अध्याय 49: भीष्म नर-नारायण का परिचय देकर कर्ण को फटकारते हैं

समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत ।
दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्

samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata |
duryodhanamidaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt

बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ ।
मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्चाग्रिना सह

bṛhaspatiścośanā ca brahmāṇaṃ paryupasthitau |
marutaśca sahendreṇa vasavaścāgrinā saha

आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्पयो दिवि ।
विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः

ādityāścaiva sādhyāśca ye ca saptarpayo divi |
viśvāvasuśca gandharvaḥ śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

नमस्कृत्योपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम् ।
परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः

namaskṛtyopajagmuste lokavṛddhaṃ pitāmaham |
parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ

तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानाविवौजसा ।
पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणावृषी

teṣāṃ manaśca tejaścāpyādadānāvivaujasā |
pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāvṛṣī

बृहस्पतिस्तु पप्रच्छ ब्रह्माणं काविमाविति ।
भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह

bṛhaspatistu papraccha brahmāṇaṃ kāvimāviti |
bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha

यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ ।
ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ

yāvetau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau |
jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau

नरनारायणावेतौ लोकाल्लोकं समास्थितौ ।
ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्वपराक्रमौ

naranārāyaṇāvetau lokāllokaṃ samāsthitau |
ūrjitau svena tapasā mahāsatvaparākramau

एतौ हि कर्मणा लोकं नन्दयामासतुर्ध्रुवम् ।
द्विधाभूतौ महाप्राज्ञौ विद्धि ब्रह्मन्परन्तपौ ।
असुराणां विनाशाय देवगन्धर्वपूजितौ

etau hi karmaṇā lokaṃ nandayāmāsaturdhruvam |
dvidhābhūtau mahāprājñau viddhi brahmanparantapau |
asurāṇāṃ vināśāya devagandharvapūjitau

जगाम शक्रस्तच्छ्रत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः ।
सार्धं देवगणैः सर्वैर्बृहस्पतिपुरोगमैः

jagāma śakrastacchratvā yatra tau tepatustapaḥ |
sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvairbṛhaspatipurogamaiḥ

तदा देवासुरे युद्धे भये जाते दिवौकसाम् ।
अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम्

tadā devāsure yuddhe bhaye jāte divaukasām |
ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam

तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम ।
अथैतावब्रवीच्छकः साह्यं नः क्रियतामिति

tāvabrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama |
athaitāvabravīcchakaḥ sāhyaṃ naḥ kriyatāmiti

ततस्तौ शक्रमब्रूतां करिष्यावो यदिच्छसि ।
ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान्

tatastau śakramabrūtāṃ kariṣyāvo yadicchasi |
tābhyāṃ ca sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān

नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून्परन्तपः ।
पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च

nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūnparantapaḥ |
paulomānkālakhañjāṃśca sahasrāṇi śatāni ca

एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन्भल्लेनापाहरच्छिरः ।
जम्भस्य ग्रसमानस्य तदा ह्यर्जुन आहवे

eṣa bhrānte rathe tiṣṭhanbhallenāpāharacchiraḥ |
jambhasya grasamānasya tadā hyarjuna āhave

एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजत् ।
हत्वा षष्टिं सहस्राणि निवातकवचान्रणे

eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuramārujat |
hatvā ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi nivātakavacānraṇe

एष देवान्सहेन्द्रेण जित्वा परपुरञ्जयः ।
अतर्पयन्महाबाहुरर्जुनो जातवेदसम्

eṣa devānsahendreṇa jitvā parapurañjayaḥ |
atarpayanmahābāhurarjuno jātavedasam

नारायणस्तथैवात्र भूयसोऽन्याञ्जघान ह ।
एवमेतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ

nārāyaṇastathaivātra bhūyaso'nyāñjaghāna ha |
evametau mahāvīryau tau paśyata samāgatau

वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ ।
नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः

vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau |
naranārāyaṇau devau pūrvadevāviti śrutiḥ

अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
एष नारायणः कृष्णः फाल्गुनश्च नरः स्मृतः ।
नारायणो नरश्चैव सत्त्वमेकं द्विधा कृतम्

ajeyau mānuṣe loke sendrairapi surāsuraiḥ |
eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phālgunaśca naraḥ smṛtaḥ |
nārāyaṇo naraścaiva sattvamekaṃ dvidhā kṛtam

एतौ हि कर्मणा लोकानश्रुवातेऽक्षयान्ध्रुवान् ।
तत्रतत्रैव जायेते युद्धकाले पुनःपुनः

etau hi karmaṇā lokānaśruvāte'kṣayāndhruvān |
tatratatraiva jāyete yuddhakāle punaḥpunaḥ

तस्मात्कर्मैव कर्तव्यमिति होवाच नारदः ।
एतद्धि सर्वमाचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित्

tasmātkarmaiva kartavyamiti hovāca nāradaḥ |
etaddhi sarvamācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit

शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम् ।
पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानमर्जुनम्

śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam |
paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānamarjunam

सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ ।
दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम

sanātanau mahātmānau kṛṣṇāvekarathe sthitau |
duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama

नोचेदयमभावः स्यात्कुरूणां प्रत्युपस्थितः ।
अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिरुपप्लुता

nocedayamabhāvaḥ syātkurūṇāṃ pratyupasthitaḥ |
arthācca tāta dharmācca tava buddhirupaplutā

न चेद्ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतामि सुबहून्हतान् ।
तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते

na cedgrahīṣyase vākyaṃ śrotāmi subahūnhatān |
tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate

त्रयाणामेव च मतं तत्त्वमेकोऽनुमन्यसे ।
रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ

trayāṇāmeva ca mataṃ tattvameko'numanyase |
rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha

दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च ।
तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर्दुःशासनस्य च

durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca |
tathā kṣudrasya pāpasya bhrāturduḥśāsanasya ca

नैवमायुष्मता वाच्यं यन्मामात्थ पितामह ।
क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्मादनपेयिवान्

naivamāyuṣmatā vācyaṃ yanmāmāttha pitāmaha |
kṣatradharme sthito hyasmi svadharmādanapeyivān

किञ्चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे ।
न हि मे वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित्

kiñcānyanmayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase |
na hi me vṛjinaṃ kiñciddhārtarāṣṭrā viduḥ kvacit

नाचरं वृजिनं किञ्चिद्धार्तराष्ट्रस्य नित्यशः ।
अहं हि पाण्डवान्सर्वान्हनिष्यामि रणे स्थितान्

nācaraṃ vṛjinaṃ kiñciddhārtarāṣṭrasya nityaśaḥ |
ahaṃ hi pāṇḍavānsarvānhaniṣyāmi raṇe sthitān

प्राग्विरुद्धैः शमं सद्भिः कथं वा क्रियते पुनः ।
राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया ।
तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः

prāgviruddhaiḥ śamaṃ sadbhiḥ kathaṃ vā kriyate punaḥ |
rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā |
tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ

कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शान्तनवः पुनः ।
धृतराष्ट्रं महाराजमाभाष्येदं वचोऽब्रवीत्

karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāntanavaḥ punaḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ mahārājamābhāṣyedaṃ vaco'bravīt

यदयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवानिति ।
नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम्

yadayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavāniti |
nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām

अनयो योयमागन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् ।
तदस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः

anayo yoyamāgantā putrāṇāṃ te durātmanām |
tadasya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ

एतमाश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः ।
अवामन्यत तान्वीरान्देवपुत्रानरिन्दमान्

etamāśritya putraste mandabuddhiḥ suyodhanaḥ |
avāmanyata tānvīrāndevaputrānarindamān

किञ्चाप्येतेन तत्कर्म कृतपूर्वं सुदुष्करम् ।
तैर्यथा पाण्डवैः सर्वैरेकैकेन कृतं पुरा

kiñcāpyetena tatkarma kṛtapūrvaṃ suduṣkaram |
tairyathā pāṇḍavaiḥ sarvairekaikena kṛtaṃ purā

दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम् ।
धनञ्जयेन विक्रम्य किमनेन तदा कृतम्

dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam |
dhanañjayena vikramya kimanena tadā kṛtam

सर्वे ह्यस्त्रिविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ।
अपि सर्वामरैश्वर्यं त्यजेयुर्न पुनर्जयम्

sarve hyastrividaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahadyaśaḥ |
api sarvāmaraiśvaryaṃ tyajeyurna punarjayam

सहितान्हि कुरून्सर्वानभियातो धनञ्जयः ।
प्रमथ्य चाच्छिनद्वासः किमयं प्रोषितस्तदा

sahitānhi kurūnsarvānabhiyāto dhanañjayaḥ |
pramathya cācchinadvāsaḥ kimayaṃ proṣitastadā

गन्धर्वैर्घोषयात्रायां ह्रियते यत्सुतस्तव ।
क्व तदा सूतपुत्रोऽभूद्य इदानीं वृषायते

gandharvairghoṣayātrāyāṃ hriyate yatsutastava |
kva tadā sūtaputro'bhūdya idānīṃ vṛṣāyate

ननु तत्रापि भीमेन पार्थेन च महात्मना ।
यमाभ्यामेव संगम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः

nanu tatrāpi bhīmena pārthena ca mahātmanā |
yamābhyāmeva saṃgamya gandharvāste parājitāḥ

एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ ।
विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः

etānyasya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha |
vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ

भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामताः ।
धृतराष्ट्रमुवाचेदं राजमध्येऽभिपूजयन्

bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmatāḥ |
dhṛtarāṣṭramuvācedaṃ rājamadhye'bhipūjayan

यदाह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत्क्रियतां नृप ।
न काममवलिप्तानां वचनं कर्तुमर्हसि

yadāha bharataśreṣṭho bhīṣmastatkriyatāṃ nṛpa |
na kāmamavaliptānāṃ vacanaṃ kartumarhasi

पुरा युद्धात्साधु मन्ये पाण्डवैः सह सङ्गतम् ।
यद्वाक्यमर्जुनेनोक्तं सञ्जयेन निवेदितम्

purā yuddhātsādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṅgatam |
yadvākyamarjunenoktaṃ sañjayena niveditam

सर्वं तदभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः ।
न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशोऽस्ति धनुर्धरः

sarvaṃ tadabhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ |
na hyasya triṣu lokeṣu sadṛśo'sti dhanurdharaḥ

अनादृत्य तु तद्वाक्यमर्थवद्द्रोणभीष्मयोः ।
ततः स सञ्जयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवान्

anādṛtya tu tadvākyamarthavaddroṇabhīṣmayoḥ |
tataḥ sa sañjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavān

तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीवितेऽभवन् ।
भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यगनुभाषते

tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite'bhavan |
bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyaganubhāṣate