अध्याय 26: युधिष्ठिर का उत्तर: इन्द्रप्रस्थ लौटे तो शान्ति

कां नु वाचं सञ्जय मे शृणोषि ।
युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि ।
अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः
कस्तल्लब्ध्वा जातु युद्ध्येत सूत

kāṃ nu vācaṃ sañjaya me śṛṇoṣi |
yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhādbibheṣi |
ayuddhaṃ vai tāta yuddhādgarīyaḥ
kastallabdhvā jātu yuddhyeta sūta

अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य सञ्जय
सिद्ध्येत्सङ्कल्पो मनसा यं यमिच्छेत् ।
न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत-
दन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः

akurvataścetpuruṣasya sañjaya
siddhyetsaṅkalpo manasā yaṃ yamicchet |
na karma kuryādviditaṃ mamaita-
danyatra yuddhādbahu yallaghīyaḥ

कुतो युद्धं जातु नरोऽवगच्छे-
त्को देवशप्तो हि वृणीत युद्धम् ।
सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था
धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम्

kuto yuddhaṃ jātu naro'vagacche-
tko devaśapto hi vṛṇīta yuddham |
sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā
dharmādahīnaṃ yacca lokasya pathyam

धर्मोदयं सुखमाशंसमानाः
कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम् ।
सुखं प्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं
कर्मारभेद्यच्च धर्मानपेतम्

dharmodayaṃ sukhamāśaṃsamānāḥ
kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham |
sukhaṃ prepsurvijighāṃsuśca duḥkhaṃ
karmārabhedyacca dharmānapetam

क इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुरानां
कर्माभिज्ञः स्वशरीरं दुनोति ।
यया प्रमुक्तो न करोति दुःखं
तृष्णां त्यजेत्सर्वधर्मादपेताम्

ka indriyāṇāṃ prītivaśānurānāṃ
karmābhijñaḥ svaśarīraṃ dunoti |
yayā pramukto na karoti duḥkhaṃ
tṛṣṇāṃ tyajetsarvadharmādapetām

सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः

sahāsmābhirdhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ

कथं त्वस्मान्संप्रणुदेत्कुरुभ्यः

kathaṃ tvasmānsaṃpraṇudetkurubhyaḥ

अत्रैव स्यादवुधस्यैव कामः ।
प्रायः शरीरे हृदयं दुनोति

atraiva syādavudhasyaiva kāmaḥ |
prāyaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti

स्वयं राजा विषमस्थः परेषु
सामर्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु ।
यथाऽऽत्मनः पश्यति वृत्तमेव
तथा परेतामपि सोऽभ्युपैति

svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu
sāmarthyamanvicchati tanna sādhu |
yathā''tmanaḥ paśyati vṛttameva
tathā paretāmapi so'bhyupaiti

आसन्नमग्निं तु निदाघकाले
गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य ।
यथा विवृद्धं वायुवशेन शोचे-
त्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये

āsannamagniṃ tu nidāghakāle
gambhīrakakṣe gahane visṛjya |
yathā vivṛddhaṃ vāyuvaśena śoce-
tkṣemaṃ mumukṣuḥ śiśiravyapāye

प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रोऽद्य राजा
लालप्यते सञ्जय कस्य हेतोः ।
प्रगृह्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रतं
पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं तु

prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro'dya rājā
lālapyate sañjaya kasya hetoḥ |
pragṛhya durbuddhimanārjave rataṃ
putraṃ mandaṃ mūḍhamamantriṇaṃ tu

अनाप्तवच्चाप्ततमस्य वाचः
सुयोधनो विदुरस्यावमत्य ।
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी
संबुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव

anāptavaccāptatamasya vācaḥ
suyodhano vidurasyāvamatya |
sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī
saṃbudhyamāno viśate'dharmameva

मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां
बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् ।
स तं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो
न सस्मार विदुरं पुत्रकाम्यात्

medhāvinaṃ hyarthakāmaṃ kurūṇāṃ
bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam |
sa taṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo
na sasmāra viduraṃ putrakāmyāt

मानघ्नस्यासौ मानकामस्य चेर्षोः
संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य ।
दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य
कामात्मनो दौर्हृदैर्भावितस्य

mānaghnasyāsau mānakāmasya cerṣoḥ
saṃrambhiṇaścārthadharmātigasya |
durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya
kāmātmano daurhṛdairbhāvitasya

अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्यो-
र्मित्रद्रुहः सञ्जय पापबुद्धेः ।
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी
प्रपश्यमानः प्राजहाद्धर्मकामौ

aneyasyāśreyaso dīrghamanyo-
rmitradruhaḥ sañjaya pāpabuddheḥ |
sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī
prapaśyamānaḥ prājahāddharmakāmau

