अध्याय 72: श्रीकृष्ण युधिष्ठिर को क्षत्रियधर्म याद दिलाते हैं

सञ्जयस्य श्रुतं वाक्यं भवतश्च श्रुतं मया ।
सर्वं जानाम्यभिप्रायं तेषां च भवतश्च यः

sañjayasya śrutaṃ vākyaṃ bhavataśca śrutaṃ mayā |
sarvaṃ jānāmyabhiprāyaṃ teṣāṃ ca bhavataśca yaḥ

तव धर्माश्रिता बुद्धिस्तेषां वैराश्रया मतिः ।
यदयुद्धेन लभ्येत तत्ते बहुमतं भवेत्

tava dharmāśritā buddhisteṣāṃ vairāśrayā matiḥ |
yadayuddhena labhyeta tatte bahumataṃ bhavet

न चैवं नैष्ठिकं कर्म क्षत्रियस्य विशांपते ।
आहुराश्रमिणः सर्वे न भैक्षं क्षत्रियश्चरेत्

na caivaṃ naiṣṭhikaṃ karma kṣatriyasya viśāṃpate |
āhurāśramiṇaḥ sarve na bhaikṣaṃ kṣatriyaścaret

जयो वधो वा सङ्ग्रामे धात्राऽऽदिष्टः सनातनः ।
स्वधर्मः क्षत्रियस्यैष कार्पण्यं न प्रशत्यते

jayo vadho vā saṅgrāme dhātrā''diṣṭaḥ sanātanaḥ |
svadharmaḥ kṣatriyasyaiṣa kārpaṇyaṃ na praśatyate

न हि कार्पण्यमास्थाय शक्या वृत्तिर्युधिष्ठिर ।
विक्रमस्व महाबाहो जहि शत्रून्परन्तप

na hi kārpaṇyamāsthāya śakyā vṛttiryudhiṣṭhira |
vikramasva mahābāho jahi śatrūnparantapa

अतिगृद्धाः कृतस्नेहा दीर्घकालं सहोषिताः ।
कृतमित्राः कृतबला धार्तराष्ट्राः परन्तप

atigṛddhāḥ kṛtasnehā dīrghakālaṃ sahoṣitāḥ |
kṛtamitrāḥ kṛtabalā dhārtarāṣṭrāḥ parantapa

न पर्यायोऽस्ति यत्साम्यं त्वयि कुर्युर्विशांपते ।
बलवत्तां हि मन्यन्ते भीष्मद्रोणकृपादिभिः

na paryāyo'sti yatsāmyaṃ tvayi kuryurviśāṃpate |
balavattāṃ hi manyante bhīṣmadroṇakṛpādibhiḥ

यावच्च मार्दवेनैतान्राजन्नुपचरिष्यसि ।
तावदेते हरिष्यन्ति तव राज्यमरिन्दम

yāvacca mārdavenaitānrājannupacariṣyasi |
tāvadete hariṣyanti tava rājyamarindama

नानुक्रोशान्न कार्पण्यान्न च धर्मार्थकारणात् ।
अलं कर्तुं धार्तराष्ट्रस्तव काममरिन्दम

nānukrośānna kārpaṇyānna ca dharmārthakāraṇāt |
alaṃ kartuṃ dhārtarāṣṭrastava kāmamarindama

एतदेव निमित्तं ते धार्तराष्ट्रो यथा त्वयि ।
नान्वतप्यत कोपेन तव कृत्वाऽपि दुष्करम्

etadeva nimittaṃ te dhārtarāṣṭro yathā tvayi |
nānvatapyata kopena tava kṛtvā'pi duṣkaram

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य च धीमतः ।
ब्राह्मणानां च साधूनां राज्ञश्च नगरस्य च

pitāmahasya droṇasya vidurasya ca dhīmataḥ |
brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ rājñaśca nagarasya ca

पश्यतां कुरुमुख्यानां सर्वेषामेव तत्त्वतः ।
दानशीलं मृदुं दान्तं धर्मशीलमनुव्रतम्

paśyatāṃ kurumukhyānāṃ sarveṣāmeva tattvataḥ |
dānaśīlaṃ mṛduṃ dāntaṃ dharmaśīlamanuvratam

यत्त्वामुपधिना राजन्द्यूते वञ्चितवांस्तदा ।
न चापत्रपते तेन नृशंसः स्वेन कर्मणा

yattvāmupadhinā rājandyūte vañcitavāṃstadā |
na cāpatrapate tena nṛśaṃsaḥ svena karmaṇā

तथाशीलसमाचरे राजन्मा प्रणयं कृथाः ।
वध्यास्ते सर्वलोकस्य किं पुनस्तव भारत

tathāśīlasamācare rājanmā praṇayaṃ kṛthāḥ |
vadhyāste sarvalokasya kiṃ punastava bhārata

