अध्याय 50: संजय की मूर्छा और पाण्डव सहायकों के नाम

किमसौ पाण्डवो राजा धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत ।
श्रुत्वेह बहुलाः सेनाः प्रीत्यर्थं नः समागताः

kimasau pāṇḍavo rājā dharmaputro'bhyabhāṣata |
śrutveha bahulāḥ senāḥ prītyarthaṃ naḥ samāgatāḥ

किमसौ चेष्टते सूत योत्स्यमानो युधिष्ठिरः ।
के वास्य भ्रातृपुत्राणां पश्यन्त्याज्ञेप्सवो सुखम्

kimasau ceṣṭate sūta yotsyamāno yudhiṣṭhiraḥ |
ke vāsya bhrātṛputrāṇāṃ paśyantyājñepsavo sukham

के स्विदेनं वारयन्ति युद्धाच्छाम्येति वा पुनः ।
निकृत्या कोपितं मन्दैर्धर्मज्ञं धर्मचारिणम्

ke svidenaṃ vārayanti yuddhācchāmyeti vā punaḥ |
nikṛtyā kopitaṃ mandairdharmajñaṃ dharmacāriṇam

राज्ञो मुखमुदीक्षन्ते पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
युधिष्ठिरस्य भद्रं ते स सर्वाननुशास्ति च

rājño mukhamudīkṣante pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha |
yudhiṣṭhirasya bhadraṃ te sa sarvānanuśāsti ca

पृथग्भूताः पाण्डवानां पाञ्चालानां रथव्रजाः ।
आयान्तमभिनन्दन्ति कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

pṛthagbhūtāḥ pāṇḍavānāṃ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ |
āyāntamabhinandanti kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

नभः सूर्यमिवोद्यन्तं कौन्तेयं दीप्ततेजसम् ।
पाञ्चालाः प्रतिनन्दन्ति तेजोराशिमिवोदितम्

nabhaḥ sūryamivodyantaṃ kaunteyaṃ dīptatejasam |
pāñcālāḥ pratinandanti tejorāśimivoditam

आगोपालाविपालाश्च नन्दमाना युधिष्ठिरम् ।
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः प्रतिनन्दति पाण्डवम्

āgopālāvipālāśca nandamānā yudhiṣṭhiram |
pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pratinandati pāṇḍavam

ब्राह्मण्यो राजपुत्र्यश्च विशां दुहितरश्च याः ।
क्रीडन्त्योभिसमायान्ति पार्थं सन्नद्धमीक्षितुम्

brāhmaṇyo rājaputryaśca viśāṃ duhitaraśca yāḥ |
krīḍantyobhisamāyānti pārthaṃ sannaddhamīkṣitum

सञ्जयाचक्ष्व येनास्मान्पाडवा अभ्ययुञ्जत ।
धृष्टद्युम्नस्य सैन्येन सोमकानां बलेन च

sañjayācakṣva yenāsmānpāḍavā abhyayuñjata |
dhṛṣṭadyumnasya sainyena somakānāṃ balena ca

गवल्गणिस्तु तत्पुष्टः सभायां कुरुसंसदि ।
निःश्वस्य सुभृशं दीर्घं मुहुः सञ्चिन्तयन्निव

gavalgaṇistu tatpuṣṭaḥ sabhāyāṃ kurusaṃsadi |
niḥśvasya subhṛśaṃ dīrghaṃ muhuḥ sañcintayanniva

तत्रानिमित्ततो वैवात्सुतं कश्मलमाविशत् ।
तदाचचक्षे विदुरः सभायां राजसंसदि

tatrānimittato vaivātsutaṃ kaśmalamāviśat |
tadācacakṣe viduraḥ sabhāyāṃ rājasaṃsadi

सञ्जयोऽयं महाराज मूर्छितः पतितो भुवि ।
वाचं न सृजते कांचिद्धीनप्रज्ञोऽल्पचेतनः

sañjayo'yaṃ mahārāja mūrchitaḥ patito bhuvi |
vācaṃ na sṛjate kāṃciddhīnaprajño'lpacetanaḥ

