अध्याय 45: बारह महादोष और शान्त ज्ञानी

शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मानः परासुता ।
ईर्ष्या मोहो विवित्सा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता

śokaḥ krodhaśca lobhaśca kāmo mānaḥ parāsutā |
īrṣyā moho vivitsā ca kṛpā'sūyā jugupsutā

द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः ।
एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते ।
यौराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति

dvādaśaite mahādoṣā manuṣyaprāṇanāśanāḥ |
ekaikamete rājendra manuṣyānparyupāsate |
yaurāviṣṭo naraḥ pāpaṃ mūḍhasaṃjño vyavasyati

स्पृहयालुरुग्रः परुषो वा वदान्यः
क्रोधं बिभ्रन्मनसा वै विकत्थी ।
नृशंसधर्माः षडिमे जना वै
प्राप्याप्यर्थं नोत सभाजयन्ते

spṛhayālurugraḥ paruṣo vā vadānyaḥ
krodhaṃ bibhranmanasā vai vikatthī |
nṛśaṃsadharmāḥ ṣaḍime janā vai
prāpyāpyarthaṃ nota sabhājayante

संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी
दत्त्वा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च ।
बहुप्रशंकसी वनिताद्विट् सदैव
सप्तैवोक्ताः पापशीला नृशंसाः

saṃbhogasaṃvidviṣamo'timānī
dattvā vikatthī kṛpaṇo durbalaśca |
bahupraśaṃkasī vanitādviṭ sadaiva
saptaivoktāḥ pāpaśīlā nṛśaṃsāḥ

धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च
अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया ।
दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च
महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य

dharmaśca satyaṃ ca tapo damaśca
amātsaryaṃ hrīstitikṣānasūyā |
dānaṃ śrutaṃ caiva dhṛtiḥ kṣamā ca
mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya

यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्द्वादशभ्यः
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात् ।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो यो
नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम्

yo naitebhyaḥ pracyaveddvādaśabhyaḥ
sarvāmapīmāṃ pṛthivīṃ sa śiṣyāt |
tribhirdvābhyāmekato vārthito yo
nāsya svamastīti ca veditavyam

दमस्त्यागोऽथाप्रमाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम् ।
एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणाम्

damastyāgo'thāpramāda ityeteṣvamṛtaṃ sthitam |
etāni brahmamukhyānāṃ brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām

सद्वाऽसद्वा परीवादे ब्राह्मणस्य न शस्यते ।
नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुरुते जनाः

sadvā'sadvā parīvāde brāhmaṇasya na śasyate |
narakapratiṣṭhāste syurya evaṃ kurute janāḥ

मदोऽष्टादशदोषः स स्यात्पुरा योऽप्रकीर्तितः ।
लोकद्वेष्यं प्रतिकूल्यमभ्यसूया मृषावचः

mado'ṣṭādaśadoṣaḥ sa syātpurā yo'prakīrtitaḥ |
lokadveṣyaṃ pratikūlyamabhyasūyā mṛṣāvacaḥ

कामक्रोधौ पारतन्त्र्यं परिवादोऽथ पैशुनम् ।
अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्यं प्राणिपीडनम्

kāmakrodhau pāratantryaṃ parivādo'tha paiśunam |
arthahānirvivādaśca mātsaryaṃ prāṇipīḍanam

ईर्ष्या मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता ।
तस्मात्प्राज्ञो न माद्येत सदा ह्येतद्विगर्हितम्

īrṣyā modo'tivādaśca saṃjñānāśo'bhyasūyitā |
tasmātprājño na mādyeta sadā hyetadvigarhitam

नभ्यर्थितश्चार्हति शुद्धभावः

nabhyarthitaścārhati śuddhabhāvaḥ

त्यक्तद्रव्यः संवसेन्नेह कामा-
द्भिङ्क्ते कर्मस्वाशिषं बाधते च

tyaktadravyaḥ saṃvasenneha kāmā-
dbhiṅkte karmasvāśiṣaṃ bādhate ca

द्रव्यवान्गुणवानेवं त्यागी भवति सात्विकः ।
पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः

dravyavānguṇavānevaṃ tyāgī bhavati sātvikaḥ |
pañcabhūtāni pañcabhyo nivartayati tādṛśaḥ

एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सत्वात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पेन समाहितम्

etatsamṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam |
satvātpracyavamānānāṃ saṅkalpena samāhitam

यतो यज्ञः प्रवर्धन्ते मत्यस्यैवावरोधनात् ।
मनसान्यस्य भवति वाच्यन्यस्याथ कर्मणा

yato yajñaḥ pravardhante matyasyaivāvarodhanāt |
manasānyasya bhavati vācyanyasyātha karmaṇā

सङ्कल्पसिद्धं पुरुषमसङ्कल्पोऽधितिष्ठति ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण किञ्चान्यदपि मे श्रृणु

saṅkalpasiddhaṃ puruṣamasaṅkalpo'dhitiṣṭhati |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa kiñcānyadapi me śrṛṇu

अध्यापयेन्महदेतद्यशस्यं
वाचो विकराः कवयो वदन्ति ।
अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठितं
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

adhyāpayenmahadetadyaśasyaṃ
vāco vikarāḥ kavayo vadanti |
asminyoge sarvamidaṃ pratiṣṭhitaṃ
ye tadviduramṛtāste bhavanti

न कर्मणा सुकृतेनैव राजन्
सत्यं जयेज्जुहुयाद्वा यजेद्वा ।
नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन्
रतिं चासौ न लभत्यन्तकाले

na karmaṇā sukṛtenaiva rājan
satyaṃ jayejjuhuyādvā yajedvā |
naitena vālo'mṛtyumabhyeti rājan
ratiṃ cāsau na labhatyantakāle

तृष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसापि न ।
तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोषौ विवर्जयेत्

tṛṣṇīmeka upāsīta ceṣṭeta manasāpi na |
tathā saṃstutinindābhyāṃ prītiroṣau vivarjayet

अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति ।
वेदेषु चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते

atraiva tiṣṭhankṣatriya brahmāviśati paśyati |
vedeṣu cānupūrvyeṇa etadvidvanbravīmi te