वाग्भिस्त्वप्रतिरूपाभिरतुदत्त्वां सहानुजम् ।
श्लाघमानः प्रहृष्टः सन्भ्रातृभिः सह भाषते

vāgbhistvapratirūpābhiratudattvāṃ sahānujam |
ślāghamānaḥ prahṛṣṭaḥ sanbhrātṛbhiḥ saha bhāṣate

एतावत्पाण्डवानां हि नास्ति किंचिदिह स्वकम् ।
नामधेयं च गोत्रं च तदप्येषां न शिष्यते

etāvatpāṇḍavānāṃ hi nāsti kiṃcidiha svakam |
nāmadheyaṃ ca gotraṃ ca tadapyeṣāṃ na śiṣyate

कालेन महता चैषां भविष्यति पराभवः ।
प्रकृतिं ते भजिष्यन्ति नष्टप्रकृतयो मयि

kālena mahatā caiṣāṃ bhaviṣyati parābhavaḥ |
prakṛtiṃ te bhajiṣyanti naṣṭaprakṛtayo mayi

दुःशासनेन पापेन तदा द्यूते प्रवर्तिते ।
अनाथवत्तदा देवी द्रौपदी सुदुरात्मना

duḥśāsanena pāpena tadā dyūte pravartite |
anāthavattadā devī draupadī sudurātmanā

आकृष्य केशे रुदती सभायां राजसंसदि ।
भीष्मद्रोणप्रमुखतो गौरिति व्याहृता मुहुः

ākṛṣya keśe rudatī sabhāyāṃ rājasaṃsadi |
bhīṣmadroṇapramukhato gauriti vyāhṛtā muhuḥ

भवता वारिताः सर्वे भ्रातरो भीमविक्रमाः ।
धर्मपाशनिबद्धाश्च न किंचित्प्रतिपेदिरे

bhavatā vāritāḥ sarve bhrātaro bhīmavikramāḥ |
dharmapāśanibaddhāśca na kiṃcitpratipedire

एताश्चान्याश्च परुषा वाचः स समुदीरयन् ।
श्लाघते ज्ञातिमध्ये स्म त्वयि प्रव्रजिते वनम्

etāścānyāśca paruṣā vācaḥ sa samudīrayan |
ślāghate jñātimadhye sma tvayi pravrajite vanam

ये तत्रासन्समानीतास्ते दृष्ट्वा त्वामनागसम् ।
अश्रुकण्ठा रुदन्तश्च सभायामासते सदा

ye tatrāsansamānītāste dṛṣṭvā tvāmanāgasam |
aśrukaṇṭhā rudantaśca sabhāyāmāsate sadā

न चैनमभ्यनन्दंस्ते राजानो ब्राह्मणैः सह ।
सर्वे दुर्योधनं तत्र निन्दन्ति स्म सभासदः

na cainamabhyanandaṃste rājāno brāhmaṇaiḥ saha |
sarve duryodhanaṃ tatra nindanti sma sabhāsadaḥ

कुलीनस्य च या निन्दा वधो वाऽमित्रकर्शन ।
महागुणो वधो राजन्नु तु निन्दा कुजीविका

kulīnasya ca yā nindā vadho vā'mitrakarśana |
mahāguṇo vadho rājannu tu nindā kujīvikā

तदैव निहतो राजन्यदैव निरपत्रपः ।
निन्दितश्च महाराज पृथिव्यां सर्वराजभिः

tadaiva nihato rājanyadaiva nirapatrapaḥ |
ninditaśca mahārāja pṛthivyāṃ sarvarājabhiḥ

ईषत्करो वधस्तस्य यस्य चारित्रमीदृशम् ।
प्रस्कुन्देन प्रतिस्तब्धश्छिन्नमूल इव द्रुमः

īṣatkaro vadhastasya yasya cāritramīdṛśam |
praskundena pratistabdhaśchinnamūla iva drumaḥ

वध्यः सर्प इवानार्यः सर्वलोकस्य दुर्मतिः ।
जह्येन त्वममित्रघ्न मा राजन्विचिकित्सिथाः

vadhyaḥ sarpa ivānāryaḥ sarvalokasya durmatiḥ |
jahyena tvamamitraghna mā rājanvicikitsithāḥ

सर्वथा त्वत्क्षमं चैतद्रोचते च ममानघ ।
यत्त्वं पितरि भीष्मे च प्रणिपातं समाचरेः

sarvathā tvatkṣamaṃ caitadrocate ca mamānagha |
yattvaṃ pitari bhīṣme ca praṇipātaṃ samācareḥ

अहं तु सर्वलोकस्य गत्वा छेत्स्यामि संशयम् ।
येषामस्ति द्विधाभावो राजन्दुर्योधनं प्रति

ahaṃ tu sarvalokasya gatvā chetsyāmi saṃśayam |
yeṣāmasti dvidhābhāvo rājanduryodhanaṃ prati

मध्ये राज्ञामहं तत्र प्रातिपौरुषिकान्गुणान् ।
तव सङ्कीर्तयिष्यामि ये च तस्य व्यतिक्रमाः

madhye rājñāmahaṃ tatra prātipauruṣikānguṇān |
tava saṅkīrtayiṣyāmi ye ca tasya vyatikramāḥ

ब्रुवतस्तत्र मे वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
निशम्य पार्थिवाः सर्वे नानाजनपदेश्वराः

bruvatastatra me vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
niśamya pārthivāḥ sarve nānājanapadeśvarāḥ

त्वयि संप्रतिपत्स्यन्ते धर्मात्मा सत्यवागिति ।
तस्मिंश्चाधिगमिष्यन्ति यथा लोभादवर्तत

tvayi saṃpratipatsyante dharmātmā satyavāgiti |
tasmiṃścādhigamiṣyanti yathā lobhādavartata

गर्हयिष्यामि चैवैनं पौरजानपदेष्वपि ।
वृद्धबालानुपादाय चातुर्वर्ण्ये समागते

garhayiṣyāmi caivainaṃ paurajānapadeṣvapi |
vṛddhabālānupādāya cāturvarṇye samāgate

शमं वै याचमानस्त्वं नाधर्मं तत्र लप्स्यसे ।
कुरून्विगर्हयिष्यन्ति धृतराष्ट्रं च पार्थिवाः

śamaṃ vai yācamānastvaṃ nādharmaṃ tatra lapsyase |
kurūnvigarhayiṣyanti dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivāḥ

तस्मिंल्लोकपरित्यक्ते किं कार्यमवशिष्यते ।
हते दुर्योधने राजन्यदन्यत्क्रियतामिति

tasmiṃllokaparityakte kiṃ kāryamavaśiṣyate |
hate duryodhane rājanyadanyatkriyatāmiti

यात्वा चाहं कुरून्सर्वान्युष्मदर्थमहापयन् ।
यतिष्ये प्रशमं कर्तुं लक्षयिष्ये च चेष्टितम्

yātvā cāhaṃ kurūnsarvānyuṣmadarthamahāpayan |
yatiṣye praśamaṃ kartuṃ lakṣayiṣye ca ceṣṭitam

कौरवाणां प्रवृत्तिं च गत्वा युद्धाधिकारिकाम् ।
निशम्य विनिवर्तिष्ये जयाय तव भारत

kauravāṇāṃ pravṛttiṃ ca gatvā yuddhādhikārikām |
niśamya vinivartiṣye jayāya tava bhārata

सर्वथा युद्धमेवाहमाशंसापि परैः सह ।
निमित्तानि हि सर्वाणि तथा प्रादुर्भवन्ति मे

sarvathā yuddhamevāhamāśaṃsāpi paraiḥ saha |
nimittāni hi sarvāṇi tathā prādurbhavanti me

मृगाः शकुन्ताश्च वदन्ति घोरं
हस्त्यश्वमुख्येषु निशामुखेषु ।
घोराणि रूपाणि तथैव चाग्नि-
र्वर्णान्बहून्पुष्यति घोररूपान्

mṛgāḥ śakuntāśca vadanti ghoraṃ
hastyaśvamukhyeṣu niśāmukheṣu |
ghorāṇi rūpāṇi tathaiva cāgni-
rvarṇānbahūnpuṣyati ghorarūpān

मनुष्यलोकक्षयकृत्सुघोरो
नो चेदनुप्राप्त इहान्तकः स्यात् ।
शस्त्राणि यन्त्रं कवचान्रथांश्च
नागान्हयांश्च प्रतिपादयित्वा

manuṣyalokakṣayakṛtsughoro
no cedanuprāpta ihāntakaḥ syāt |
śastrāṇi yantraṃ kavacānrathāṃśca
nāgānhayāṃśca pratipādayitvā

योधाश्च सर्वे कृतनिश्चयास्ते
भवन्तु हस्त्यश्वरथेषु यत्ताः ।
साङ्‌ग्रामिकं ते यदुपार्जनीयं
सर्वं समग्रं कुरु तन्नरेन्द्र

yodhāśca sarve kṛtaniścayāste
bhavantu hastyaśvaratheṣu yattāḥ |
sāṅ‌grāmikaṃ te yadupārjanīyaṃ
sarvaṃ samagraṃ kuru tannarendra

दुर्योधनो न ह्यलमद्य दातुं
जीवंस्तवैतन्नृपते कथंचित् ।
यत्ते पुरस्तादभवत्समृद्धं
द्यूते हृतं पाण्डवमुख्य राज्यम्

duryodhano na hyalamadya dātuṃ
jīvaṃstavaitannṛpate kathaṃcit |
yatte purastādabhavatsamṛddhaṃ
dyūte hṛtaṃ pāṇḍavamukhya rājyam