अध्याय 57: कौन किससे लड़ेगा, और दुर्योधन का दम्भ

कांस्तत्र सञ्जयापश्यः प्रीत्यर्थेन समागतान् ।
ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम्

kāṃstatra sañjayāpaśyaḥ prītyarthena samāgatān |
ye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm

मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम् ।
चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम्

mukhyamandhakavṛṣṇīnāmapaśyaṃ kṛṣṇamāgatam |
cekitānaṃ ca tatraiva yuyudhānaṃ ca sātyakim

पृथगक्षौहिणीभ्यां तु पाण्डवानभिसंश्रितौ ।
महारथौ समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ

pṛthagakṣauhiṇībhyāṃ tu pāṇḍavānabhisaṃśritau |
mahārathau samākhyātāvubhau puruṣamāninau

अक्षौहिण्याऽथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनयैर्वृतः ।
सत्यजित्प्रमुखैर्वीरैर्धृष्टद्युम्नपुरोगमैः ।

akṣauhiṇyā'tha pāñcālyo daśabhistanayairvṛtaḥ |
satyajitpramukhairvīrairdhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ |

द्रुपदो वर्धयन्मानं शिखण्डिपरिपालितः ।
उपायात्सर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः

drupado vardhayanmānaṃ śikhaṇḍiparipālitaḥ |
upāyātsarvasainyānāṃ praticchādya tadā vapuḥ

विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण च ।
सूर्यदत्तादिभिर्वीरैर्मदिराक्षपुरोगमैः

virāṭaḥ saha putrābhyāṃ śaṅkhenaivottareṇa ca |
sūryadattādibhirvīrairmadirākṣapurogamaiḥ

सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथा ।
अक्षौहिण्यैव सैन्यानां वृतः पार्थं समाश्रितः

sahitaḥ pṛthivīpālo bhrātṛbhistanayaistathā |
akṣauhiṇyaiva sainyānāṃ vṛtaḥ pārthaṃ samāśritaḥ

जारासन्धिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट् ।
पृथक्पृथगनुप्राप्तौ पृथगक्षौहिणीवृतौ

jārāsandhirmāgadhaśca dhṛṣṭaketuśca cedirāṭ |
pṛthakpṛthaganuprāptau pṛthagakṣauhiṇīvṛtau

केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाः ।
अक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवानभिसंश्रिताः

kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitakadhvajāḥ |
akṣauhiṇīparivṛtāḥ pāṇḍavānabhisaṃśritāḥ

एतानेतावतस्तत्र तानपश्यं समागतान् ।
ये पाण्डवार्थे योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्

etānetāvatastatra tānapaśyaṃ samāgatān |
ye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
स तत्र सेनाप्रमुखे धृषटद्युम्नो महारथः

yo veda mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvamāsuram |
sa tatra senāpramukhe dhṛṣaṭadyumno mahārathaḥ

भीष्मः शान्तनवो राजन्भागः क्लृप्तः शिखण्डिनः
तं विराटोऽनुसंयाता सार्धं मत्स्यैः प्रहारिभिः

bhīṣmaḥ śāntanavo rājanbhāgaḥ klṛptaḥ śikhaṇḍinaḥ
taṃ virāṭo'nusaṃyātā sārdhaṃ matsyaiḥ prahāribhiḥ

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो बली ।
तौ तु तत्राब्रुवन्केचिद्विषमौ नो मताविति

jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balī |
tau tu tatrābruvankecidviṣamau no matāviti

दुर्योधनः सहसुतः सार्धं भ्रातृशतेन च ।
प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भीमसेनस्य भागतः

duryodhanaḥ sahasutaḥ sārdhaṃ bhrātṛśatena ca |
prācyāśca dākṣiṇātyāśca bhīmasenasya bhāgataḥ

अर्जुनस्य तु भागेन कर्णे वैकर्तनो मतः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सैन्धवश्च जयद्रथः

arjunasya tu bhāgena karṇe vaikartano mataḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca saindhavaśca jayadrathaḥ

अशक्याश्चैव ये केचित्पृथिव्यां शूरमानिनः ।
सर्वांस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः

aśakyāścaiva ye kecitpṛthivyāṃ śūramāninaḥ |
sarvāṃstānarjunaḥ pārthaḥ kalpayāmāsa bhāgataḥ

महेष्वांसा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः ।
केकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे

maheṣvāṃsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ |
kekayāneva bhāgena kṛtvā yotsyanti saṃyuge

तेषामेव कृतो भागो मालवाः साल्वकास्तथा ।
त्रिगर्तानां च वै मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाविति

teṣāmeva kṛto bhāgo mālavāḥ sālvakāstathā |
trigartānāṃ ca vai mukhyau yau tau saṃśaptakāviti

दुर्योधनसुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च ।
सौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव बृहद्बलः

duryodhanasutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca |
saubhadreṇa kṛto bhāgo rājā caiva bṛhadbalaḥ

द्रौपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
धृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत

draupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhā droṇamabhiyāsyanti bhārata

