अध्याय 61: दुर्योधन अपनी शक्तियों का बखान करते हैं

पितुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
आधाय विपुलं क्रोधं पुनरेवेदमब्रवीत्

pituretadvacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro'tyamarṣaṇaḥ |
ādhāya vipulaṃ krodhaṃ punarevedamabravīt

अशक्या देवसचिवाः पार्थाः स्युरिति यद्भवान् ।
मन्यते तद्भयं व्येतु भवतो राजसत्तम

aśakyā devasacivāḥ pārthāḥ syuriti yadbhavān |
manyate tadbhayaṃ vyetu bhavato rājasattama

अकामद्वेषसंयोगाल्लोभद्रोहाच्च भारत ।
उपेक्षया च भावानां देवा देवत्वमाप्नुवन्

akāmadveṣasaṃyogāllobhadrohācca bhārata |
upekṣayā ca bhāvānāṃ devā devatvamāpnuvan

इति द्वैपायेनो व्यासो नारदश्च महातपाः ।
जामदग्न्यश्च रामो नः कथामकथयत्पुरा

iti dvaipāyeno vyāso nāradaśca mahātapāḥ |
jāmadagnyaśca rāmo naḥ kathāmakathayatpurā

नैव मानुषवद्देवाः प्रवर्तन्ते कदाचन ।
कामात्क्रोधात्तथा लोभाद्द्वेषाच्च भरतर्षभ

naiva mānuṣavaddevāḥ pravartante kadācana |
kāmātkrodhāttathā lobhāddveṣācca bharatarṣabha

यदा ह्यग्निश्च वायुश्च धर्म इन्द्रोऽश्विनावपि ।
कामयोगात्प्रवर्तेरन्न पार्था दुःखमाप्नुयुः

yadā hyagniśca vāyuśca dharma indro'śvināvapi |
kāmayogātpravarteranna pārthā duḥkhamāpnuyuḥ

तस्मान्न भवता चिन्ता कार्यैषा स्यात्कथंचन ।
दैवेष्वपेक्षका ह्येते शश्वद्भावेषु भारत

tasmānna bhavatā cintā kāryaiṣā syātkathaṃcana |
daiveṣvapekṣakā hyete śaśvadbhāveṣu bhārata

अथ चेत्कामसंयोगाद्द्वेषो लोभश्च लक्ष्यते ।
देवेषु दैवप्रामाण्यान्नैषां तद्विक्रमिष्यति

atha cetkāmasaṃyogāddveṣo lobhaśca lakṣyate |
deveṣu daivaprāmāṇyānnaiṣāṃ tadvikramiṣyati

मयाऽभिमन्त्रतः शश्वञ्जातवेदाः प्रशाम्यति ।
दिधक्षुः सकलाँल्लोकान्परिक्षिप्य समन्ततः

mayā'bhimantrataḥ śaśvañjātavedāḥ praśāmyati |
didhakṣuḥ sakalām̐llokānparikṣipya samantataḥ

यद्वा परमकं तेजो येन युक्ता दिवौकसः ।
ममाप्यनुपमं भूयो देवेभ्यो विद्धि भारत

yadvā paramakaṃ tejo yena yuktā divaukasaḥ |
mamāpyanupamaṃ bhūyo devebhyo viddhi bhārata

विदीर्यमाणां वसुधां गिरीणां शिखराणि च ।
लोकस्य पश्यतो राजन्स्थापयाम्यभिमन्त्रणात्

vidīryamāṇāṃ vasudhāṃ girīṇāṃ śikharāṇi ca |
lokasya paśyato rājansthāpayāmyabhimantraṇāt

चेतनाचेतनस्यास्य जङ्गमस्थावरस्य च ।
विनाशाय समुत्पन्नमहं घोरं महास्वनम्

cetanācetanasyāsya jaṅgamasthāvarasya ca |
vināśāya samutpannamahaṃ ghoraṃ mahāsvanam

अश्मवर्षं च वायुं च शमयामीह नित्यशः ।
जगतः पश्यतोऽभीक्ष्णं भूतानामनुकम्पया

aśmavarṣaṃ ca vāyuṃ ca śamayāmīha nityaśaḥ |
jagataḥ paśyato'bhīkṣṇaṃ bhūtānāmanukampayā

स्तम्भितास्वप्सु गच्छन्ति मया रथपदातयः ।
देवासुराणां भावानामहमेकः प्रवर्तिता

stambhitāsvapsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ |
devāsurāṇāṃ bhāvānāmahamekaḥ pravartitā

