अध्याय 51: धृतराष्ट्र का भीमसेन से भय

सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः ।
एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः

sarva ete mahotsāhā ye tvayā parikīrtitāḥ |
ekatastveva te sarve sametā bhīma ekataḥ

भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं सञ्जायते महत् ।
क्रुद्धादमर्षणात्तात व्याघ्रादिव महारुरोः

bhīmasenāddhi me bhūyo bhayaṃ sañjāyate mahat |
kruddhādamarṣaṇāttāta vyāghrādiva mahāruroḥ

जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् ।
भीतो वृकोदरात्तात सिंहात्पशुरिवापरः

jāgarmi rātrayaḥ sarvā dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasan |
bhīto vṛkodarāttāta siṃhātpaśurivāparaḥ

न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः ।
सैन्येऽस्मिन्प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद्युधि

na hi tasya mahābāhoḥ śakrapratimatejasaḥ |
sainye'sminpratipaśyāmi ya enaṃ viṣahedyudhi

अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः ।
अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः

amarṣaṇaśca kaunteyo dṛḍhavairaśca pāṇḍavaḥ |
anarmahāsī sonmādastiryakprekṣī mahāsvanaḥ

महावेगो महोत्साहो महाबाहुर्महाबलः ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति

mahāvego mahotsāho mahābāhurmahābalaḥ |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati

उरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद्वृकोदरः ।
कुरूणामृषभो युद्धे दण्डपाणिरिवान्तकः

urugrāhagṛhītānāṃ gadāṃ bibhradvṛkodaraḥ |
kurūṇāmṛṣabho yuddhe daṇḍapāṇirivāntakaḥ

अष्टाश्रिमायसीं घोरां गदां काञ्चनभूषणाम् ।
मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम्

aṣṭāśrimāyasīṃ ghorāṃ gadāṃ kāñcanabhūṣaṇām |
manasāhaṃ prapaśyāmi brahmadaṇḍamivodyatam

यथा मृगाणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत् ।
मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति

yathā mṛgāṇāṃ yūtheṣu siṃho jātabalaścaret |
māmakeṣu tathā bhīmo baleṣu vicariṣyati

सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः ।
बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येपि रभसः सदा

sarveṣāṃ mama putrāṇāṃ sa ekaḥ krūravikramaḥ |
bahvāśī vipratīpaśca bālyepi rabhasaḥ sadā

उद्वेपते मे हृदयं ये मे दुर्योधनादयः ।
बाल्येऽपि तेन युद्ध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः

udvepate me hṛdayaṃ ye me duryodhanādayaḥ |
bālye'pi tena yuddhyanto vāraṇeneva marditāḥ

तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यमेव सुता मम ।
स एव हेतुर्भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः

tasya vīryeṇa saṃkliṣṭā nityameva sutā mama |
sa eva heturbhedasya bhīmo bhīmaparākramaḥ

ग्रसमानमनीकानि नरवारणवाजिनाम् ।
पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितमाहवे

grasamānamanīkāni naravāraṇavājinām |
paśyāmīvāgrato bhīmaṃ krodhamūrchitamāhave

अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे ।
महेश्वरसमं क्रोधे को हन्याद्भीममाहवे

astre droṇārjunasamaṃ vāyuvegasamaṃ jave |
maheśvarasamaṃ krodhe ko hanyādbhīmamāhave

सञ्जयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनममर्षणम् ।
.......... येऽहं यत्तेन रिपुघातिना ।
..... सर्वे पुत्राः मम मनस्विना

sañjayācakṣva me śūraṃ bhīmasenamamarṣaṇam |
.......... ye'haṃ yattena ripughātinā |
..... sarve putrāḥ mama manasvinā

येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च पुरा हताः ।
कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति

yena bhīmabalā yakṣā rākṣasāśca purā hatāḥ |
kathaṃ tasya raṇe vegaṃ mānuṣaḥ prasahiṣyati

न स जातु वशे तस्थौ मम बाल्येऽपि सञ्जय ।
किं पुनर्मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः

na sa jātu vaśe tasthau mama bālye'pi sañjaya |
kiṃ punarmama duṣputraiḥ kliṣṭaḥ saṃprati pāṇḍavaḥ

निष्ठुरो रोषणोऽत्यर्थं भज्येतापि न संनमेत् ।
तिर्यक्प्रेक्षीं संहतभ्रूः कथं शाम्येद्वृकोदरः

niṣṭhuro roṣaṇo'tyarthaṃ bhajyetāpi na saṃnamet |
tiryakprekṣīṃ saṃhatabhrūḥ kathaṃ śāmyedvṛkodaraḥ

शूरस्तथाऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोन्नतः ।
प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिकोऽर्जुनात्

śūrastathā'pratibalo gaurastāla ivonnataḥ |
pramāṇato bhīmasenaḥ prādeśenādhiko'rjunāt

जवेन वाजिनोऽत्येति बलेनान्त्येति कुञ्जरान् ।
अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली

javena vājino'tyeti balenāntyeti kuñjarān |
avyaktajalpī madhvakṣo madhyamaḥ pāṇḍavo balī

इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात्पुरा ।
रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः

iti bālye śrutaḥ pūrvaṃ mayā vyāsamukhātpurā |
rūpato vīryataścaiva yāthātathyena pāṇḍavaḥ

आयसेन स दण्डेन रथन्नागान्नरान्हयान् ।
हनिष्यति रणे क्रुद्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः

āyasena sa daṇḍena rathannāgānnarānhayān |
haniṣyati raṇe kruddho raudraḥ krūraparākramaḥ

अमर्षी नित्यसंरब्धो भीमः प्रहरतां वरः ।
मया तात प्रतीपानि कुर्वन्पूर्वं विमानितः

amarṣī nityasaṃrabdho bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
mayā tāta pratīpāni kurvanpūrvaṃ vimānitaḥ

निष्कर्णामायसीं स्थूलां सुपार्श्वां काञ्चनीं गदाम् ।
शतघ्नीं शतनिर्हादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः

niṣkarṇāmāyasīṃ sthūlāṃ supārśvāṃ kāñcanīṃ gadām |
śataghnīṃ śatanirhādāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

अपारमप्लवागाधं समुद्रं शरवेधनम् ।
भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः

apāramaplavāgādhaṃ samudraṃ śaravedhanam |
bhīmasenamayaṃ durgaṃ tāta mandāstitīrṣavaḥ

क्रोशतो मे न श्रृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
विषमं न हि मन्यन्ते प्रापतं मधुदर्शिनः

krośato me na śrṛṇvanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ |
viṣamaṃ na hi manyante prāpataṃ madhudarśinaḥ

संयुगे ये गमिष्यन्ति नररूपेण मृत्युना ।
नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः

saṃyuge ye gamiṣyanti nararūpeṇa mṛtyunā |
niyataṃ coditā dhātrā siṃheneva mahāmṛgāḥ

शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडश्रिममितौजसम् ।
प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः

śaikyāṃ tāta catuṣkiṣkuṃ ṣaḍaśrimamitaujasam |
prahitāṃ duḥkhasaṃsparśāṃ kathaṃ śakṣyanti me sutāḥ

गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान् ।
सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पमुत्सृजतो मुहुः

gadāṃ bhrāmayatastasya bhindato hastimastakān |
sṛkkiṇī lelihānasya bāṣpamutsṛjato muhuḥ

उद्दिश्य नागान्पततः कुर्वतो भैरवान्रवान् ।
प्रतीपं पततो मत्तान्कुञ्जरान्प्रति गर्जतः

uddiśya nāgānpatataḥ kurvato bhairavānravān |
pratīpaṃ patato mattānkuñjarānprati garjataḥ

विगाह्य रथमार्गेषु वरानुद्दिश्य निघ्नतः ।
अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा

vigāhya rathamārgeṣu varānuddiśya nighnataḥ |
agneḥ prajvalitasyeva api mucyeta me prajā

वीथीं कुर्वन्महाबाहुर्द्रावयन्मम वाहिनीम् ।
नृत्यन्निव गदापाणिर्युगान्तं दर्शयिष्यति

vīthīṃ kurvanmahābāhurdrāvayanmama vāhinīm |
nṛtyanniva gadāpāṇiryugāntaṃ darśayiṣyati

प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन्पुष्पितान्द्रुमान् ।
प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः

prabhinna iva mātaṅgaḥ prabhañjanpuṣpitāndrumān |
pravekṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ me vṛkodaraḥ

कुर्वन्रथान्विपुरुषान्विसारथिहयध्वजान् ।
आरुजन्पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा

kurvanrathānvipuruṣānvisārathihayadhvajān |
ārujanpuruṣavyāghro rathinaḥ sādinastathā

गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान्विविधान्द्रुमान् ।
प्रभङ्क्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मम सञ्जय

gaṅgāvega ivānūpāṃstīrajānvividhāndrumān |
prabhaṅkṣyati raṇe senāṃ putrāṇāṃ mama sañjaya

वधं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनभयार्दिताः ।
मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव सञ्जय

vadhaṃ nūnaṃ gamiṣyanti bhīmasenabhayārditāḥ |
mama putrāśca bhṛtyāśca rājānaścaiva sañjaya

येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा ।
वासुदेवसहायेन जरासन्धो निपातितः

yena rājā mahāvīryaḥ praviśyāntaḥpuraṃ purā |
vāsudevasahāyena jarāsandho nipātitaḥ

कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासन्धेन धीमता ।
मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता

kṛtsneyaṃ pṛthivī devī jarāsandhena dhīmatā |
māgadhendreṇa balinā vaśe kṛtvā pratāpitā

भीष्मप्रतापात्कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः ।
यन्न तस्य वशे जग्मुः केवलं दैवमेव तत्

bhīṣmapratāpātkuravo nayenāndhakavṛṣṇayaḥ |
yanna tasya vaśe jagmuḥ kevalaṃ daivameva tat

स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना ।
अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततोऽधिकम्

sa gatvā pāṇḍuputreṇa tarasā bāhuśālinā |
anāyudhena vīreṇa nihataḥ kiṃ tato'dhikam

दीर्घकालसमासक्तं विशमाशीविषो यथा ।
स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम सञ्जय

dīrghakālasamāsaktaṃ viśamāśīviṣo yathā |
sa mokṣyati raṇe tejaḥ putreṣu mama sañjaya

महेन्द्र इव वज्रेण दानवान्देवसत्तमः ।
भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान्

mahendra iva vajreṇa dānavāndevasattamaḥ |
bhīmaseno gadāpāṇiḥ sūdayiṣyati me sutān

अविषह्यमनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् ।
पश्यामीवातिताम्राक्षमापतन्तं वृकोदरम्

aviṣahyamanāvāryaṃ tīvravegaparākramam |
paśyāmīvātitāmrākṣamāpatantaṃ vṛkodaram

अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः ।
बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेदग्रतः पुमान्

agadasyāpyadhanuṣo virathasya vivarmaṇaḥ |
bāhubhyāṃ yudhyamānasya kastiṣṭhedagrataḥ pumān

भीष्मो द्रोणश्च विप्रोऽयं कृपः शारद्वतस्तथा ।
जान्त्येते यथैवहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः

bhīṣmo droṇaśca vipro'yaṃ kṛpaḥ śāradvatastathā |
jāntyete yathaivahaṃ vīryajñastasya dhīmataḥ

आर्यव्रतं तु जानन्तः सङ्गरान्तं विधित्सवः ।
सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः

āryavrataṃ tu jānantaḥ saṅgarāntaṃ vidhitsavaḥ |
senāmukheṣu sthāsyanti māmakānāṃ nararṣabhāḥ

बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः ।
पश्यन्नपि जयं तेषां न नियच्छामि यत्सुतान्

balīyaḥ sarvato diṣṭaṃ puruṣasya viśeṣataḥ |
paśyannapi jayaṃ teṣāṃ na niyacchāmi yatsutān

