अध्याय 58: दुर्योधन का रणयज्ञ का संकल्प

क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः ।
तेन संयुगमेष्यन्ति मन्दा विलपतो मम

kṣatratejā brahmacārī kaumārādapi pāṇḍavaḥ |
tena saṃyugameṣyanti mandā vilapato mama

दुर्योधन निवर्तस्व युद्धाद्भरतसत्तम ।
न हि युद्धं प्रशंसन्ति सर्वावस्थमरिन्दम

duryodhana nivartasva yuddhādbharatasattama |
na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvasthamarindama

अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् ।
प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम

alamardhaṃ pṛthivyāste sahāmātyasya jīvitum |
prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitamarindama

एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् ।
यत्त्वं प्रशान्तिं मन्येथाः पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः

etaddhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam |
yattvaṃ praśāntiṃ manyethāḥ pāṇḍuputrairmahātmabhiḥ

अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र स्वामेव वाहिनीम् ।
जात एष तवाभावस्त्वं तु मोहान्न बुद्ध्यसे

aṅgemāṃ samavekṣasva putra svāmeva vāhinīm |
jāta eṣa tavābhāvastvaṃ tu mohānna buddhyase

न त्वहं युद्धमिच्छामि नैतदिच्छति बाह्लिकः ।
न च भीष्मो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न सञ्जयः

na tvahaṃ yuddhamicchāmi naitadicchati bāhlikaḥ |
na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na sañjayaḥ

न सोमदत्तो न शलो न कृपो युद्धमिच्छति ।
सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवास्तथा

na somadatto na śalo na kṛpo yuddhamicchati |
satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravāstathā

येषु संप्रतितिष्ठेयुः कुरवः पीडिताः परैः ।
ते युद्धं नाभिनन्दन्ति तत्तुभ्यं तात रोचताम्

yeṣu saṃpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ |
te yuddhaṃ nābhinandanti tattubhyaṃ tāta rocatām

न त्वं करोषि कामेन कर्णः कारयिता तव ।
दुःशासनश्च पापात्मा शकुनिश्चापि सौबलः

na tvaṃ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava |
duḥśāsanaśca pāpātmā śakuniścāpi saubalaḥ

नाहं भवति न द्रोणे नाश्वत्थाम्नि न सञ्जये ।
न भीष्मे न काम्भोजे न कृपे न च बाह्लिके

nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na sañjaye |
na bhīṣme na kāmbhoje na kṛpe na ca bāhlike

सत्यव्रते पुरुमित्रे भूरिश्रवसि वा पुनः ।
अन्येषु वा तावकेषु भारं कुत्वा समाह्वयम्

satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ |
anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kutvā samāhvayam

अहं च तात कर्णश्च रणयज्ञं वितत्य वै ।
युधिष्ठिरं पशुं कृत्वा दीक्षितौ भरतर्षभ

ahaṃ ca tāta karṇaśca raṇayajñaṃ vitatya vai |
yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha

रथो वेदी स्रुवः खङ्गो गदा स्रुक् कवचोऽजिनम् ।
चातुर्होत्रं च धुर्या मे शरा दर्भा हविर्यशः

ratho vedī sruvaḥ khaṅgo gadā sruk kavaco'jinam |
cāturhotraṃ ca dhuryā me śarā darbhā haviryaśaḥ

आत्मयज्ञेन नृपते इष्ट्वा वैवस्वतं रणे ।
विजित्य च समेष्यावो हतामित्रौ श्रिया वृतौ

ātmayajñena nṛpate iṣṭvā vaivasvataṃ raṇe |
vijitya ca sameṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau

अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे ।
एते वयं हनिष्यामः पाण्डवान्समरे त्रयः

ahaṃ ca tāta karṇaśca bhrātā duḥśāsanaśca me |
ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavānsamare trayaḥ

अहं हि पाण्डवान्हत्वा प्रशास्ता पृथिवीमिमाम् ।
मां वा हत्वा पाण्डुपुत्रा भोक्तारः पृथिवीमिमां

ahaṃ hi pāṇḍavānhatvā praśāstā pṛthivīmimām |
māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīmimāṃ

त्यक्तं मे जीवितं राज्यं धनं सर्वं च पार्थिव ।
न जातु पाण्डवैः सार्धं वसेयमहमच्युत

tyaktaṃ me jīvitaṃ rājyaṃ dhanaṃ sarvaṃ ca pārthiva |
na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyamahamacyuta

यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येदग्रेण मारिष ।
तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति

yāvaddhi sūcyāstīkṣṇāyā vidhyedagreṇa māriṣa |
tāvadapyaparityājyaṃ bhūmernaḥ pāṇḍavānprati

सर्वान्वस्तात शोचामि त्यक्तो दुर्योधनो मया ।
ये मन्दमनुयास्यध्वं यान्तं वैवस्वतक्षयम्

sarvānvastāta śocāmi tyakto duryodhano mayā |
ye mandamanuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam

रुरूणामिव यूथेषु व्याघ्राः प्रहरतां वराः ।
वरान्वरान्हनिष्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः

rurūṇāmiva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ |
varānvarānhaniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ

प्रतीपमिव मे भाति युयुधानेन भारती ।
व्यस्ता सीमन्तिनी ग्रस्ता प्रमृष्टा दीर्घबाहुना

pratīpamiva me bhāti yuyudhānena bhāratī |
vyastā sīmantinī grastā pramṛṣṭā dīrghabāhunā

संपूर्मं पूरयन्भूयो धनं पार्थस्य माधवः ।
शैनेयः समरे स्थाता बीजवत्प्रवपञ्शरान्

saṃpūrmaṃ pūrayanbhūyo dhanaṃ pārthasya mādhavaḥ |
śaineyaḥ samare sthātā bījavatpravapañśarān

सेनामुखे प्रयुद्धानां भीमसेनो भविष्यति ।
तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति प्राकारमकुतोभयम्

senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati |
taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāramakutobhayam

यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्जरान्विनिपातितान् ।
विशीर्णदन्तान्गिर्याभान्भिन्नकुम्भान्सशोणितान्

yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarānvinipātitān |
viśīrṇadantāngiryābhānbhinnakumbhānsaśoṇitān

तानभिप्रेक्ष्य सङ्ग्रामे विशीर्णानिव पर्वतान् ।
भीतो भीमस्य संस्पर्शात्स्मर्तासि वचनस्य मे

tānabhiprekṣya saṅgrāme viśīrṇāniva parvatān |
bhīto bhīmasya saṃsparśātsmartāsi vacanasya me

निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं रथहयद्विपम् ।
गतिमग्नेरिव प्रेक्ष्य स्मर्तासि वचनस्य मे

nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ rathahayadvipam |
gatimagneriva prekṣya smartāsi vacanasya me

महद्वो भयमागामि न चेच्छाम्यथ पाण्डवैः ।
गदया भीमसेनेन हताः शममुपैष्यथ

mahadvo bhayamāgāmi na cecchāmyatha pāṇḍavaiḥ |
gadayā bhīmasenena hatāḥ śamamupaiṣyatha

महावनमिव च्छिन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितम् ।
बलं कुरूणां भीमेन तदा स्मर्तासि मे वचः

mahāvanamiva cchinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam |
balaṃ kurūṇāṃ bhīmena tadā smartāsi me vacaḥ

एतावदुक्त्वा राजा तु सर्वांस्तान्पृथिवीपतीन् ।
अनुभाष्य महाराज पुनः पप्रच्छ सञ्जयम्

etāvaduktvā rājā tu sarvāṃstānpṛthivīpatīn |
anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha sañjayam