अध्याय 54: संजय विनाश का दोष धृतराष्ट्र पर रखते हैं

एवमेतन्महाराज यथावदसि भारत ।
युद्धे विनाशः क्षत्रस्य गाण्डीवेन प्रदृश्यते

evametanmahārāja yathāvadasi bhārata |
yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradṛśyate

इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः ।
यत्पुत्रवशमागच्छेस्तत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः

idaṃ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ |
yatputravaśamāgacchestattvajñaḥ savyasācinaḥ

नैष कालो महाराज तव शश्वत्कृतागसः ।
त्वया ह्येवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ

naiṣa kālo mahārāja tava śaśvatkṛtāgasaḥ |
tvayā hyevāditaḥ pārthā nikṛtā bharatarṣabha

पिता श्रेष्ठः सुहृद्यश्च सम्यक्प्रणिहितात्मवान् ।
आस्थेयं हि हितं तेन न द्रोग्धा गुरुरुच्यते

pitā śreṣṭhaḥ suhṛdyaśca samyakpraṇihitātmavān |
āstheyaṃ hi hitaṃ tena na drogdhā gururucyate

इदं जितमिदं लब्धमिति श्रुत्वा पराजितान् ।
द्यूतकाले महाराज स्मरसे स्म कुमारवत्

idaṃ jitamidaṃ labdhamiti śrutvā parājitān |
dyūtakāle mahārāja smarase sma kumāravat

परुषाण्युच्यमानांश्च पुरा पार्थानुपेक्षसे ।
कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि

paruṣāṇyucyamānāṃśca purā pārthānupekṣase |
kṛtsnaṃ rājyaṃ jayantīti prapātaṃ nānupaśyasi

पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस्ते सजाङ्गलाः ।
अथ वीरैर्जितामुर्वीमखिलां प्रत्यपद्यथाः

pitryaṃ rājyaṃ mahārāja kuravaste sajāṅgalāḥ |
atha vīrairjitāmurvīmakhilāṃ pratyapadyathāḥ

बाहुवीर्यार्जिता भूमिस्तव पार्थैर्निवेदिता ।
मयेदं कृतमित्येव मन्यसे राजसत्तम

bāhuvīryārjitā bhūmistava pārthairniveditā |
mayedaṃ kṛtamityeva manyase rājasattama

ग्रस्तान्गन्धर्वराजेन मज्जतो ह्यप्लवेऽम्भसि ।
आनिनाय पुनः पार्थः पुत्रांस्ते राजसत्तम

grastāngandharvarājena majjato hyaplave'mbhasi |
ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṃste rājasattama

कुमारवच्च स्मयसे द्यूते विनिकृतेषु यत् ।
पाण्डवेषु वने राजन्प्रव्रजत्सु पुनःपुनः

kumāravacca smayase dyūte vinikṛteṣu yat |
pāṇḍaveṣu vane rājanpravrajatsu punaḥpunaḥ

प्रवर्षतः शरव्रातानर्जुनस्य शितान्बहून् ।
अप्यर्णवा विशुष्येयुः किं पुनर्मासयोनयः

pravarṣataḥ śaravrātānarjunasya śitānbahūn |
apyarṇavā viśuṣyeyuḥ kiṃ punarmāsayonayaḥ

अस्यतां फाल्गुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम् ।
केशवः सर्वभूतानामायुधानां सुदर्शनम् ।
वानरो रोचमानश्च केतुः केतुमतां वरः

asyatāṃ phālgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam |
keśavaḥ sarvabhūtānāmāyudhānāṃ sudarśanam |
vānaro rocamānaśca ketuḥ ketumatāṃ varaḥ

एवमेतानि स रथो वहते सह यो रणे ।
क्षपयिष्यति नो राजन्कालचक्रमिवोद्यतम्

evametāni sa ratho vahate saha yo raṇe |
kṣapayiṣyati no rājankālacakramivodyatam

तस्याद्य वसुधा राजन्निखिला भरतर्षभ ।
यस्य भीमार्जिनौ योधौ स राजा राजसत्तम

tasyādya vasudhā rājannikhilā bharatarṣabha |
yasya bhīmārjinau yodhau sa rājā rājasattama

तथा भीमहतप्रायां मञ्जन्तीं तव वाहिनीम् ।
दुर्योधनमुखा दृष्ट्वा क्षयं यास्यन्ति कौरवाः

tathā bhīmahataprāyāṃ mañjantīṃ tava vāhinīm |
duryodhanamukhā dṛṣṭvā kṣayaṃ yāsyanti kauravāḥ

न भीमार्जुनयोर्भीता लप्स्यन्ते विजयं विभो ।
तव पुत्रा महाराज राजानश्चानुसारिणः

na bhīmārjunayorbhītā lapsyante vijayaṃ vibho |
tava putrā mahārāja rājānaścānusāriṇaḥ

मत्स्यास्त्वामद्य नार्चन्ति पञ्चालाश्च सकेकयाः ।
साल्वेयाः शूरसेनाश्च सर्वे त्वामवजानते

matsyāstvāmadya nārcanti pañcālāśca sakekayāḥ |
sālveyāḥ śūrasenāśca sarve tvāmavajānate

पार्थं ह्येते गताः सर्वे वीर्यज्ञास्तस्य धीमतः ।
भक्त्या ह्यस्य विरुध्यन्ते तव पुत्रैः सदैव ते

pārthaṃ hyete gatāḥ sarve vīryajñāstasya dhīmataḥ |
bhaktyā hyasya virudhyante tava putraiḥ sadaiva te

अनर्हानेव तु वधे धर्मयुक्तान्विकर्मणा ।
योऽक्लेशयत्पाण्डुपुत्रान्यो विद्वेष्ट्यधुनापि वै

anarhāneva tu vadhe dharmayuktānvikarmaṇā |
yo'kleśayatpāṇḍuputrānyo vidveṣṭyadhunāpi vai

सर्वोपायैर्नियन्तव्यः सानुगः पापपुरुषः ।
तव पुत्रो महाराज नानुशोचितुमर्हसि

sarvopāyairniyantavyaḥ sānugaḥ pāpapuruṣaḥ |
tava putro mahārāja nānuśocitumarhasi

अपरोहं महाराज साक्षाच्चैनं ब्रवीम्यहम् ।
द्यूतकाले मया चोक्तं विदुरेण च धीमता

aparohaṃ mahārāja sākṣāccainaṃ bravīmyaham |
dyūtakāle mayā coktaṃ vidureṇa ca dhīmatā

यदिदं ते विलपितं पाण्डवान्प्रति भारत ।
अनीशेनैव राजेन्द्र सर्वमेतन्निरर्थकम्

yadidaṃ te vilapitaṃ pāṇḍavānprati bhārata |
anīśenaiva rājendra sarvametannirarthakam