अध्याय 43: सनत्सुजात: मौन, तप और वेद

कस्यैष मौनः कतरन्नु मौनं
प्रब्रूहि विद्वन्निह मौनभावम् ।
मौनेन विद्वानुत याति मौनं
कथं मुने मौनमिहाचरन्ति

kasyaiṣa maunaḥ katarannu maunaṃ
prabrūhi vidvanniha maunabhāvam |
maunena vidvānuta yāti maunaṃ
kathaṃ mune maunamihācaranti

यतो न वेदा मनसा सहैन-
मनुप्रविशन्ति ततोऽथ मौनम् ।
यत्रोत्थितो वेदशब्दस्तथायं
स तन्मयत्वेन विभाति राजन्

yato na vedā manasā sahaina-
manupraviśanti tato'tha maunam |
yatrotthito vedaśabdastathāyaṃ
sa tanmayatvena vibhāti rājan

ऋचो यजूंषि यो वेद सामवेदं च वेद यः ।
पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते किं न लिप्यते

ṛco yajūṃṣi yo veda sāmavedaṃ ca veda yaḥ |
pāpāni kurvanpāpena lipyate kiṃ na lipyate

नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंष्यविचक्षणम् ।
त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम्

nainaṃ sāmānyṛco vāpi na yajūṃṣyavicakṣaṇam |
trāyante karmaṇaḥ pāpānna te mithyā bravīmyaham

न च्छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति
मायाविनं मायया सर्वमानम् ।
नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा-
श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले

na cchandāṃsi vṛjināttārayanti
māyāvinaṃ māyayā sarvamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā-
śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

न चेद्वेदा वेदविदं त्रातुं शक्ता विचक्षण ।
अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः

na cedvedā vedavidaṃ trātuṃ śaktā vicakṣaṇa |
atha kasmātpralāpo'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ

तस्यैव नामादिविशेषरूपै-
रिदं जगद्भाति महानुभाव ।
निर्दिश्य सम्यक्प्रवदन्ति वेदा-
स्तद्विश्ववैरूप्यमुदाहरन्ति

tasyaiva nāmādiviśeṣarūpai-
ridaṃ jagadbhāti mahānubhāva |
nirdiśya samyakpravadanti vedā-
stadviśvavairūpyamudāharanti

तदर्थयुक्तं तप एतदिज्या
ताभ्यामसौ पुण्यमुपैति विद्वान् ।
पुण्येन पापं विनिहत्य पश्चा-
त्संजायते ज्ञानविदीपितात्मा

tadarthayuktaṃ tapa etadijyā
tābhyāmasau puṇyamupaiti vidvān |
puṇyena pāpaṃ vinihatya paścā-
tsaṃjāyate jñānavidīpitātmā

ज्ञानेन चात्मानमुपैति विद्वा-
नथान्यथा वर्गफलानुकाङ्क्षी ।
अस्मिन्कृतं तत्परिगृह्य सर्व-
ममुत्र भुङ्क्ते पुनरेति मार्गम्

jñānena cātmānamupaiti vidvā-
nathānyathā vargaphalānukāṅkṣī |
asminkṛtaṃ tatparigṛhya sarva-
mamutra bhuṅkte punareti mārgam

अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र भुज्यते ।
ब्राह्मणानामिमे लोका वृद्धे तपसि संयताः

asmim̐lloke tapastaptaṃ phalamanyatra bhujyate |
brāhmaṇānāmime lokā vṛddhe tapasi saṃyatāḥ

ब्राह्मणानां तपः स्वृद्धमन्येषां तावदेव तत् ।
एतत्समृद्धमत्यृद्धं तपो भवति केवलम्

brāhmaṇānāṃ tapaḥ svṛddhamanyeṣāṃ tāvadeva tat |
etatsamṛddhamatyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam

कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् ।
सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम्

kathaṃ samṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam |
sanatsujāta tadbrūhi yathā vidyāma tadvayam

निष्कल्मषं तपस्त्वेतत्केवलं परिचक्षते ।
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम्

niṣkalmaṣaṃ tapastvetatkevalaṃ paricakṣate |
etatsamṛddhamapyṛddhaṃ tapo bhavati kevalam

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि क्षत्रिय ।
तपसा वेदविद्वांसः परं त्वमृतमाप्नुयुः

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi kṣatriya |
tapasā vedavidvāṃsaḥ paraṃ tvamṛtamāpnuyuḥ

कल्मषं तपसो ब्रूहि श्रुतं निष्कल्मषं तपः ।
सनत्सुजात येनेदं विद्यां गुह्यं सनातनम्

kalmaṣaṃ tapaso brūhi śrutaṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ |
sanatsujāta yenedaṃ vidyāṃ guhyaṃ sanātanam

क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा-
स्तथा नृशंसानि दश त्रि राजन् ।
धर्मादयो द्वादशैते पितॄणां
शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम्

krodhādayo dvādaśa yasya doṣā-
stathā nṛśaṃsāni daśa tri rājan |
dharmādayo dvādaśaite pitṝṇāṃ
śāstre guṇā ye viditā dvijānām

क्रोधः कामो लोभमोहौ विधित्सा-
ऽकृपाऽसूये मानशोकौ स्पृहा च ।
ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा
वर्ज्याः सदा द्वादशैते नराणाम्

krodhaḥ kāmo lobhamohau vidhitsā-
'kṛpā'sūye mānaśokau spṛhā ca |
īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā
varjyāḥ sadā dvādaśaite narāṇām

एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते ।
लिप्समानोन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः

ekaikamete rājendra manuṣyānparyupāsate |
lipsamānontaraṃ teṣāṃ mṛgāṇāmiva lubdhakaḥ

विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी
बिभ्रत्कोषं चपलो रोषणश्च ।
एतान्पापाः षण्णराः पापधर्मान्
प्रकुर्वते नो त्रसन्तः सुदुर्गे

vikatthanaḥ spṛhayālurmanasvī
bibhratkoṣaṃ capalo roṣaṇaśca |
etānpāpāḥ ṣaṇṇarāḥ pāpadharmān
prakurvate no trasantaḥ sudurge

संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी
दत्तानुतापी कृपणो बलीयान् ।
वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा
एते परे सप्त नृशंसवर्गाः

saṃbhogasaṃvidviṣamo'timānī
dattānutāpī kṛpaṇo balīyān |
vargapraśaṃsī vanitāsu dveṣṭā
ete pare sapta nṛśaṃsavargāḥ

धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च
आमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया ।
यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च
व्रतानि वै द्वादश ब्राह्मणस्य

dharmaśca satyaṃ ca damastapaśca
āmātsaryaṃ hrīstitikṣānasūyā |
yajñaśca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca
vratāni vai dvādaśa brāhmaṇasya

यस्त्वेतेभ्यः प्रभवेद्द्वादशभ्यः
सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात् ।
त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो य-
स्तस्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः

yastvetebhyaḥ prabhaveddvādaśabhyaḥ
sarvāmapīmāṃ pṛthivīṃ sa śiṣyāt |
tribhirdvābhyāmekato vārthito ya-
stasya svamastīti sa veditavyaḥ

दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् ।
तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः

damastyāgo'pramādaśca eteṣvamṛtamāhitam |
tāni satyamukhānyāhurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ

दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रातिकूल्यं कृते भवेत् ।
अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा

damo'ṣṭādaśadoṣaḥ syātprātikūlyaṃ kṛte bhavet |
anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā

क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशून्यमेव च ।
मत्सरश्च विहिंसा च परितापस्तथाऽरतिः

krodhaḥ śokastathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśūnyameva ca |
matsaraśca vihiṃsā ca paritāpastathā'ratiḥ

