुभिः सह ।
वासुदेव तथा कार्यं न कुरूननयः स्पृशेत्

apyudāsīnavṛttiḥ syādyathā naḥ kurubhiḥ saha |
vāsudeva tathā kāryaṃ na kurūnanayaḥ spṛśet

वाच्यः पितामहो वृद्धो ये च कृष्ण समासदः ।
भ्रातॄणामस्तु सौभ्रात्रं धार्तराष्ट्रः प्रशाम्यताम्

vācyaḥ pitāmaho vṛddho ye ca kṛṣṇa samāsadaḥ |
bhrātṝṇāmastu saubhrātraṃ dhārtarāṣṭraḥ praśāmyatām

अहमेतद्ब्रवीम्येवं राजा चैव प्रशंसति ।
अर्जुनो नैव युद्धार्थी भूयसी हि दयाऽर्जुने

ahametadbravīmyevaṃ rājā caiva praśaṃsati |
arjuno naiva yuddhārthī bhūyasī hi dayā'rjune