तदैव मे सञ्जय दीव्यतोऽभू-
न्मतिः कुरूणामागतः स्यादभावः ।
काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो
न विन्दते यद्धार्तराष्ट्रात्प्रशंसाम्

tadaiva me sañjaya dīvyato'bhū-
nmatiḥ kurūṇāmāgataḥ syādabhāvaḥ |
kāvyāṃ vācaṃ viduro bhāṣamāṇo
na vindate yaddhārtarāṣṭrātpraśaṃsām

क्षत्तुर्यदा नान्ववर्तन्त बुद्धिं
कृच्छ्रं कुरून्सूत तदाऽभ्याजगाम ।
यावत्प्रज्ञामन्ववर्तन्त तस्य
तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव

kṣatturyadā nānvavartanta buddhiṃ
kṛcchraṃ kurūnsūta tadā'bhyājagāma |
yāvatprajñāmanvavartanta tasya
tāvatteṣāṃ rāṣṭravṛddhirbabhūva

तदर्थलुब्धस्य निबोध मेऽद्य
ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत ।
दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो
गावल्गणे पश्य संमोहमस्य

tadarthalubdhasya nibodha me'dya
ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta |
duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro
gāvalgaṇe paśya saṃmohamasya

सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः
कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम् ।
आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः
प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ

so'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ
kathaṃ svasti syātkurusṛñjayānām |
āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ
pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau

आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो
महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम् ।
तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यः
सर्वं स्वकं मद्गते मन्यतेऽर्थम्

āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro
mahārājyamasapatnaṃ pṛthivyām |
tasmiñśamaḥ kevalaṃ nopalabhyaḥ
sarvaṃ svakaṃ madgate manyate'rtham

यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं
युद्धे गृहीतायुधमर्जुनं वै ।
आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति
कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम्

yattatkarṇo manyate pāraṇīyaṃ
yuddhe gṛhītāyudhamarjunaṃ vai |
āsaṃśca yuddhāni purā mahānti
kathaṃ karṇo nābhavaddvīpa eṣām

कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च
द्रोणश्च जानाति पितामहश्च ।
अन्ये च ये कुग्वस्तत्र सन्ति
यथाऽर्जुनान्नाम्त्यपरो धनुर्धरः

karṇaśca jānāti suyodhanaśca
droṇaśca jānāti pitāmahaśca |
anye ca ye kugvastatra santi
yathā'rjunānnāmtyaparo dhanurdharaḥ

जानन्त्येतन्कुरवः सर्व एव
ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः ।
दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यथा
अरिन्दमे फाल्गुनेऽविद्यमाने

jānantyetankuravaḥ sarva eva
ye cāpyanye bhūmipālāḥ sametāḥ |
duryodhane rājyamihābhavadyathā
arindame phālgune'vidyamāne

तेनानुबन्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः
शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम् ।
किरीटिना तालमात्रायुधेन
तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा

tenānubandhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ
śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam |
kirīṭinā tālamātrāyudhena
tadvedinā saṃyugaṃ tatra gatvā

गाण्डीवविष्फारितशब्दमात्रं
श्रुत्वैव ते धार्तराष्ट्रा म्रियन्ते ।
क्रुद्धं न चेदीक्षते भीमसेनं
सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम्

gāṇḍīvaviṣphāritaśabdamātraṃ
śrutvaiva te dhārtarāṣṭrā mriyante |
kruddhaṃ na cedīkṣate bhīmasenaṃ
suyodhano manyate siddhamartham

इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु-
मैश्वर्यं नो जीवति भीमसेने ।
धनञ्जये नकुले चैव सूत
तथा वीरे सहदेवेऽसहिष्णौ

indro'pyetannotsahettāta hartu-
maiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene |
dhanañjaye nakule caiva sūta
tathā vīre sahadeve'sahiṣṇau

सचेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धिं
वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत ।
एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा
न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः

sacedetāṃ pratipadyeta buddhiṃ
vṛddho rājā saha putreṇa sūta |
evaṃ raṇe pāṇḍavakopadagdhā
na naśyeyuḥ sañjaya dhārtarāṣṭrāḥ

जानामि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं
त्वां पूजयन्मञ्जयाहं क्षमेयम् ।
वच्चास्माकं कौरवैर्भृतपूर्वं
या नो वृत्तिधार्तराष्ट्रे तदाऽऽसीत्

jānāmi tvaṃ kleśamasmāsu vṛttaṃ
tvāṃ pūjayanmañjayāhaṃ kṣameyam |
vaccāsmākaṃ kauravairbhṛtapūrvaṃ
yā no vṛttidhārtarāṣṭre tadā''sīt

अद्यापि सा तत्र तथैव वर्ततां
यान्ति गमिष्यामि यथा न्वमात्थ ।
द्वन्द्राप्रव्ये भवतु ममैव राज्यं
सूयोधनो यच्छतु भाग्नाग्र्यः

adyāpi sā tatra tathaiva vartatāṃ
yānti gamiṣyāmi yathā nvamāttha |
dvandrāpravye bhavatu mamaiva rājyaṃ
sūyodhano yacchatu bhāgnāgryaḥ