अक्षौहिणीभिर्यान्देशान्यामि कार्येण केनचित् ।
तत्रापो मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये

akṣauhiṇībhiryāndeśānyāmi kāryeṇa kenacit |
tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye

भयानकानि विषये व्यालादीनि न सन्ति मे ।
मन्त्रगुप्तानि भूतानि न हिंसन्ति यंकराः

bhayānakāni viṣaye vyālādīni na santi me |
mantraguptāni bhūtāni na hiṃsanti yaṃkarāḥ

निकामवर्षी पर्जन्यो राजन्विषयवासिनाम् ।
धर्मिष्ठाश्च प्रजाः सर्वा ईतयश्च न सन्ति मे

nikāmavarṣī parjanyo rājanviṣayavāsinām |
dharmiṣṭhāśca prajāḥ sarvā ītayaśca na santi me

अश्विनावथ वाय्वग्नी मरुद्भिः सह वृत्रहा ।
धर्मश्चैव मया द्विष्टान्नोत्सहन्तेऽभिरक्षितुम्

aśvināvatha vāyvagnī marudbhiḥ saha vṛtrahā |
dharmaścaiva mayā dviṣṭānnotsahante'bhirakṣitum

यदि ह्येते समर्थाः स्युर्मद्द्विषस्त्रातुमञ्जसा ।
न स्म त्रयोदश समाः पार्था दुःखभवाप्नुयुः

yadi hyete samarthāḥ syurmaddviṣastrātumañjasā |
na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkhabhavāpnuyuḥ

नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
शक्तास्त्रातुं मया द्विष्टं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
śaktāstrātuṃ mayā dviṣṭaṃ satyametadbravīmi te

दयभिध्याम्यहं शश्वच्छुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
नैतद्विपन्नपूर्वं मे मित्रेष्वरिषु चोभयोः

dayabhidhyāmyahaṃ śaśvacchubhaṃ vā yadi vā'śubham |
naitadvipannapūrvaṃ me mitreṣvariṣu cobhayoḥ

भविष्यतीदमिति वा यद्ब्रवीमि परन्तप ।
नान्यथा भूतपूर्वं च सत्यवागिति मां विदुः

bhaviṣyatīdamiti vā yadbravīmi parantapa |
nānyathā bhūtapūrvaṃ ca satyavāgiti māṃ viduḥ

लोकसाक्षिकमेतन्मे माहात्म्यं दिक्षु विश्रुतम् ।
आश्वासनार्थं भवतः प्रोक्तं न श्लाघया नृप

lokasākṣikametanme māhātmyaṃ dikṣu viśrutam |
āśvāsanārthaṃ bhavataḥ proktaṃ na ślāghayā nṛpa

न ह्यहं श्लाघनो राजन्भूतपूर्वः कदाचन ।
असदाचरितं ह्येतद्यदात्मानं प्रशंसति

na hyahaṃ ślāghano rājanbhūtapūrvaḥ kadācana |
asadācaritaṃ hyetadyadātmānaṃ praśaṃsati

पाण्डवांश्चैव मत्स्यांश्च पाञ्चालान्केकयैः सह ।
सात्यकिं वासुदेवं च श्रोतासि विजितान्मया

pāṇḍavāṃścaiva matsyāṃśca pāñcālānkekayaiḥ saha |
sātyakiṃ vāsudevaṃ ca śrotāsi vijitānmayā

सरितः सागरं प्राप्य यथा नश्यन्ति सर्वशः ।
तथैव ते विनङ्क्ष्यन्ति मामासाद्य सहान्वयाः

saritaḥ sāgaraṃ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ |
tathaiva te vinaṅkṣyanti māmāsādya sahānvayāḥ

परा बुद्धिः परं तेजो वीर्यं च परमं मम ।
परा विद्या परो योगो मम तेभ्यो विशिष्यते

parā buddhiḥ paraṃ tejo vīryaṃ ca paramaṃ mama |
parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate

पितामहश्च द्रोणश्च कृपः शल्यः शलस्तथा ।
अस्त्रेषु यत्प्रजानन्ति सर्वं तन्मयि विद्यते

pitāmahaśca droṇaśca kṛpaḥ śalyaḥ śalastathā |
astreṣu yatprajānanti sarvaṃ tanmayi vidyate

इत्युक्ते सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छत भारत ।
ज्ञात्वा युयुत्सोः कार्याणि प्राप्तकालमरिन्दमः

ityukte sañjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata |
jñātvā yuyutsoḥ kāryāṇi prāptakālamarindamaḥ