अध्याय 44: ब्रह्मचर्य और निराकार ब्रह्म

सनत्सुजात यामिमां परां त्वं
ब्राह्मीं वाचं वदसे विश्वरूपाम् ।
परां हि कामेन सुदुर्लभां कथां
प्रब्रूहि मे वाक्यमिदं कुमार ।

sanatsujāta yāmimāṃ parāṃ tvaṃ
brāhmīṃ vācaṃ vadase viśvarūpām |
parāṃ hi kāmena sudurlabhāṃ kathāṃ
prabrūhi me vākyamidaṃ kumāra |

नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं
यन्मां पृच्छन्नतिहृष्यस्यतीव ।
बुद्धौ विलीने मनसि प्रचिन्त्य
विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्या

naitadbrahma tvaramāṇena labhyaṃ
yanmāṃ pṛcchannatihṛṣyasyatīva |
buddhau vilīne manasi pracintya
vidyā hi sā brahmacaryeṇa labhyā

अत्यन्तविद्यामिति यत्सनातनीं
ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ।
अनारभ्यां वसतीह कार्यकाले
कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत

atyantavidyāmiti yatsanātanīṃ
bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām |
anārabhyāṃ vasatīha kāryakāle
kathaṃ brāhmaṇyamamṛtatvaṃ labheta

अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पराणीं
बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ।
यां प्राप्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति
या वै विद्या गुरुवृद्धेषु नित्या

avyaktavidyāmabhidhāsye parāṇīṃ
buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām |
yāṃ prāpyainaṃ martyalokaṃ tyajanti
yā vai vidyā guruvṛddheṣu nityā

ब्रह्मचर्येण या विद्या शक्या वेदितुमञ्चसा ।
तत्कथं ब्रह्मचर्यं स्यादेतद्ब्रह्मन्ब्रवीहि मे

brahmacaryeṇa yā vidyā śakyā veditumañcasā |
tatkathaṃ brahmacaryaṃ syādetadbrahmanbravīhi me

आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य
भूत्वा गर्भे ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति
प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम्

ācāryayonimiha ye praviśya
bhūtvā garbhe brahmacaryaṃ caranti |
ihaiva te śāstrakārā bhavanti
prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam

अस्मिँल्लोके वै जयन्तीह कामा-
न्ब्राह्मीं स्थितिं ह्यनुतितिक्षमाणाः ।
त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा-
न्मुञ्जादिषीकामिव सत्वसंस्थाः

asmim̐lloke vai jayantīha kāmā-
nbrāhmīṃ sthitiṃ hyanutitikṣamāṇāḥ |
ta ātmānaṃ nirharantīha dehā-
nmuñjādiṣīkāmiva satvasaṃsthāḥ

शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशास्ता या जातिः सा पुण्या साऽऽजराऽमम

śarīrametau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata |
ācāryaśāstā yā jātiḥ sā puṇyā sā''jarā'mama

यः प्रावृणोत्यवितथेन वर्णा-
नृतं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छम् ।
तं मन्येत पितरं मातरं च
तस्मै न द्रुह्येत्कतमस्य जानन्

yaḥ prāvṛṇotyavitathena varṇā-
nṛtaṃ kurvannamṛtaṃ saṃprayaccham |
taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca
tasmai na druhyetkatamasya jānan

गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत
स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः ।
मानं न कुर्यान्नादधीत रोप-
मेप प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः

guruṃ śiṣyo nityamabhivādayīta
svādhyāyamicchecchucirapramattaḥ |
mānaṃ na kuryānnādadhīta ropa-
mepa prathamo brahmacaryasya pādaḥ

शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति यः शुचिः ।
ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते

śiṣyavṛttikrameṇaiva vidyāmāpnoti yaḥ śuciḥ |
brahmacaryavratasyāsya prathamaḥ pāda ucyate

आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि ।
कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते

ācāryasya priyaṃ kuryātprāṇairapi dhanairapi |
karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate

समा गुरौ यथा वृत्तिर्गरुपत्न्यां तथा चरेत् ।
तत्पुत्रे च तथा कुर्वन्द्वितीयः पाद उच्यते

samā gurau yathā vṛttirgarupatnyāṃ tathā caret |
tatputre ca tathā kurvandvitīyaḥ pāda ucyate

आचार्येणात्मकृतं विजानन्
ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन ।
यन्मन्यते तं प्रति हृष्टबुद्धिः
स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः

ācāryeṇātmakṛtaṃ vijānan
jñātvā cārthaṃ bhāvito'smītyanena |
yanmanyate taṃ prati hṛṣṭabuddhiḥ
sa vai tṛtīyo brahmacaryasya pādaḥ

नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं
प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि ।
इतीव मन्येत न भाषयेत
स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः

nācāryasyānapākṛtya pravāsaṃ
prājñaḥ kurvīta naitadahaṃ karomi |
itīva manyeta na bhāṣayeta
sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ

कालेन पादं लभते तथार्थं
ततश्च पादं गुरुयोगतश्च ।
उत्साहयोगेन च पादमृच्छे-
च्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति

kālena pādaṃ labhate tathārthaṃ
tataśca pādaṃ guruyogataśca |
utsāhayogena ca pādamṛcche-
cchāstreṇa pādaṃ ca tato'bhiyāti

धर्मादयो द्वादश यस्य रूप-
मन्यानि चाङ्गानि तथा बलं च ।
आचार्ययोगे फलतीति चाहु-
र्ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम्

dharmādayo dvādaśa yasya rūpa-
manyāni cāṅgāni tathā balaṃ ca |
ācāryayoge phalatīti cāhu-
rbrahmārthayogena ca brahmacaryam

एवं प्रवृत्तो यदुपालभेत वै
धनमाचार्याय तदनुप्रयच्छेत् ।
स तां वृत्तिं बहुगुणामेवमेति
गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिरेषा

evaṃ pravṛtto yadupālabheta vai
dhanamācāryāya tadanuprayacchet |
sa tāṃ vṛttiṃ bahuguṇāmevameti
guroḥ putre bhavati ca vṛttireṣā

एवं वसन्सर्वतो वर्धतीह
बहून्पुत्रांल्लभते च प्रतिष्ठाम् ।
वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च
वसत्यस्मिन्ब्रह्मचर्ये जनाश्च

evaṃ vasansarvato vardhatīha
bahūnputrāṃllabhate ca pratiṣṭhām |
varṣanti cāsmai pradiśo diśaśca
vasatyasminbrahmacarye janāśca

एतेन ब्रह्मंचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् ।
ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः

etena brahmaṃcaryeṇa devā devatvamāpnuvan |
ṛṣayaśca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ

गन्धर्वाणामनेनैव रूपमप्सरसमभूत् ।
एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्योऽप्यह्नाय जायते

gandharvāṇāmanenaiva rūpamapsarasamabhūt |
etena brahmacaryeṇa sūryo'pyahnāya jāyate

आकाङ्क्ष्यार्थस्य संयोगाद्रसभेदार्थिनामिव ।
एवं ह्येते समाज्ञाय तादृग्भावं गता इमे

ākāṅkṣyārthasya saṃyogādrasabhedārthināmiva |
evaṃ hyete samājñāya tādṛgbhāvaṃ gatā ime

य आश्रयेत्पावयेच्चापि राज-
न्सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः ।
एतेन वै बाल्यमभ्येति विद्वान्
मृत्युं तथा स जयत्यन्तकाले

ya āśrayetpāvayeccāpi rāja-
nsarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ |
etena vai bālyamabhyeti vidvān
mṛtyuṃ tathā sa jayatyantakāle

अन्तवतः क्षत्रिय ते जयन्ति
लोकाञ्जनाः कर्मणा निर्मलेन ।
ब्रह्मैव विद्वांस्तेन चाभ्येति सर्वं
नान्यः पन्था अयनाथ विद्यते

antavataḥ kṣatriya te jayanti
lokāñjanāḥ karmaṇā nirmalena |
brahmaiva vidvāṃstena cābhyeti sarvaṃ
nānyaḥ panthā ayanātha vidyate

आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा ।
सद्ब्रह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वा-
न्कथं रूपं तदमृतमक्षरं पदम्

ābhāti śuklamiva lohitami-
vātho kṛṣṇamathāñjanaṃ kādravaṃ vā |
sadbrahmaṇaḥ paśyati yo'tra vidvā-
nkathaṃ rūpaṃ tadamṛtamakṣaraṃ padam

आभाति शुक्लमिव लोहितमि-
वाथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् ।
न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे
नैतत्समुद्रे सलिलं बिभर्ति

ābhāti śuklamiva lohitami-
vātho kṛṣṇamāyasamarkavarṇam |
na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe
naitatsamudre salilaṃ bibharti

न तारकासु न च विद्युदाश्रितं
न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य ।
न चापि वायौ न च देवतासु
नैतच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये

na tārakāsu na ca vidyudāśritaṃ
na cābhreṣu dṛśyate rūpamasya |
na cāpi vāyau na ca devatāsu
naitaccandre dṛśyate nota sūrye

नैवर्क्षु तन्न यजुष्षु नाप्यथर्वसु
न दृश्यते वै विमलेषु सामसु ।
रथन्तरे बार्हद्रथे वापि राज-
न्महाव्रते नैव दृश्येद्भ्रुवं तत्

naivarkṣu tanna yajuṣṣu nāpyatharvasu
na dṛśyate vai vimaleṣu sāmasu |
rathantare bārhadrathe vāpi rāja-
nmahāvrate naiva dṛśyedbhruvaṃ tat

अपारणीयं तमसः परस्ता-
त्तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले ।
अणीयो रूपं क्षुरधारया समं
महच्च रूपं तद्वै पर्वतेभ्यः

apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastā-
ttadantako'pyeti vināśakāle |
aṇīyo rūpaṃ kṣuradhārayā samaṃ
mahacca rūpaṃ tadvai parvatebhyaḥ

सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः ।
भूतानि जझिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र हि

sā pratiṣṭhā tadamṛtaṃ lokāstadbrahma tadyaśaḥ |
bhūtāni jajhire tasmātpralayaṃ yānti tatra hi

अनामयं तन्महदुद्यतं यशो
वाचो विकारं कवयो वदन्ति ।
यस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

anāmayaṃ tanmahadudyataṃ yaśo
vāco vikāraṃ kavayo vadanti |
yasmiñjagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitaṃ
ye tadviduramṛtāste bhavanti

तदेतदह्ना संस्थितं भाति सर्वं
तदात्मवित्पश्यति ज्ञानयोगात् ।
तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं
ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति

tadetadahnā saṃsthitaṃ bhāti sarvaṃ
tadātmavitpaśyati jñānayogāt |
tasmiñjagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitaṃ
ye tadviduramṛtāste bhavanti