ते पुराणं महेष्वासा मार्गमैन्द्रं समास्थिताः ।
त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान्रक्षन्तः पार्थिवं यशः

te purāṇaṃ maheṣvāsā mārgamaindraṃ samāsthitāḥ |
tyakṣyanti tumule prāṇānrakṣantaḥ pārthivaṃ yaśaḥ

यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि ।
पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च

yathaiṣāṃ māmakāstāta tathaiṣāṃ pāṇḍavā api |
pautrā bhīṣmasya śiṣyāśca droṇasya ca kṛpasya ca

ये त्वस्मदाश्रयं किञ्चिद्दत्तमिष्टं च सञ्जय ।
तस्यापचितिमार्यत्वात्कर्तारः स्थविरास्त्रयः

ye tvasmadāśrayaṃ kiñciddattamiṣṭaṃ ca sañjaya |
tasyāpacitimāryatvātkartāraḥ sthavirāstrayaḥ

आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः ।
निधनं क्षत्रियस्याजौ वरमेवाद्दुरुत्तमम्

ādadānasya śastraṃ hi kṣatradharmaṃ parīpsataḥ |
nidhanaṃ kṣatriyasyājau varamevādduruttamam

स वै शोचामि सर्वान्वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवैः ।
विक्रुष्टं विदुरोणादौ तदेतद्भयमागतम्

sa vai śocāmi sarvānvai ye yuyutsanti pāṇḍavaiḥ |
vikruṣṭaṃ viduroṇādau tadetadbhayamāgatam

न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य सञ्जय ।
भवत्यतिबलं ह्येतज्ज्ञानस्याप्युपघातकम्

na tu manye vighātāya jñānaṃ duḥkhasya sañjaya |
bhavatyatibalaṃ hyetajjñānasyāpyupaghātakam

ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसङ्ग्रहान् ।
सुखैर्भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः

ṛṣayo hyapi nirmuktāḥ paśyanto lokasaṅgrahān |
sukhairbhavanti sukhinastathā duḥkhena duḥkhitāḥ

किं पुनर्मोहमासक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा ।
पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु

kiṃ punarmohamāsaktastatra tatra sahasradhā |
putreṣu rājyadāreṣu pautreṣvapi ca bandhuṣu

संशये तु महत्यस्मिन्किं नु मे क्षममुत्तरम् ।
विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणामनुचिन्ततयन्

saṃśaye tu mahatyasminkiṃ nu me kṣamamuttaram |
vināśaṃ hyeva paśyāmi kurūṇāmanucintatayan

द्यूतप्रमुखमाभाति कुरूणां व्यसनं महत् ।
मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात्पापमिदं कृतम्

dyūtapramukhamābhāti kurūṇāṃ vyasanaṃ mahat |
mandenaiśvaryakāmena lobhātpāpamidaṃ kṛtam

मन्ये पर्यायधर्मोऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः ।
चक्रे प्रधिरिवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम्

manye paryāyadharmo'yaṃ kālasyātyantagāminaḥ |
cakre pradhirivāsakto nāsya śakyaṃ palāyitum

किं नु कुर्यां कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि सञ्जय ।
एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः

kiṃ nu kuryāṃ kathaṃ kuryāṃ kva nu gacchāmi sañjaya |
ete naśyanti kuravo mandāḥ kālavaśaṃ gatāḥ

अवशोऽहं तदा तात पुत्राणां निहते शते ।
श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत्

avaśo'haṃ tadā tāta putrāṇāṃ nihate śate |
śroṣyāmi ninadaṃ strīṇāṃ kathaṃ māṃ maraṇaṃ spṛśet

यथा निदाघे ज्वलनः समद्धो
दहेत्कक्षं वायुना चोद्यमानः ।
गदाहस्तः पाण्डवो वै तथैव
हन्ता मदीयान्सहितोऽर्जुनेन

yathā nidāghe jvalanaḥ samaddho
dahetkakṣaṃ vāyunā codyamānaḥ |
gadāhastaḥ pāṇḍavo vai tathaiva
hantā madīyānsahito'rjunena