अध्याय 39: स्वजनों को अपनाओ, पाण्डवों को कुछ गाँव दो

अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा ।
धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं
तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम्

anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kṛto'yaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe dhṛto'ham

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुध्द्यवज्ञानमवमानं च भारत

aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate budhdyavajñānamavamānaṃ ca bhārata

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रमूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantramūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ

द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni kāryāṇi dveṣye pāpāni caiva ha

उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन्
दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम् ।
तस्य त्यागात्पुत्रशतस्य वृद्धि-
रस्यात्यागात्पुत्रशतस्य नाशः

uktaṃ mayā jātamātre'pi rājan
duryodhanaṃ tyaja putraṃ tvamekam |
tasya tyāgātputraśatasya vṛddhi-
rasyātyāgātputraśatasya nāśaḥ

न वृद्धिर्बहुमन्तव्या या वृद्धिः क्षयमावहेत् ।
क्षयोऽपि बहुमन्तव्यो यः क्षयो वृद्धिमावहेत्

na vṛddhirbahumantavyā yā vṛddhiḥ kṣayamāvahet |
kṣayo'pi bahumantavyo yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet

न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet

समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जय

samṛddhā guṇataḥ kecidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjaya

सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः

sarvaṃ tvamāyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ

अतीव गुणसंपन्नो न जातुः विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते

atīva guṇasaṃpanno na jātuḥ vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardamupekṣate

परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः

parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ

सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम्

sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam

ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपाः शठाः ।
ये पापा इति विख्याताः संवासे पिरिगर्हिताः

ye vai bhedanaśīlāstu sakāmā nistrapāḥ śaṭhāḥ |
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse pirigarhitāḥ

युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ।
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति

yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet |
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati

या चैव फलनिर्वृतिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ।
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये

yā caiva phalanirvṛtiḥ sauhṛde caiva yatsukham |
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye

अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमधिगच्छति ।
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत्

alpe'pyapakṛte mohānna śāntimadhigacchati |
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं श्रेयश्चानन्त्यमश्रुते

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
sa putrapaśubhirvṛddhiṃ śreyaścānantyamaśrute

ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम्

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham

कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचरं ।
श्रेयसा योक्ष्यते राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियां

kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācaraṃ |
śreyasā yokṣyate rājankurvāṇo jñātisatkriyāṃ

विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ।
किंपुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha |
kiṃpunarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ

प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशांपते ।
दीयतां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर

prasādaṃ kuru vīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃpate |
dīyatāṃ grāmakāḥ kecitteṣāṃ vṛttyarthamīśvara

एवं लोके यशः प्राप्तं भविष्यति नराधिप ।
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात शासनम्

evaṃ loke yaśaḥ prāptaṃ bhaviṣyati narādhipa |
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta śāsanam

मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ।
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यः शुभार्थिना ।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam |
jñātibhirvigrahastāta na kartavyaḥ śubhārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha

संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन

saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiśca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kadācana

ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मञ्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मञ्जयन्ति च

jñātayastārayantīha jñātayo mañjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā mañjayanti ca

सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्जवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यति

suvṛtto bhava rājendra pāṇjavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyati

श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati

पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya

येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेन न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāvena na tatkuryādadhruve jīvite sati

न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasaṃpratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati

दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर

duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara

तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम्

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām

सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परिचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ paricintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

असम्यगुपयुक्तं हि ज्ञानं सुकुशलैरपि ।
उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम्

asamyagupayuktaṃ hi jñānaṃ sukuśalairapi |
upalabhyaṃ cāviditaṃ viditaṃ cānanuṣṭhitam

पापोदयफलं विद्वान्यो नारभति वर्धते

pāpodayaphalaṃ vidvānyo nārabhati vardhate

यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते ।
अगाधपङ्के दुर्मेधा विषमे विनिपात्यते

yastu pūrvakṛtaṃ pāpamavimṛśyānuvartate |
agādhapaṅke durmedhā viṣame vinipātyate

मन्त्रभेदस्य षट् प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत् ।
अर्थसन्ततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यशः

mantrabhedasya ṣaṭ prājño dvārāṇīmāni lakṣayet |
arthasantatikāmaśca rakṣedetāni nityaśaḥ

मदं स्वप्नपविज्ञानमाकारं चात्मसंभवम् ।
दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूताच्चाकुशलादपि

madaṃ svapnapavijñānamākāraṃ cātmasaṃbhavam |
duṣṭāmātyeṣu viśrambhaṃ dūtāccākuśalādapi

द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृप ।
त्रिवर्गाचरणे युक्तः स शत्रूनधितिष्ठति

dvārāṇyetāni yo jñātvā saṃvṛṇoti sadā nṛpa |
trivargācaraṇe yuktaḥ sa śatrūnadhitiṣṭhati

नवै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा ।
धर्मार्थौ वेदुतुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि

navai śrutamavijñāya vṛddhānanupasevya vā |
dharmārthau vedutuṃ śakyau bṛhaspatisamairapi