अपश्यत्सञ्जयो नूनं कुन्तीपुत्रान्महारथान् ।
तैरस्य पुरुषव्याघ्रैर्भृशमुद्वेजितं मनः

apaśyatsañjayo nūnaṃ kuntīputrānmahārathān |
tairasya puruṣavyāghrairbhṛśamudvejitaṃ manaḥ

सञ्जयश्चेतनां लब्ध्वा प्रत्याश्वस्येदभब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रं महाराज सभायां कुरुसंसदि

sañjayaścetanāṃ labdhvā pratyāśvasyedabhabravīt |
dhṛtarāṣṭraṃ mahārāja sabhāyāṃ kurusaṃsadi

दृष्टवानस्मि राजेन्द्र कुन्तीपुत्रान्महारथान् ।
मत्स्यराजगृहावासनिरोधेनावकर्शितान्

dṛṣṭavānasmi rājendra kuntīputrānmahārathān |
matsyarājagṛhāvāsanirodhenāvakarśitān

श्रृणु र्यैर्हि महाराज पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
धृष्टद्युम्नेन वीरेण युद्धे वस्तेऽभ्ययुञ्जत

śrṛṇu ryairhi mahārāja pāṇḍavā abhyayuñjata |
dhṛṣṭadyumnena vīreṇa yuddhe vaste'bhyayuñjata

यो नैव रोपान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात् ।
न हेतुवादाद्धर्मात्मा सत्यं जाह्यात्कदाचन

yo naiva ropānna bhayānna lobhānnārthakāraṇāt |
na hetuvādāddharmātmā satyaṃ jāhyātkadācana

यः प्रमाणं महाराज धर्मे धर्मभृतां वरः ।
अजातशत्रुणा तेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ pramāṇaṃ mahārāja dharme dharmabhṛtāṃ varaḥ |
ajātaśatruṇā tena pāṇḍavā abhyayuñjata

यस्य बाहुबले तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
यो वै सर्वान्महीपालान्वशे चक्रे धनुर्धरः ।
यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत्

yasya bāhubale tulyaḥ pṛthivyāṃ nāsti kaścana |
yo vai sarvānmahīpālānvaśe cakre dhanurdharaḥ |
yaḥ kāśīnaṅgamagadhānkaliṅgāṃśca yudhājayat

तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
यस्य वीर्येण सहसा चत्वारो भुवि पाण्डवाः

tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata |
yasya vīryeṇa sahasā catvāro bhuvi pāṇḍavāḥ

निःसृत्य जतुगेहाद्वै हिडिम्बात्पुरुषादकात् ।
यश्चैपामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः

niḥsṛtya jatugehādvai hiḍimbātpuruṣādakāt |
yaścaipāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

याज्ञसेनीमथो यत्र सिन्धुराजोपकृष्टवान् ।
तत्रैषामभवद्द्वीपः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः

yājñasenīmatho yatra sindhurājopakṛṣṭavān |
tatraiṣāmabhavaddvīpaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

यश्च तान्सङ्गतान्सर्वान्पाण्डवान्वारणावते ।
दह्यतो मोचयामास तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत

yaśca tānsaṅgatānsarvānpāṇḍavānvāraṇāvate |
dahyato mocayāmāsa tena vaste'bhyayuñjata

कृष्णायां चरता प्रीतिं येन क्रोधवशा हताः ।
प्रविश्य विषयं घोरं पर्वतं गन्धमादनम्

kṛṣṇāyāṃ caratā prītiṃ yena krodhavaśā hatāḥ |
praviśya viṣayaṃ ghoraṃ parvataṃ gandhamādanam

यस्य नागायुतैर्वीर्यं भुजयोः सारमर्पितम् ।
तेन वो भीमसेनेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yasya nāgāyutairvīryaṃ bhujayoḥ sāramarpitam |
tena vo bhīmasenena pāṇḍavā abhyayuñjata

कृष्णद्वितीयो विक्रम्य तुष्ट्यर्थं जातवेदसः ।
अजयद्यः पुरा वीरो युध्यमानं पुरन्दरम्

kṛṣṇadvitīyo vikramya tuṣṭyarthaṃ jātavedasaḥ |
ajayadyaḥ purā vīro yudhyamānaṃ purandaram

यः स साक्षान्महादेवं गिरिशं शृलपाणिनम् ।
तोपयामास युद्धेन देवदेवमुपामपिम्

yaḥ sa sākṣānmahādevaṃ giriśaṃ śṛlapāṇinam |
topayāmāsa yuddhena devadevamupāmapim

यश्च सर्वान्वशे चक्रे लोकपालान्धनुर्धरः ।
तेन वो विजयेनाजौ पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaśca sarvānvaśe cakre lokapālāndhanurdharaḥ |
tena vo vijayenājau pāṇḍavā abhyayuñjata

यः प्रतीचीं दिशं चक्रे वशे म्लेच्छगणायुताम् ।
स तत्र नकुलो योद्धा चित्रयोधी व्यवस्थितः

yaḥ pratīcīṃ diśaṃ cakre vaśe mlecchagaṇāyutām |
sa tatra nakulo yoddhā citrayodhī vyavasthitaḥ

तेन वो दर्शनीयेन वीरेणातिधनुर्भृता ।
माद्रीपुत्रेण कौरव्य पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

tena vo darśanīyena vīreṇātidhanurbhṛtā |
mādrīputreṇa kauravya pāṇḍavā abhyayuñjata

यः काशीनङ्गमगधान्कलिङ्गांश्च युधाजयत् ।
तेन वः सहदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ kāśīnaṅgamagadhānkaliṅgāṃśca yudhājayat |
tena vaḥ sahadevena pāṇḍavā abhyayuñjata

यस्य वीर्येण सदृशाश्चत्वारो भुवि मानवाः ।
अश्वत्थामा धृष्टकेतू रुक्मी प्रद्युम्न एव च

yasya vīryeṇa sadṛśāścatvāro bhuvi mānavāḥ |
aśvatthāmā dhṛṣṭaketū rukmī pradyumna eva ca

तेन वः सहदेवेन युद्धं राजन्महात्ययमअ ।
यवीयसा नृवीरेण माद्रीनन्दिकरेण च

tena vaḥ sahadevena yuddhaṃ rājanmahātyayamaa |
yavīyasā nṛvīreṇa mādrīnandikareṇa ca

तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती ।
भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ

tapaścacāra yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī |
bhīṣmasya vadhamicchantī pretyāpi bharatarṣabha

पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुनः पुमान् ।
स्त्रीपुंसीः पुरुषव्याघ्र यः स वेद गुणागुणान्

pāñcālasya sutā jajñe daivācca sa punaḥ pumān |
strīpuṃsīḥ puruṣavyāghra yaḥ sa veda guṇāguṇān

.. कलिङ्गान्समापेदे पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः ।
शिखण्डिना वः कुरवः कृतास्त्रेणाभ्ययुञ्जत

.. kaliṅgānsamāpede pāñcālyo yuddhadurmadaḥ |
śikhaṇḍinā vaḥ kuravaḥ kṛtāstreṇābhyayuñjata

यं यक्षः पुरुषं चक्रे भीष्मस्य निधनेच्छया ।
महेष्वासेन रौद्रेण पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre bhīṣmasya nidhanecchayā |
maheṣvāsena raudreṇa pāṇḍavā abhyayuñjata

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः ।
आमुक्तवचाः शूरास्तैश्च वस्तेऽभ्ययुञ्जत

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ |
āmuktavacāḥ śūrāstaiśca vaste'bhyayuñjata

यो दीर्घबाहुः क्षिप्रास्त्रो धृतिमान्सत्यविक्रमः ।
तेन वो वृष्णिवीरेण युयुधानेन सङ्गरः

yo dīrghabāhuḥ kṣiprāstro dhṛtimānsatyavikramaḥ |
tena vo vṛṣṇivīreṇa yuyudhānena saṅgaraḥ

य आसीच्छरणं काले पाण्डवानां महात्मनाम् ।
रणे तेन विराटेन भविता वः समागमः

ya āsīccharaṇaṃ kāle pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
raṇe tena virāṭena bhavitā vaḥ samāgamaḥ

यः स काशिपती राजा वाराणस्यां महारथः ।
स तेषामभवद्योद्धा तेन वस्तेऽभ्ययुञ्जत

yaḥ sa kāśipatī rājā vārāṇasyāṃ mahārathaḥ |
sa teṣāmabhavadyoddhā tena vaste'bhyayuñjata

शिशुभिर्दुर्जयैः सङ्ख्ये द्रौपदेयैर्महात्मभिः ।
आशीविषसमस्पर्शैः पाण्डवा अभ्ययञ्जत

śiśubhirdurjayaiḥ saṅkhye draupadeyairmahātmabhiḥ |
āśīviṣasamasparśaiḥ pāṇḍavā abhyayañjata

यः कृष्णासदृशो वीर्ये युधिष्ठिरसमो दमे ।
तेनाभिमन्युना सङ्ख्ये पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ kṛṣṇāsadṛśo vīrye yudhiṣṭhirasamo dame |
tenābhimanyunā saṅkhye pāṇḍavā abhyayuñjata

यश्चैवाप्रतिमो वीर्ये धृष्टकेतुर्महायशाः ।
दुःसहः समरे क्रुद्धः शैशुपालिर्महारथः

yaścaivāpratimo vīrye dhṛṣṭaketurmahāyaśāḥ |
duḥsahaḥ samare kruddhaḥ śaiśupālirmahārathaḥ

तेन वश्चेदिराजेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत ।
अक्षौहिण्या परिवृतः पाण्डवान्योभिसंश्रितः

tena vaścedirājena pāṇḍavā abhyayuñjata |
akṣauhiṇyā parivṛtaḥ pāṇḍavānyobhisaṃśritaḥ

यः संश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः ।
तेन वो वासुदेवेन पाण्डवा अभ्ययुञ्जत

yaḥ saṃśrayaḥ pāṇḍavānāṃ devānāmiva vāsavaḥ |
tena vo vāsudevena pāṇḍavā abhyayuñjata

यथा चेदिपतेर्भ्राता शरभो भरतर्षभ ।
करकर्षेण सहितस्ताभ्यां वस्तेऽभ्ययुञ्जत

yathā cedipaterbhrātā śarabho bharatarṣabha |
karakarṣeṇa sahitastābhyāṃ vaste'bhyayuñjata

तारासन्धिः सहदेवो जयत्सेनश्च तावुभौ ।
युद्धे प्रतिरथे वीरौ पाण्डवार्थे व्यवस्थितौ

tārāsandhiḥ sahadevo jayatsenaśca tāvubhau |
yuddhe pratirathe vīrau pāṇḍavārthe vyavasthitau

द्रुपदश्च महातेजा बलेन महता वृतः ।
त्यक्तात्मा पाण्डवार्थाय सोत्स्यमानो व्यवस्थितः

drupadaśca mahātejā balena mahatā vṛtaḥ |
tyaktātmā pāṇḍavārthāya sotsyamāno vyavasthitaḥ

एते चान्ये च बहवः प्राच्योदीच्या महीक्षितः ।
शतशो यानुपाश्रिता धर्मराजो व्यवस्थितः

ete cānye ca bahavaḥ prācyodīcyā mahīkṣitaḥ |
śataśo yānupāśritā dharmarājo vyavasthitaḥ