अध्याय 27: संजय युधिष्ठिर से युद्ध त्यागने का आग्रह करते हैं

धर्मनित्या पाण्डव ते विचेष्टा
लोके श्रुता दृश्यते चापि पार्थ ।
महाश्रावं जीवित चाप्यनित्यं
संपश्य त्वं पाण्डव मा व्यनीनशः

dharmanityā pāṇḍava te viceṣṭā
loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha |
mahāśrāvaṃ jīvita cāpyanityaṃ
saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vyanīnaśaḥ

नचेद्भागं कुरवोऽन्यत्र युद्धा-
त्प्रयच्छेरंस्तुभ्यमजातशत्रो ।
भैक्षचर्यामन्धकवृष्णिराज्ये
श्रेयो मन्ये न तु युद्धेन राज्यम्

nacedbhāgaṃ kuravo'nyatra yuddhā-
tprayaccheraṃstubhyamajātaśatro |
bhaikṣacaryāmandhakavṛṣṇirājye
śreyo manye na tu yuddhena rājyam

अल्पकालं जीवितं यन्मनुष्ये
महास्रावं नित्यदुःखं चलं च ।
भूयश्च तद्यशसो नानुरूपं
तस्मात्पापं पाण्डव मा कृथास्त्वम्

alpakālaṃ jīvitaṃ yanmanuṣye
mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca |
bhūyaśca tadyaśaso nānurūpaṃ
tasmātpāpaṃ pāṇḍava mā kṛthāstvam

कामा मनुष्यं प्रसजन्त एते
धर्मस्य ये विघ्नमूलं नरेन्द्र ।
पूर्वं नरस्तान्मतिमान्प्रणिघ्नन्
लोके प्रशंसां लभतेऽनवद्याम्

kāmā manuṣyaṃ prasajanta ete
dharmasya ye vighnamūlaṃ narendra |
pūrvaṃ narastānmatimānpraṇighnan
loke praśaṃsāṃ labhate'navadyām

निबन्धनी ह्यर्थतृष्णेह पार्थ
तामिच्छतां बाध्यते धर्म एव ।
धर्मं तु यः प्रणृणीते स बुद्धः
कामे गृध्नो हीयतेऽर्थानुरोधात्

nibandhanī hyarthatṛṣṇeha pārtha
tāmicchatāṃ bādhyate dharma eva |
dharmaṃ tu yaḥ praṇṛṇīte sa buddhaḥ
kāme gṛdhno hīyate'rthānurodhāt

धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं
महाप्रतापः सवितेव भाति ।
हीनो हि धर्मेण महीमपीमां
लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः

dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ
mahāpratāpaḥ saviteva bhāti |
hīno hi dharmeṇa mahīmapīmāṃ
labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ

वेदोऽधीतश्चरितं ब्रह्मचर्यं
यज्ञैरिष्टं ब्राह्मणेभ्यश्च दत्तम् ।
परं स्थानं मन्यमानेन भूय
आत्मा दत्तो वर्षपूगं सुखेभ्यः

vedo'dhītaścaritaṃ brahmacaryaṃ
yajñairiṣṭaṃ brāhmaṇebhyaśca dattam |
paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya
ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ

सुखप्रिये सेवमानोऽतिवेलं
योगाभ्यासे यो न करोति कर्म ।
वित्तक्षये हीनसुखोऽतिवेलं
दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः

sukhapriye sevamāno'tivelaṃ
yogābhyāse yo na karoti karma |
vittakṣaye hīnasukho'tivelaṃ
duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ

एवं पुनर्ब्रह्मचर्याऽप्रसक्तो
हित्वा धर्मं यः प्रकरोत्यधर्मम् ।
अश्रद्दधत्परलोकाय मूढो
हित्वा देहं तप्यते प्रेत्य मन्दः

evaṃ punarbrahmacaryā'prasakto
hitvā dharmaṃ yaḥ prakarotyadharmam |
aśraddadhatparalokāya mūḍho
hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ

न कर्मणां विप्रणाशोऽस्त्यमुत्र
पुण्यानां वाऽप्यथवा पापकानाम् ।
पूर्वं कर्तुर्गच्छति पुण्यपापं
पश्चात्त्वेनमनुयात्येव कर्ता

na karmaṇāṃ vipraṇāśo'styamutra
puṇyānāṃ vā'pyathavā pāpakānām |
pūrvaṃ karturgacchati puṇyapāpaṃ
paścāttvenamanuyātyeva kartā

न्यायोपेतं ब्राह्मणेभ्योऽथ दत्तं
श्रद्धापूतं गन्धरसोपपन्नम् ।
अन्वाहार्येषूत्तमदक्षिणेषु
तथारूपं कर्म विख्यायते ते

nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo'tha dattaṃ
śraddhāpūtaṃ gandharasopapannam |
anvāhāryeṣūttamadakṣiṇeṣu
tathārūpaṃ karma vikhyāyate te

इह क्षेत्रे क्रियते पार्थ कार्यं
न वै किंचित्क्रियते प्रेत्य कार्यम् ।
कृतं त्वया पारलोक्यं च कर्म
पुण्यं महत्सद्भिरतिप्रशस्तम्

iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ
na vai kiṃcitkriyate pretya kāryam |
kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca karma
puṇyaṃ mahatsadbhiratipraśastam

जहाति मृत्युं च जरां भयं च
न क्षुत्पिपासे मनसोऽप्रियाणि ।
न कर्तव्यं विद्यते तत्र किंचि-
दन्यत्र वै चेन्द्रियप्रीणनाद्धि

jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca
na kṣutpipāse manaso'priyāṇi |
na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃci-
danyatra vai cendriyaprīṇanāddhi

एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र
मातापित्रोर्हृदयस्याप्रियेण ।
त्यज क्रोधं पाण्डव हर्षजं च
लोकावुभौ मा प्रहासीश्चिराया

evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra
mātāpitrorhṛdayasyāpriyeṇa |
tyaja krodhaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca
lokāvubhau mā prahāsīścirāyā

अन्तं गत्वा कर्मणां या प्रशंसा
सत्यं दमं चार्जवमानृशंस्यम् ।
अश्वमेधं राजसूयं तथेष्ट्वा
पापस्यान्तं कर्मणो मा पुनर्गाः

antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā
satyaṃ damaṃ cārjavamānṛśaṃsyam |
aśvamedhaṃ rājasūyaṃ tatheṣṭvā
pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punargāḥ

तच्चेदेवं द्वेषरूपेण पार्थाः
करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय ।
निवसध्वं वर्षपूगान्वनेषु
दुःखं वासं पाण्डवा धर्म एव

taccedevaṃ dveṣarūpeṇa pārthāḥ
kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya |
nivasadhvaṃ varṣapūgānvaneṣu
duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharma eva

प्रव्रज्यया यातयित्वा पुरस्ता-
दात्माधीनं यद्बलं ते तदाऽसीत् ।
नित्यं च वश्याः सचिवास्तवेमे
जनार्दनो युयुधाश्च वीरः

pravrajyayā yātayitvā purastā-
dātmādhīnaṃ yadbalaṃ te tadā'sīt |
nityaṃ ca vaśyāḥ sacivāstaveme
janārdano yuyudhāśca vīraḥ

मत्स्यो राजा रुक्मरथः सपुत्रः
प्रहारिभिः सहपुत्रैर्विराटः ।
राजानस्ते ये विजिताः पुरस्ता-
त्त्वामेव ते संश्रयेयुः समस्ताः

matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ
prahāribhiḥ sahaputrairvirāṭaḥ |
rājānaste ye vijitāḥ purastā-
ttvāmeva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ

महासहायः प्रतपन्बलस्थः
पुरस्कृतो वासुदेवार्जुनाभ्याम् ।
वरान्हनिष्यन्द्विषतो रङ्गमध्ये
व्यनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम्

mahāsahāyaḥ pratapanbalasthaḥ
puraskṛto vāsudevārjunābhyām |
varānhaniṣyandviṣato raṅgamadhye
vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam

बलं कस्माद्वर्धयित्वा परस्य
निजान्कस्मात्कर्शयित्वा सहायान् ।
निरुष्य कस्माद्वर्षपूगान्वनेषु
युयुत्ससे पाण्डव हीनकाले

balaṃ kasmādvardhayitvā parasya
nijānkasmātkarśayitvā sahāyān |
niruṣya kasmādvarṣapūgānvaneṣu
yuyutsase pāṇḍava hīnakāle

अप्राज्ञो वा पाण्डव युद्ध्यमानो-
ऽधर्मज्ञो वा भूतिमथोऽभ्युपैति ।
प्रज्ञावान्वा बुद्ध्यमानोऽपि धर्मं
संस्तम्भाद्वा सोऽपि भूतेरपैति

aprājño vā pāṇḍava yuddhyamāno-
'dharmajño vā bhūtimatho'bhyupaiti |
prajñāvānvā buddhyamāno'pi dharmaṃ
saṃstambhādvā so'pi bhūterapaiti

नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धि-
र्न संरम्भात्कर्म चकर्थ पापम् ।
आत्थ किं तत्कारणं यस्य हेतोः
प्रज्ञाविरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम्

nādharme te dhīyate pārtha buddhi-
rna saṃrambhātkarma cakartha pāpam |
āttha kiṃ tatkāraṇaṃ yasya hetoḥ
prajñāviruddhaṃ karma cikīrṣasīdam

अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि
यशोमुषं पापफलोदयं वा ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣarogi
yaśomuṣaṃ pāpaphalodayaṃ vā |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya

पापानुबन्धं को नु तं कामयेत
क्षमैव ते ज्यायसी नोत भोगाः ।
यत्र भीष्मः शान्तनवो हतः स्या-
द्यत्र द्रोणः सहपुत्रो हतः स्यात्

pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta
kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ |
yatra bhīṣmaḥ śāntanavo hataḥ syā-
dyatra droṇaḥ sahaputro hataḥ syāt

कृपः शल्यः सौमदत्तिर्विकर्णो
विविंशतिः कर्णदुर्योधनौ च ।
एतान्हत्वा कीदृशं तत्सुखं स्या-
द्यद्विन्देथास्तदनुब्रूहि पार्थ

kṛpaḥ śalyaḥ saumadattirvikarṇo
viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca |
etānhatvā kīdṛśaṃ tatsukhaṃ syā-
dyadvindethāstadanubrūhi pārtha

लब्ध्वाऽपीमां पृथिवीं सागरान्तां
जरामृत्यू नैव हि त्वं प्रजह्याः ।
प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राज-
न्नैवं विद्वान्नैव युद्धं कुरु त्वम्

labdhvā'pīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ
jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ |
priyāpriye sukhaduḥkhe ca rāja-
nnaivaṃ vidvānnaiva yuddhaṃ kuru tvam

अमात्यानां यदि कामस्य हेतो-
रेवं युक्तं कर्म चिकीर्षसि त्वम् ।
अपक्रमेः स्वं प्रदायैव तेषां
मागास्त्वं वै देवयानात्पथोऽद्य

amātyānāṃ yadi kāmasya heto-
revaṃ yuktaṃ karma cikīrṣasi tvam |
apakrameḥ svaṃ pradāyaiva teṣāṃ
māgāstvaṃ vai devayānātpatho'dya