नष्टं समुद्रे पतितं नष्टं वाक्यमशृण्वति ।
अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनग्निकम्

naṣṭaṃ samudre patitaṃ naṣṭaṃ vākyamaśṛṇvati |
anātmani śrutaṃ naṣṭaṃ naṣṭaṃ hutamanagnikam

मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या संपाद्य चासकृत् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत्

matyā parīkṣya medhāvī buddhyā saṃpādya cāsakṛt |
śrutvā dṛṣṭvātha vijñāya prājñairmaitrīṃ samācaret

अकीर्ति विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम्

akīrti vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam

परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca

उपस्थितसय कामस्य प्रतिवादो न विद्यते ।
अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुनः

upasthitasaya kāmasya prativādo na vidyate |
api nirmuktadehasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ

प्राज्ञोपसेविनं वैद्यं धार्मिकं प्रियदर्शनम् ।
मित्रवन्तं सुवाक्यं च सुहृदं परिपालयेत्

prājñopasevinaṃ vaidyaṃ dhārmikaṃ priyadarśanam |
mitravantaṃ suvākyaṃ ca suhṛdaṃ paripālayet

दुष्कुलीनः कुलीनो वा मर्यादां यो न लङ्घयेत् ।
धर्मापेक्षी मृदुर्ह्रीमान्स कुलीनशताद्वरः

duṣkulīnaḥ kulīno vā maryādāṃ yo na laṅghayet |
dharmāpekṣī mṛdurhrīmānsa kulīnaśatādvaraḥ

ययोश्चित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यति

yayościttena vā cittaṃ nibhṛtaṃ nibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryati

दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati

अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpetadharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ

कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमित्यभिवाञ्छति

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramityabhivāñchati

इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतानपि

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunāpi viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānapi

मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā

अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीपते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम्

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīpate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣavratam

आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret

मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम्

maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam

अनिर्वेदः श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विष्णः सुखं चानन्त्यमश्नुते

anirvedaḥ śriyo mūlaṃ lābhasya ca śubhasya ca |
mahānbhavatyanirviṣṇaḥ sukhaṃ cānantyamaśnute

नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं मतम् ।
प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा

nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃcidanyatpathyatamaṃ matam |
prabhaviṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā

क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता

kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā

यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत्

yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍhavratamācaret

दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ

5-39-62a
5-39-62b
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तं मन्यमानास्तु धर्षयन्ति कुबुद्धयः

5-39-62a
5-39-62b
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktaṃ manyamānāstu dharṣayanti kubuddhayaḥ

अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति

atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati

न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च ।
नेषा गुणान्कामयते नैर्गुण्यान्नानुरज्यते ।
उन्मत्ता गौरिवान्धा श्रीः क्वचिदेवावतिष्ठते

na cātiguṇavatsveṣā nātyantaṃ nirguṇeṣu ca |
neṣā guṇānkāmayate nairguṇyānnānurajyate |
unmattā gaurivāndhā śrīḥ kvacidevāvatiṣṭhate

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्रफला नारी दत्तभुक्तफलं धनम्

agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputraphalā nārī dattabhuktaphalaṃ dhanam

अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात्

adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhvadehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt

कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्ववतां भयम्

kāntāre vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu saṃbhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti satvavatāṃ bhayam

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तु

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tu

तपो बलं तापमानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम्

tapo balaṃ tāpamānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham

न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैव धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते

na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiva dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं नाधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेन्मत्येन चानृतम्

akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ nādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayenmatyena cānṛtam

स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चोरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके

strīdhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
core kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike

अभिवादनशीलप्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरापुर्यशो बलम्

abhivādanaśīlapya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri saṃpravardhante kīrtirāpuryaśo balam

अतिक्लेशेन येऽथोः स्वधर्मस्यानिक्रमेण वा ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा .. तेषु मनः कृथाः

atikleśena ye'thoḥ svadharmasyānikrameṇa vā |
arervā praṇipātena mā .. teṣu manaḥ kṛthāḥ

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मैथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकं

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ maithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakaṃ

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्छल्यं मनसो जरा

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākchalyaṃ manaso jarā

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाह्लीकाः पुरुषस्यानृतं मलम्

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
malaṃ pṛthivyā vāhlīkāḥ puruṣasyānṛtaṃ malam

कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः

kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ

सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपुमलं सीमं सीसस्यापि मलं मलम्

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapumalaṃ sīmaṃ sīsasyāpi malaṃ malam

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत्स्त्रियः ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत्

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena jayetstriyaḥ |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet

यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम्

yasya dānajitaṃ mitraṃ śatravo yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथञ्चिन्न जीव्यते

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭra vimuñcecchāṃ na kathañcinna jīvyate

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा

rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu vā

प्रजागरपर्वणि एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

prajāgaraparvaṇi ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