अपस्मारश्चातिवादस्तथा संभावनात्मनि ।
एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दान्तः सद्भिरुच्यते

apasmāraścātivādastathā saṃbhāvanātmani |
etairvimukto doṣairyaḥ sa dāntaḥ sadbhirucyate

मदोऽष्टादशदोषः स्यात्त्यागो भवति षड्विधः ।
विपर्ययाः स्मृता एते मददोषा उदाहृताः ।
दोषा दमस्य ये प्रोक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत्

mado'ṣṭādaśadoṣaḥ syāttyāgo bhavati ṣaḍvidhaḥ |
viparyayāḥ smṛtā ete madadoṣā udāhṛtāḥ |
doṣā damasya ye proktāstāndoṣānparivarjayet

श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागस्तृतीयो दुष्करो भवेत् ।
तेन दुःखं तरत्येव भिन्नं तस्मिञ्जितं कृते

śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgastṛtīyo duṣkaro bhavet |
tena duḥkhaṃ taratyeva bhinnaṃ tasmiñjitaṃ kṛte

श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः श्रियं प्राप्य न हृष्यति ।
इष्टापूर्ते द्वितीयं स्यान्नित्यवैराग्ययोगतः

śreyāṃstu ṣaḍvidhastyāgaḥ śriyaṃ prāpya na hṛṣyati |
iṣṭāpūrte dvitīyaṃ syānnityavairāgyayogataḥ

कामत्यागश्च राजेन्द्र स तृतीय इति स्मृतः
अप्यवाच्यं वदन्त्येतं स तृतीयो गुणः स्मृतः

kāmatyāgaśca rājendra sa tṛtīya iti smṛtaḥ
apyavācyaṃ vadantyetaṃ sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ

त्यक्तैर्द्रव्यैर्यद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः ।
न च द्रव्यैस्तद्भवति नोपयुक्तैश्च कामतः

tyaktairdravyairyadbhavati nopayuktaiśca kāmataḥ |
na ca dravyaistadbhavati nopayuktaiśca kāmataḥ

न च कर्मस्वसिद्धेषु दुःखं ते न च न ग्लपेत् ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत्

na ca karmasvasiddheṣu duḥkhaṃ te na ca na glapet |
sarvaireva guṇairyukto dravyavānapi yo bhavet

अप्रिये च समुत्पन्ने व्यथां जातु न गच्छति ।
इष्टान्पुत्रांश्च दारांश्च न याचेत कदाचन

apriye ca samutpanne vyathāṃ jātu na gacchati |
iṣṭānputrāṃśca dārāṃśca na yāceta kadācana

अर्हते याचमानाय प्रदेयं तच्छुभं भवेत् ।
अप्रमादी भवेदेतैः स चाप्यष्टगुणो भवेत्

arhate yācamānāya pradeyaṃ tacchubhaṃ bhavet |
apramādī bhavedetaiḥ sa cāpyaṣṭaguṇo bhavet

सत्यं ध्यानं समाधानं चोद्यं वैराग्यमेव च ।
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च तथाऽसंग्रहमेव च

satyaṃ dhyānaṃ samādhānaṃ codyaṃ vairāgyameva ca |
asteyaṃ brahmacaryaṃ ca tathā'saṃgrahameva ca

एवं दोषा मदस्योक्तास्तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
तथा त्यागोऽप्रमादश्च स चाप्यष्टगुणो मतः

evaṃ doṣā madasyoktāstāndoṣānparivarjayet |
tathā tyāgo'pramādaśca sa cāpyaṣṭaguṇo mataḥ

अष्टौ दोषाः प्रमादस्य तान्दोषान्परिवर्जयेत् ।
इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत ।
अतीतानागतेभ्यश्च मुक्त्युपेतः सुखी भवेत्

aṣṭau doṣāḥ pramādasya tāndoṣānparivarjayet |
indriyebhyaśca pañcabhyo manasaścaiva bhārata |
atītānāgatebhyaśca muktyupetaḥ sukhī bhavet

सत्यात्मा भव राजेन्द्र सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
तांस्तु सत्यमुखानाहुः सत्ये ह्यमृतमाहितम्

satyātmā bhava rājendra satye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
tāṃstu satyamukhānāhuḥ satye hyamṛtamāhitam

निवृत्तेनैव दोषेण तपो व्रतमिहाचरेत् ।
एतद्धातृकृतं वृत्तं सत्यमेव सतां व्रतम्

nivṛttenaiva doṣeṇa tapo vratamihācaret |
etaddhātṛkṛtaṃ vṛttaṃ satyameva satāṃ vratam

दोषैरेतैर्वियुक्तस्तु गुणैरेतैः समन्वितः ।
एतत्समृद्धमत्यर्थं तपो भवति केवलम्

doṣairetairviyuktastu guṇairetaiḥ samanvitaḥ |
etatsamṛddhamatyarthaṃ tapo bhavati kevalam

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र संक्षेपात्प्रब्रवीमि ते ।
एतत्पापहरं पुण्यं जन्ममृत्युजरापहम्

yanmāṃ pṛcchasi rājendra saṃkṣepātprabravīmi te |
etatpāpaharaṃ puṇyaṃ janmamṛtyujarāpaham

आख्यानप़ञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः ।
तथा चान्ये चतुर्वेदास्त्रिधेदाश्च तथा परे

ākhyānapa़ñcamairvedairbhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ |
tathā cānye caturvedāstridhedāśca tathā pare

द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथा परे ।
तेषां तु कतरः स स्याद्यमहं वेद वै द्विजम्

dvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathā pare |
teṣāṃ tu kataraḥ sa syādyamahaṃ veda vai dvijam

एकस्य वेस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः

ekasya vesyājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥ |
satyasyaikasya rājendra satye kaścidavasthitaḥ

एवं वेदमविज्ञाय प्राज्ञोऽहमिति मन्यते ।
दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते

evaṃ vedamavijñāya prājño'hamiti manyate |
dānamadhyayanaṃ yajño lobhādetatpravartate

सत्यात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पो वितथो भवेत् ।
ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यानवधारणात्

satyātpracyavamānānāṃ saṅkalpo vitatho bhavet |
tato yajñaḥ pratāyeta satyasyānavadhāraṇāt

मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्याथ कर्मणा ।
सङ्कल्पसिद्धः पुरुषः सङ्कल्पानधितिष्ठति

manasānyasya bhavati vācānyasyātha karmaṇā |
saṅkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṅkalpānadhitiṣṭhati

अनैभृत्येन चैतस्य दीक्षितव्रतमाचरेत् ।
नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम्

anaibhṛtyena caitasya dīkṣitavratamācaret |
nāmaitaddhātunirvṛttaṃ satyameva satāṃ param

ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ।
विद्याद्बहु पठन्तं तु द्विजं वै बहुपाठिनम्

jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ |
vidyādbahu paṭhantaṃ tu dvijaṃ vai bahupāṭhinam

तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव वै द्विजम् ।
य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया

tasmātkṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva vai dvijam |
ya eva satyānnāpaiti sa jñeyo brāhmaṇastvayā

छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा
पुरा जगौ महर्षिसङ्घ एषः
छन्दोविदस्ते य उत नाधीतवेदा
न वेदवेद्यस्य विदुर्हि तत्त्वम्

chandāṃsi nāma kṣatriya tānyatharvā
purā jagau maharṣisaṅgha eṣaḥ
chandovidaste ya uta nādhītavedā
na vedavedyasya vidurhi tattvam

छन्दांसि नाम द्विपदां वरिष्ठ
स्वच्छन्दयोगेन भवन्ति तत्र ।
छन्दोविदस्ते न च तानधीत्य
गता न वेदस्य न वेद्यमार्याः

chandāṃsi nāma dvipadāṃ variṣṭha
svacchandayogena bhavanti tatra |
chandovidaste na ca tānadhītya
gatā na vedasya na vedyamāryāḥ

न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति
कश्चित्त्वेतान्बुद्ध्यते वापि राजन् ।
यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं
सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम्

na vedānāṃ veditā kaścidasti
kaścittvetānbuddhyate vāpi rājan |
yo veda vedānna sa veda vedyaṃ
satye sthito yastu sa veda vedyam

न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति
वेद्येन वेदं न विदुर्न वेद्यम् ।
यो वेद वेदं स च वेद वेद्यं
यो वेद वेद्यं न स वेद सत्यम्

na vedānāṃ veditā kaścidasti
vedyena vedaṃ na vidurna vedyam |
yo veda vedaṃ sa ca veda vedyaṃ
yo veda vedyaṃ na sa veda satyam

यो वेद वेदान्स च वेद वेद्यं
न तं विदुर्वेदविदो न वेदाः ।
तथापि वेदेन विदन्ति वेदं
ये ब्राह्मणा वेदविदो भवन्ति

yo veda vedānsa ca veda vedyaṃ
na taṃ vidurvedavido na vedāḥ |
tathāpi vedena vidanti vedaṃ
ye brāhmaṇā vedavido bhavanti

धामांशभागस्य तथा हि वेदा
यथा च शाखा हि महीरुहस्य ।
संवेदने चैव यथामनन्ति
तस्मिन्हि सत्ये परमात्मनोऽर्थे

dhāmāṃśabhāgasya tathā hi vedā
yathā ca śākhā hi mahīruhasya |
saṃvedane caiva yathāmananti
tasminhi satye paramātmano'rthe

अभिजानामि ब्राह्मणं व्याख्यातारं विचक्षणम् ।
यश्छिन्नविचिकित्सः स व्याचष्टे सर्वसंशयान्

abhijānāmi brāhmaṇaṃ vyākhyātāraṃ vicakṣaṇam |
yaśchinnavicikitsaḥ sa vyācaṣṭe sarvasaṃśayān

नास्य पर्येषणं गच्छेत्प्रचीनं नोत दक्षिणम् ।
नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्गादिशन्तु कथञ्चन

nāsya paryeṣaṇaṃ gacchetpracīnaṃ nota dakṣiṇam |
nārvācīnaṃ kutastiryaṅgādiśantu kathañcana

तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्रत्यर्थिषु कथञ्चन ।
अविचिन्वन्निमं वेदे तपः पश्यति तं प्रभुम्

tasya paryeṣaṇaṃ gacchetpratyarthiṣu kathañcana |
avicinvannimaṃ vede tapaḥ paśyati taṃ prabhum

तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसापि च ।
उपावर्तस्व तद्ब्रह्म अन्तरात्मनि विश्रुतम्

tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭenmanasāpi ca |
upāvartasva tadbrahma antarātmani viśrutam

मौनान्न स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः ।
स्वलक्षणं तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते

maunānna sa munirbhavati nāraṇyavasanānmuniḥ |
svalakṣaṇaṃ tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate

सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते ।
तन्मूलतो व्याकरणं व्याकरोतीति तत्तथा

sarvārthānāṃ vyākaraṇādvaiyākaraṇa ucyate |
tanmūlato vyākaraṇaṃ vyākarotīti tattathā

प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ।
सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठंस्तद्विद्वान्सर्वविद्भवेत्

pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhavennaraḥ |
satye vai brāhmaṇastiṣṭhaṃstadvidvānsarvavidbhavet

धर्मादिषु स्थितोऽप्येवं क्षत्रिय ब्रह्म पश्यति ।
वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्बुद्ध्या ब्रवीमि ते

dharmādiṣu sthito'pyevaṃ kṣatriya brahma paśyati |
vedānāṃ cānupūrvyeṇa etadbuddhyā bravīmi te