चेकितानः सोमदत्तं द्वैरथे योद्धुमिच्छति ।
भोजं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति

cekitānaḥ somadattaṃ dvairathe yoddhumicchati |
bhojaṃ tu kṛtavarmāṇaṃ yuyudhāno yuyutsati

सहदेवस्तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनो युधि ।
स्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मजम्

sahadevastu mādreyaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi |
svamaṃśaṃ kalpayāmāsa śyālaṃ te subalātmajam

उलूकं चैव कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः ।
नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीसुतः

ulūkaṃ caiva kaitavyaṃ ye ca sārasvatā gaṇāḥ |
nakulaḥ kalpayāmāsa bhāgaṃ mādravatīsutaḥ

ये चान्ये पार्थिवा राजन्प्रत्युद्यास्यन्ति सङ्गरे ।
समाह्वानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन्

ye cānye pārthivā rājanpratyudyāsyanti saṅgare |
samāhvānena tāṃścāpi pāṇḍuputrā akalpayan

एवमेषामनीकानि प्रविभक्तानि भागशः ।
यत्ते कार्यं सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम्

evameṣāmanīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥ |
yatte kāryaṃ saputrasya kriyatāṃ tadakālikam

न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दुर्द्यूतदेविनः ।
येषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि

na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūtadevinaḥ |
yeṣāṃ yuddhaṃ balavatā bhīmena raṇamūrdhani

राजानः पार्थिवाः सर्वे प्रोक्षिताः कालधर्मणा ।
गाण्डीवाग्निं प्रवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्

rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇā |
gāṇḍīvāgniṃ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam

विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर्महात्मभिः ।
तां रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभग्नां पाण्डवैर्युधि

vidrutāṃ vāhinīṃ manye kṛtavairairmahātmabhiḥ |
tāṃ raṇe ke'nuyāsyanti prabhagnāṃ pāṇḍavairyudhi

सर्वे ह्यतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनः ।
सूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेजसा समितिंजयाः

sarve hyatirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥ |
sūryapāvakayostulyāstejasā samitiṃjayāḥ

येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनः ।
योधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ

yeṣāṃ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ |
yodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasācivṛkodarau

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
सात्यकिर्द्रुपदश्चैव धृष्टकेतुश्च सानुजः

nakulaḥ sahadevaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
sātyakirdrupadaścaiva dhṛṣṭaketuśca sānujaḥ

उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः ।
शिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः

uttamaujāśca pāñcālyo yudhāmanyuśca durjayaḥ |
śikhaṇḍī kṣatradevaśca tathā vairāṭiruttaraḥ

काशयश्चेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाः ।
विराटपुत्रो बभ्रुश्च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः

kāśayaścedayaścaiva matsyāḥ sarve ca sṛñjayāḥ |
virāṭaputro babhruśca pāñcālāśca prabhadrakāḥ

येषांमिन्द्रोऽप्यकामानां न हरेत्पृथिवीमिमाम् ।
वीराणां रणधीराणां ये भिन्द्युः पर्वतानपि

yeṣāṃmindro'pyakāmānāṃ na haretpṛthivīmimām |
vīrāṇāṃ raṇadhīrāṇāṃ ye bhindyuḥ parvatānapi

तान्सर्वगुणसंपन्नानमनुष्यप्रतापिनः ।
क्रोशतो मम दुष्पुत्रो योद्धुमिच्छति सञ्जय

tānsarvaguṇasaṃpannānamanuṣyapratāpinaḥ |
krośato mama duṣputro yoddhumicchati sañjaya

उभौ स्व एकजातीयौ तथोभौ भूमिगोचरौ ।
अथ कस्मात्पाण्डवानामेकतो मन्यसे जयम्

ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarau |
atha kasmātpāṇḍavānāmekato manyase jayam

पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम् ।
जयद्रथं सोमदत्तमश्वत्थामानमेव च

pitāmahaṃ ca droṇaṃ ca kṛpaṃ karṇaṃ ca durjayam |
jayadrathaṃ somadattamaśvatthāmānameva ca

सुतेजसो महेष्वासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैः ।
अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः

sutejaso maheṣvāsānindro'pi sahito'maraiḥ |
aśaktaḥ samare jetuṃ kiṃ punastāta pāṇḍavāḥ

सर्वे च पृथिवीपाला मदर्थे तात पाण्डवान् ।
आर्याः शस्त्रभृतः शूराः समर्थाः प्रतिबाधितुं

sarve ca pṛthivīpālā madarthe tāta pāṇḍavān |
āryāḥ śastrabhṛtaḥ śūrāḥ samarthāḥ pratibādhituṃ

न मामकान्पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम् ।
पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून्सपुत्रान्योद्धुमाहवे

na māmakānpāṇḍavāste samarthāḥ prativīkṣitum |
parākrānto hyahaṃ pāṇḍūnsaputrānyoddhumāhave

मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत ।
ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना

matpriyaṃ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata |
te tānāvārayiṣyanti aiṇeyāniva tantunā

महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः ।
अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह

mahatā rathavaṃśena śarajālaiśca māmakaiḥ |
abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha

उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष सञ्जय ।
न हि शक्तो रमे जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम्

unmatta iva me putro vilapatyeṣa sañjaya |
na hi śakto rame jetuṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

जानाति हि यथा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम् ।
बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम्

jānāti hi yathā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām |
balavattāṃ saputrāṇāṃ dharmajñānāṃ mahātmanām

यतो नारोचयदयं विग्रहं तैर्महात्मभिः ।
किं तु सञ्जय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम्

yato nārocayadayaṃ vigrahaṃ tairmahātmabhiḥ |
kiṃ tu sañjaya me brūhi punasteṣāṃ viceṣṭitam

कस्तांस्तरस्विनो भूयः सन्दीपयति पाण्डवान् ।
अर्चिष्मतो महेष्वासान्हविषा पावकानिव

kastāṃstarasvino bhūyaḥ sandīpayati pāṇḍavān |
arciṣmato maheṣvāsānhaviṣā pāvakāniva

धृष्टद्युम्नः सदैवैतान्सन्दीपयति भारत ।
युद्ध्यध्वमिति माभैष्ट युद्धाद्भरतसत्तमाः

dhṛṣṭadyumnaḥ sadaivaitānsandīpayati bhārata |
yuddhyadhvamiti mābhaiṣṭa yuddhādbharatasattamāḥ

ये केचित्पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः ।
युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले शस्त्रसङ्कुले

ye kecitpārthivāstatra dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtāḥ |
yuddhe samāgamiṣyanti tumule śastrasaṅkule

तान्सर्वानाहवे क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान् ।
अहमेकः समादास्ये तिमिर्यत्स्यानिवोदकात्

tānsarvānāhave kruddhānsānubandhānsamāgatān |
ahamekaḥ samādāsye timiryatsyānivodakāt

भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणिं शल्यं सुयोधनम् ।
एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम्

bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ karṇaṃ drauṇiṃ śalyaṃ suyodhanam |
etāṃścāpi nirotsyāmi veleva makarālayam

तथा ब्रुवन्तं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरः ।
तव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालः पाण्डवैः सह

tathā bruvantaṃ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tava dhairyaṃ ca vīryaṃ ca pāñcālaḥ pāṇḍavaiḥ saha

सर्वे समधिरूढाः स्म सङ्ग्रामान्नः समुद्धर ।
जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्

sarve samadhirūḍhāḥ sma saṅgrāmānnaḥ samuddhara |
jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatradharme vyavasthitam

समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां विनिग्रहे ।
पुरस्तादुपयातानां कौरवाणां युयुत्सताम्

samarthamekaṃ paryāptaṃ kauravāṇāṃ vinigrahe |
purastādupayātānāṃ kauravāṇāṃ yuyutsatām

भवत्ता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप ।
सङ्ग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम्

bhavattā yadvidhātavyaṃ tannaḥ śreyaḥ paraṃtapa |
saṅgrāmādapayātānāṃ bhagnānāṃ śaraṇaiṣiṇām

पौरुषं दर्शयञ्शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् ।
क्रीणीयात्तं सहस्रेण इति नीतिमतां मतम्

pauruṣaṃ darśayañśūro yastiṣṭhedagrataḥ pumān |
krīṇīyāttaṃ sahasreṇa iti nītimatāṃ matam

स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ ।
भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः

sa tvaṃ śūraśca vīraśca vikrāntaśca nararṣabha |
bhayārtānāṃ paritrātā saṃyugeṣu na saṃśayaḥ

एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे ।
धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसम् ।
सर्वाञ्जनपदान्सूत योधा दुर्योधनस्य ये

evaṃ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire |
dhṛṣṭadyumna uvācedaṃ māṃ vaco gatasādhvasam |
sarvāñjanapadānsūta yodhā duryodhanasya ye

सबाह्लिकान्कुरून्ब्रूयाः प्रातिपेयाञ्शरद्वतः ।
सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम्

sabāhlikānkurūnbrūyāḥ prātipeyāñśaradvataḥ |
sūtaputraṃ tathā droṇaṃ sahaputraṃ jayadratham

दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम्
भीष्मं च ब्रूहि गत्वा त्वमाशु गच्छ च माचिरम्

duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca tathā duryodhanaṃ nṛpam
bhīṣmaṃ ca brūhi gatvā tvamāśu gaccha ca māciram

युधिष्ठिरः साधुनैवाभ्युपेयो
मा वोऽवधीदर्जुनो देवगुप्तः ।
राज्यं दद्ध्वं धर्मराजस्य तूर्णं
याचध्वं वै पाण्डवं लोकवीरम्

yudhiṣṭhiraḥ sādhunaivābhyupeyo
mā vo'vadhīdarjuno devaguptaḥ |
rājyaṃ daddhvaṃ dharmarājasya tūrṇaṃ
yācadhvaṃ vai pāṇḍavaṃ lokavīram

नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन ।
यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः सत्यविक्रमः

naitādṛśo hi yodho'sti pṛthivyāmiha kaścana |
yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ

देवैर्हि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः ।
न सजेयोमनुष्येण मा स्म कृद्ध्वं मनो युधि

devairhi saṃbhṛto divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ |
na sajeyomanuṣyeṇa mā sma kṛddhvaṃ mano yudhi