अध्याय 55: दुर्योधन पिता से कहते हैं, भय न करें

न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवतां वयम् ।
समर्थाः स्म पराञ्जेतुं बलिनः समरे विभो

na bhetavyaṃ mahārāja na śocyā bhavatāṃ vayam |
samarthāḥ sma parāñjetuṃ balinaḥ samare vibho

वने प्रव्राजितान्पार्थान्यदायान्मधुसूदनः ।
महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना

vane pravrājitānpārthānyadāyānmadhusūdanaḥ |
mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā

केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षत ।
राजानश्चान्वयुः पार्थान्बहवोऽन्येऽनुयायिनः

kekayā dhṛṣṭaketuśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣata |
rājānaścānvayuḥ pārthānbahavo'nye'nuyāyinaḥ

इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात्समाजग्मुर्महारथाः ।
व्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह

indraprasthasya cādūrātsamājagmurmahārathāḥ |
vyagarhayaṃśca saṃgamya bhavantaṃ kurubhiḥ saha

ते युधिष्ठिरमासीनमजिनैः प्रतिवासितम् ।
कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत

te yudhiṣṭhiramāsīnamajinaiḥ prativāsitam |
kṛṣṇapradhānāḥ saṃhatya paryupāsanta bhārata

प्रत्यादनं च राज्यस्य कार्यमूचुर्नराधिपाः ।
भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः

pratyādanaṃ ca rājyasya kāryamūcurnarādhipāḥ |
bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṃ cikīrṣavaḥ

श्रुत्वा चैवं मयोस्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदा ।
ज्ञातिक्षयभयाद्राजन्भीतेन भरतर्षभ

śrutvā caivaṃ mayostāstu bhīṣmadroṇakṛpāstadā |
jñātikṣayabhayādrājanbhītena bharatarṣabha

ततः स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः ।
समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्चिकीर्षति

tataḥ sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ |
samucchedaṃ hi naḥ kṛtsnaṃ vāsudevaścikīrṣati

ऋते च विदुरात्सर्वे यूयं वध्या मता मम ।
धृतराष्ट्रस्तु धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः

ṛte ca vidurātsarve yūyaṃ vadhyā matā mama |
dhṛtarāṣṭrastu dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ

समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः ।
एकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्षति युधिष्ठिरे

samucchedaṃ ca kṛtsnaṃ naḥ kṛtvā tāta janārdanaḥ |
ekarājyaṃ kurūṇāṃ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire

तत्र किं प्राप्तकालं नः प्रणिपातः पलायनम् ।
प्राणान्वा संपरित्यज्य प्रतियुध्यामाहे परान्

tatra kiṃ prāptakālaṃ naḥ praṇipātaḥ palāyanam |
prāṇānvā saṃparityajya pratiyudhyāmāhe parān

प्रतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयः ।
युधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः

pratiyuddhe tu niyataḥ syādasmākaṃ parājayaḥ |
yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ

विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नः ।
धिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः स्वजनेन च सर्वशः

viraktarāṣṭrāśca vayaṃ mitrāṇi kupitāni naḥ |
dhikkṛtāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ

प्रणिपाते न दोषोस्ति सन्धिर्नः शाश्वतीः समाः ।
पितरं त्वेव शोचामि प्रज्ञानेत्रं जनाधिपम्

praṇipāte na doṣosti sandhirnaḥ śāśvatīḥ samāḥ |
pitaraṃ tveva śocāmi prajñānetraṃ janādhipam

मत्कृते दुःखमापन्नं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम् ।
कृतं हि तव पुत्रैश्च परेषामवरोधनम् ।
मत्प्रयार्थं पुरैवैतद्विदितं ते नरोत्तम

matkṛte duḥkhamāpannaṃ kleśaṃ prāptamanantakam |
kṛtaṃ hi tava putraiśca pareṣāmavarodhanam |
matprayārthaṃ puraivaitadviditaṃ te narottama

ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः ।
वैरं प्रतिकरिष्यन्ति कुलोच्छेदेन पाण्डवाः

te rājño dhṛtarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ |
vairaṃ pratikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ

ततो द्रोणोऽब्रवीद्भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारत ।
मत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितंव्यथितेन्द्रियं

tato droṇo'bravīdbhīṣmaḥ kṛpo drauṇiśca bhārata |
matvā māṃ mahatīṃ cintāmāsthitaṃvyathitendriyaṃ

अभिद्रुग्धाः परे चेन्नो न भेतव्यं परन्तप ।
असमर्थाः परे जेतुमस्मान्युधि समास्थितान्

abhidrugdhāḥ pare cenno na bhetavyaṃ parantapa |
asamarthāḥ pare jetumasmānyudhi samāsthitān

एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान् ।
आगच्छन्तु विनेष्यामो दर्पमेषां शितैः शरैः

ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṃ sarvapārthivān |
āgacchantu vineṣyāmo darpameṣāṃ śitaiḥ śaraiḥ

पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः ।
मृते पितर्यतिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत

puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ |
mṛte pitaryatikruddho rathenaikena bhārata

जघान सुबहूंस्तेषां संरब्धः कुरुसत्तमः ।
ततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात्

jaghāna subahūṃsteṣāṃ saṃrabdhaḥ kurusattamaḥ |
tataste śaraṇaṃ jagmurdevavratamimaṃ bhayāt

स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणे ।
परान्विजेतुं तस्मात्ते व्येतु भीर्भरतर्षभ

sa bhīṣmaḥ susamartho'yamasmābhiḥ sahito raṇe |
parānvijetuṃ tasmātte vyetu bhīrbharatarṣabha

इत्येषां निश्चयो ह्यासीत्तत्कालेऽमिततेजसाम् ।
पुरा तेषां पृथिवी कृत्स्नासीद्वशवर्तिनी

ityeṣāṃ niścayo hyāsīttatkāle'mitatejasām |
purā teṣāṃ pṛthivī kṛtsnāsīdvaśavartinī

अस्मान्पुनरमी नाद्य समर्था जेतुमाहवे ।
छिन्नपक्षाः परे ह्यद्य वीर्यहीनाश्च पाण्डवाः

asmānpunaramī nādya samarthā jetumāhave |
chinnapakṣāḥ pare hyadya vīryahīnāśca pāṇḍavāḥ

अस्मत्संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ ।
एकार्थाः सुखदुःखेषु समानीताश्च पार्थिवाः

asmatsaṃsthā ca pṛthivī vartate bharatarṣabha |
ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu samānītāśca pārthivāḥ

अप्यग्निं प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परन्तप ।
मदर्थं पार्थिवाः सर्वे तद्विद्धि कुरुसत्तम

apyagniṃ praviśeyuste samudraṃ vā parantapa |
madarthaṃ pārthivāḥ sarve tadviddhi kurusattama

उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम् ।
विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने

unmattamiva cāpi tvāṃ prahasantīha duḥkhitam |
vilapantaṃ bahuvidhaṃ bhītaṃ paravikatthane

एषां ह्येकैकशो राज्ञां समर्थं पाण्डवान्प्रति ।
आत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम्

eṣāṃ hyekaikaśo rājñāṃ samarthaṃ pāṇḍavānprati |
ātmānaṃ manyate sarvo vyetu te bhayamāgatam

जेतुं समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात् ।
हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणोऽपि स्वयंभुवः

jetuṃ samagrāṃ senāṃ me vāsavo'pi na śaknuyāt |
hantumakṣayyarūpeyaṃ brahmaṇo'pi svayaṃbhuvaḥ

युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्चग्रामान्स याचते ।
भीतो हि मामकात्सैन्यात्प्रभावाच्चैव मे विभो

yudhiṣṭhiraḥ puraṃ hitvā pañcagrāmānsa yācate |
bhīto hi māmakātsainyātprabhāvāccaiva me vibho

समर्थं मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्रं वृकोदरम् ।
तन्मिथ्या न हि मे कृत्स्नं प्रभावं वेत्सि भारत

samarthaṃ manyase yacca kuntīputraṃ vṛkodaram |
tanmithyā na hi me kṛtsnaṃ prabhāvaṃ vetsi bhārata

मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
नासीत्कश्चिदतिक्रान्तो भविता न च कश्चन

matsamo hi gadāyuddhe pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
nāsītkaścidatikrānto bhavitā na ca kaścana

युक्तो दुःखोषितश्चाहं विद्यापारगतस्तथा ।
तस्मान्न भीमान्नान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित्

yukto duḥkhoṣitaścāhaṃ vidyāpāragatastathā |
tasmānna bhīmānnānyebhyo bhayaṃ me vidyate kvacit

दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः ।
सङ्कर्षणस्य भवने यत्तदैनमुपावसम् ।

duryodhanasamo nāsti gadāyāmiti niścayaḥ |
saṅkarṣaṇasya bhavane yattadainamupāvasam |

युद्धे सङ्कर्षणसमो बलेनाभ्यधिको भुवि ।
गदाप्रहारं भीमो मे न जातु विषहेद्युधि

yuddhe saṅkarṣaṇasamo balenābhyadhiko bhuvi |
gadāprahāraṃ bhīmo me na jātu viṣahedyudhi

एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृप ।
स एवैनं नयोद्धोरः क्षिप्रं वैवस्वतक्षयम्

ekaṃ prahāraṃ yaṃ dadyāṃ bhīmāya ruṣito nṛpa |
sa evainaṃ nayoddhoraḥ kṣipraṃ vaivasvatakṣayam

इच्छेयं च गदाहस्तं राजन्द्रष्टुं वृकोदरम् ।
सुचिरं प्रार्थितो ह्येष मम नित्यं मनोरथः

iccheyaṃ ca gadāhastaṃ rājandraṣṭuṃ vṛkodaram |
suciraṃ prārthito hyeṣa mama nityaṃ manorathaḥ

गदया निहतो ह्याजौ मया पार्थो वृकोदरः ।
विशीर्णगावः पृथिवीं परासुः प्रपतिष्यति

gadayā nihato hyājau mayā pārtho vṛkodaraḥ |
viśīrṇagāvaḥ pṛthivīṃ parāsuḥ prapatiṣyati

गदाप्रहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः ।
सकृन्मया विदीर्येत गिरिः शतसहस्रधा

gadāprahārābhihato himavānapi parvataḥ |
sakṛnmayā vidīryeta giriḥ śatasahasradhā

स चाप्येतद्विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा ।
दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः

sa cāpyetadvijānāti vāsudevārjunau tathā |
duryodhanasamo nāsti gadāyāmiti niścayaḥ

तत्ते वृकोदरमयं भयं व्येतु महाहवे ।
व्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन्विमना भव

tatte vṛkodaramayaṃ bhayaṃ vyetu mahāhave |
vyapaneṣyāmyahaṃ hyenaṃ mā rājanvimanā bhava

तस्मिन्मया हते क्षिप्रमर्जुनं बहवो रथाः ।
तुल्यरूपा विशिष्टाश्च क्षेप्स्यन्ति भरतर्षभ

tasminmayā hate kṣipramarjunaṃ bahavo rathāḥ |
tulyarūpā viśiṣṭāśca kṣepsyanti bharatarṣabha

भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथा ।
प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजो जयद्रथः

bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ karṇo bhūriśravāstathā |
prāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ

एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान् ।
समेतास्तु क्षणेनैतान्नेष्यन्ति यमसादनम्

ekaika eṣāṃ śaktastu hantuṃ bhārata pāṇḍavān |
sametāstu kṣaṇenaitānneṣyanti yamasādanam

समग्रा पार्थिवी सेना पार्थमेकं धनञ्जयम् ।
कस्मादशक्ता निर्जेतुमिति हेतुर्न विद्यते

samagrā pārthivī senā pārthamekaṃ dhanañjayam |
kasmādaśaktā nirjetumiti heturna vidyate

शरव्रातैस्तु भीष्मेण शतशो निचितोऽवशः ।
द्रोणद्रौणिकृपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम्

śaravrātaistu bhīṣmeṇa śataśo nicito'vaśaḥ |
droṇadrauṇikṛpaiścaiva gantā pārtho yamakṣayam

पितामहोऽपि गाङ्गेयः शान्तनोरधि भारत ।
ब्रह्मर्पिसदृशो जज्ञे देवैरपि सुदुःसहः

pitāmaho'pi gāṅgeyaḥ śāntanoradhi bhārata |
brahmarpisadṛśo jajñe devairapi suduḥsahaḥ

न हन्ता विद्यते चापि राजन्भीष्मस्य कश्चन ।
पित्रा ह्युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि

na hantā vidyate cāpi rājanbhīṣmasya kaścana |
pitrā hyuktaḥ prasannena nākāmastvaṃ mariṣyasi

ब्रह्मर्षेश्च भरद्वाजाद्द्रोणो द्रोण्यामजायत ।
द्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमाश्त्रवित्

brahmarṣeśca bharadvājāddroṇo droṇyāmajāyata |
droṇājjajñe mahārāja drauṇiśca paramāśtravit

कृपश्चाचार्यमुख्योयं महर्षेर्गौतमादपि ।
शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः

kṛpaścācāryamukhyoyaṃ maharṣergautamādapi |
śarastambodbhavaḥ śrīmānavadhya iti me matiḥ

अयोनिजास्त्रयो ह्येते पिता माता च मातुलः ।
अश्वत्थाम्नो महारात स च शूरः स्थितो मम

ayonijāstrayo hyete pitā mātā ca mātulaḥ |
aśvatthāmno mahārāta sa ca śūraḥ sthito mama

सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाः ।
शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ

sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ |
śakrasyāpi vyathāṃ kuryuḥ saṃyuge bharatarṣabha

नैतेषामर्जुनः शक्त एकैकं प्रतिवीक्षितुम् ।
सहितास्तु नरव्याघ्रा हनिष्यन्ति धनञ्जयम्

naiteṣāmarjunaḥ śakta ekaikaṃ prativīkṣitum |
sahitāstu naravyāghrā haniṣyanti dhanañjayam

भीष्माद्रोणकृपाणां च तुल्यः कर्णो मतो मम ।
अनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीति भारत

bhīṣmādroṇakṛpāṇāṃ ca tulyaḥ karṇo mato mama |
anujñātaśca rāmeṇa matsamo'sīti bhārata

कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे ।
ते शच्यर्थं महेन्द्रेण याचितः स परन्तपः

kuṇḍale rucire cāstāṃ karṇasya sahaje śubhe |
te śacyarthaṃ mahendreṇa yācitaḥ sa parantapaḥ

अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया ।
तस्य शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद्धनञ्जयः

amoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā |
tasya śaktyopagūḍhasya kasmājjīveddhanañjayaḥ

विजयो मे ध्रुवं राजन्फलं पाणाविवाहितम् ।
अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नो भुवि पराजयः ।

vijayo me dhruvaṃ rājanphalaṃ pāṇāvivāhitam |
abhivyaktaḥ pareṣāṃ ca kṛtsno bhuvi parājayaḥ |

अह्ना ह्येकेन भीष्मोयं प्रयुतं हन्ति भारत ।
तत्समाश्च महेष्वासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि

ahnā hyekena bhīṣmoyaṃ prayutaṃ hanti bhārata |
tatsamāśca maheṣvāsā droṇadrauṇikṛpā api

संशप्तकानां वृन्दानि क्षत्रियाणां परन्तप ।
अर्जुनं वयमस्मान्वा निहन्यात्कपिकेतनः

saṃśaptakānāṃ vṛndāni kṣatriyāṇāṃ parantapa |
arjunaṃ vayamasmānvā nihanyātkapiketanaḥ

तांश्चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे धृताः ।
पार्थिवाः स भवांस्तेभ्यो ह्यकस्माद्व्यथते कथम्

tāṃścālamiti manyante savyasācivadhe dhṛtāḥ |
pārthivāḥ sa bhavāṃstebhyo hyakasmādvyathate katham

भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत भारत ।
परेषां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परन्तप

bhīmasene ca nihate ko'nyo yudhyeta bhārata |
pareṣāṃ tanmamācakṣva yadi vettha parantapa

पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः ।
परेषां सप्त ये राजन्योधाः सारं बलं मतम्

pañca te bhrātaraḥ sarve dhṛṣṭadyumno'tha sātyakiḥ |
pareṣāṃ sapta ye rājanyodhāḥ sāraṃ balaṃ matam

अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृपादयः ।
द्रौणिर्विकर्तनः कर्णः सोमदत्तोथ बाह्लिकः

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ |
drauṇirvikartanaḥ karṇaḥ somadattotha bāhlikaḥ

प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्य आवन्त्यौ च जयद्रथः ।
दुःशासनो दुर्मखश्च दुःसहश्च विशांपते

prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyau ca jayadrathaḥ |
duḥśāsano durmakhaśca duḥsahaśca viśāṃpate

श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः ।
शलो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः

śrutāyuścitrasenaśca purumitro viviṃśatiḥ |
śalo bhūriśravāścaiva vikarṇaśca tavātmajaḥ

अक्षौहिण्यो हि मे राजन्दशैका च समाहृताः ।
न्यूना परेषां सप्तैव कस्मान्मे स्यात्पराजयः

akṣauhiṇyo hi me rājandaśaikā ca samāhṛtāḥ |
nyūnā pareṣāṃ saptaiva kasmānme syātparājayaḥ

बलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस्पतिः ।
परेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी

balaṃ triguṇato hīnaṃ yodhyaṃ prāha bṛhaspatiḥ |
parebhyastriguṇā ceyaṃ mama rājannanīkinī

गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारत ।
गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशांपते

guṇahīnaṃ pareṣāṃ ca bahu paśyāmi bhārata |
guṇodayaṃ bahuguṇamātmanaśca viśāṃpate

एतत्सर्वं समाज्ञाय बलाग्र्यं मम भारत ।
न्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि

etatsarvaṃ samājñāya balāgryaṃ mama bhārata |
nyūnatāṃ pāṇḍavānāṃ ca na mohaṃ gantumarhasi

इत्युक्त्वा सञ्जयं भूयः पर्यपृच्छत भारत ।
विवित्सुः प्राप्तकालानि ज्ञात्वा परपुरञ्जयः

ityuktvā sañjayaṃ bhūyaḥ paryapṛcchata bhārata |
vivitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapurañjayaḥ