अध्याय 38: विदुर: अतिथि, गुप्त मन्त्रणा और राजधर्म

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya
ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthāṃ
tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा
तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca
na mantravitpratigṛhṇāti gehe |
lobhādbhayādatha kārpaṇyato vā
tasyānarthaṃ jīvitamāhuraryāḥ

चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च ।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः

cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī
stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |
senājīvī śrutivikrāyakaśca
bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ

अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं
दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च ।
तिला मांसं फलमूलानि शाकं
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च

avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ
dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |
tilā māṃsaṃ phalamūlāni śākaṃ
raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍāśca

अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः ।
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये
त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭhāśmakāñcanaḥ
prahīṇaśoko gatasandhivigrahaḥ |
nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye
tyajannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः
सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः ।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः

nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ
susaṃyatātmāgnikāryeṣu codyaḥ |
vane vasannatithiṣvapramatto
dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ

अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः

apakṛtya buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्

anīrṣurguptadāraśca saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ

पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ।
भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान्

piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |
bhṛtyairvāṇijyacāraṃ ca putraiḥ seveta ca dvijān

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते

nityaṃ santaṃ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca ye |
sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva tu darśayet |
dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro'bhidhīyate

नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्

nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān

नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च

nāparīkṣya mahīpālaḥ kuryātsacivamātmanaḥ |
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca

कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः ।
धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः ।

kṛtāni sarvakāryāṇi yasya pāriṣadā viduḥ |
dharme cārthe ca kāme ca sa rājā rājasattamaḥ |

गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ॥
अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति ।

gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam ||
apraśastāni kāryāṇi yo mohādanutiṣṭhati |

स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ॥
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् ।

sa teṣāṃ viparibhraṃśādbhraśyate jīvitādapi ||
karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |

तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम् ॥
अनधीत्य यथा वेदान्न विप्रः श्राद्धमर्हति ।

teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ matam ||
anadhītya yathā vedānna vipraḥ śrāddhamarhati |

एवमश्रुतषाङ्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाङ्गुण्यविदितात्मनः ।

evamaśrutaṣāṅguṇyo na mantraṃ śrotumarhati ||
sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāṅguṇyaviditātmanaḥ |

अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्वान्ववेक्षिणः ।

anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa ||
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtvānvavekṣiṇaḥ |

आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा ॥
नाममात्रेणा तुष्येत छत्रेण च महीपतिः ।

ātmapratyayakośasya vasudaiva vasundharā ||
nāmamātreṇā tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |

भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ॥
ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा ।

bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet ||
brāhmaṇaṃ brāhmaṇo veda bhartā veda striyaṃ tathā |

अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥
न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः ।

amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca ||
na śatrurvaśamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |

न्यग्भूत्वा पर्युपासीत वध्वं हन्याद्बले सति ॥
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव

nyagbhūtvā paryupāsīta vadhvaṃ hanyādbale sati ||
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva

दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च

daivateṣu prayatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् ।
कीर्ति च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitam |
kīrti ca labhate loke na cānarthena yujyate

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते

vidyāśīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |
dhanābhijātavṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा

anāryavṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |
anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |
āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk

अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्

avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |
api saṃkṣīṇakośo'pi labhate parivāraṇam

धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः

dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्वराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |
tādṛṅvarādhipo loke varjanīyo narādhipa

न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्

na ca rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani |
yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo'bhyantaraṃ janam

येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |
sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret

येऽर्थाः स्त्रीषु समायुक्ताः प्रमत्तपतितेषु च ।
ये चानार्ये समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः

ye'rthāḥ strīṣu samāyuktāḥ pramattapatiteṣu ca |
ye cānārye samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ

यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता ।
मञ्जन्ति तेऽवशा राजन्नद्यामश्मप्लवा इव

yatra strī yatra kitavo bālo yatrānuśāsitā |
mañjanti te'vaśā rājannadyāmaśmaplavā iva

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |
tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |
yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ

हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्

hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |
āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वमचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvamacirādiva |
aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva