अध्याय 192: यक्ष का अदला-बदला और कुबेर का शाप

शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाऽथ स यक्षो भरतर्षभ ।
प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः

śikhaṇḍivākyaṃ śrutvā'tha sa yakṣo bharatarṣabha |
provāca manasā cintya daivenopanipīḍitaḥ

भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव ।
भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे

bhavitavyaṃ tathā taddhi mama duḥkhāya kaurava |
bhadre kāmaṃ kariṣyāmi samayaṃ tu nibodha me

स्वं ते पुंस्त्वं प्रदास्यामि स्त्रीत्वं धारयिताऽस्मि ते
किंचित्कालं तु ते दास्ये पुल्लिङ्गं स्वमिदं तव ।
आगन्तव्यं त्वया काले सत्यं चैव वदस्व मे

svaṃ te puṃstvaṃ pradāsyāmi strītvaṃ dhārayitā'smi te
kiṃcitkālaṃ tu te dāsye pulliṅgaṃ svamidaṃ tava |
āgantavyaṃ tvayā kāle satyaṃ caiva vadasva me

प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामचारी विहंगमः ।
मत्प्रसादात्पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलम्

prabhuḥ saṃkalpasiddho'smi kāmacārī vihaṃgamaḥ |
matprasādātpuraṃ caiva trāhi bandhūṃśca kevalam

स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि तवेदं पार्थिवात्मजे ।
सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव

strīliṅgaṃ dhārayiṣyāmi tavedaṃ pārthivātmaje |
satyaṃ me pratijānīhi kariṣyāmi priyaṃ tava

प्रतिदास्यामि भगवन्पुलिङ्गं तव सुव्रत ।
किंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर

pratidāsyāmi bhagavanpuliṅgaṃ tava suvrata |
kiṃcitkālāntaraṃ strītvaṃ dhārayasva niśācara

प्रतियाते दशार्णे तु पार्थिवे हेमवर्मणि ।
कन्यैव हि भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि

pratiyāte daśārṇe tu pārthive hemavarmaṇi |
kanyaiva hi bhaviṣyāmi puruṣastvaṃ bhaviṣyasi

इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप ।
अन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः

ityuktvā samayaṃ tatra cakrāte tāvubhau nṛpa |
anyonyasyānabhidrohe tau saṃkrāmayatāṃ tataḥ

स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षोऽथ भारत ।
यक्षरूपं च तद्दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत

strīliṅgaṃ dhārayāmāsa sthūṇo yakṣo'tha bhārata |
yakṣarūpaṃ ca taddīptaṃ śikhaṇḍī pratyapadyata

ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव ।
विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत्

tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṃstvamāsādya pārthiva |
viveśa nagaraṃ hṛṣṭaḥ pitaraṃ ca samāsadat

यथावृत्तं तु तत्सर्वमाचख्यौ द्रुपदस्य तत् ।
मातुश्च रहिते राजन्प्रसादं यक्षजं तदा ।
द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत्परम्

yathāvṛttaṃ tu tatsarvamācakhyau drupadasya tat |
mātuśca rahite rājanprasādaṃ yakṣajaṃ tadā |
drupadastasya tacchrutvā harṣamāhārayatparam

सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा ।
ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृपः

sabhāryastacca sasmāra maheśvaravacastadā |
tataḥ saṃpreṣayāmāsa daśārṇādhipaternṛpaḥ

पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति ।
अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत्तदा

puruṣo'yaṃ mama sutaḥ śraddhattāṃ me bhavāniti |
atha dāśārṇako rājā sahasābhyāgamattadā

पाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखशोकसमन्वितः ।
ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्ततः

pāñcālarājaṃ drupadaṃ duḥkhaśokasamanvitaḥ |
tataḥ kāmpilyamāsādya daśārṇādhipatistataḥ

प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम् ।
ब्रूहि मद्वचनाद्दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम्

preṣayāmāsa satkṛtya dūtaṃ brahmavidāṃ varam |
brūhi madvacanāddūta pāñcālyaṃ taṃ nṛpādhamam

यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मते ।
फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः

yanme kanyāṃ svakanyārthe vṛtavānasi durmate |
phalaṃ tasyāvalepasya drakṣyasyadya na saṃśayaḥ

एवमुक्तश्च तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम ।
दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः

evamuktaśca tenāsau brāhmaṇo rājasattama |
dūtaḥ prayāto nagaraṃ dāśārṇanṛpacoditaḥ

ततः आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे ।
तस्मै पाञ्चालको राजा गामर्घ्यं च सुसत्कृतम्

tataḥ āsādayāmāsa purodhā drupadaṃ pure |
tasmai pāñcālako rājā gāmarghyaṃ ca susatkṛtam

प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना ।
तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच ह

prāpayāmāsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā |
tāṃ pūjāṃ nābhyanandatsa vākyaṃ cedamuvāca ha

यदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा ।
यत्तेऽहमधमाचार दुहित्राऽस्म्यभिवञ्चितः

yaduktaṃ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā |
yatte'hamadhamācāra duhitrā'smyabhivañcitaḥ

तस्य पापस्य करणात्फलं प्राप्नुहि दुर्मते ।
देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि

tasya pāpasya karaṇātphalaṃ prāpnuhi durmate |
dehi yuddhaṃ narapate mamādya raṇamūrdhani

उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम् ।
तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः

uddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavam |
tadupālambhasaṃyuktaṃ śrāvitaḥ kila pārthivaḥ

दशार्णपतिना चोक्तो मन्त्रिमध्ये पुरोधसा ।
अभवद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः

daśārṇapatinā cokto mantrimadhye purodhasā |
abhavadbharataśreṣṭha drupadaḥ praṇayānataḥ

यदाह मां भवान्ब्रह्मन्संबन्धिवचनाद्वचः ।
अस्योत्तरं प्रतिवचो दूतो राज्ञे वदिष्यति

yadāha māṃ bhavānbrahmansaṃbandhivacanādvacaḥ |
asyottaraṃ prativaco dūto rājñe vadiṣyati

ततः संप्रेषयामास द्रुपदोऽपि महात्मने ।
हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम्

tataḥ saṃpreṣayāmāsa drupado'pi mahātmane |
hiraṇyavarmaṇe dūtaṃ brāhmaṇaṃ vedapāragam

तमागम्य तु राजानं दशार्णाधिपतिं तदा ।
तद्वाक्यमाददे राजन्यदुक्तं द्रुपदेन ह

tamāgamya tu rājānaṃ daśārṇādhipatiṃ tadā |
tadvākyamādade rājanyaduktaṃ drupadena ha

आगमः क्रियतां व्यक्तः कुमारोऽयं सुतो मम ।
मिथ्यैतदुक्तं केनापि तदश्रद्धेयमित्युत

āgamaḥ kriyatāṃ vyaktaḥ kumāro'yaṃ suto mama |
mithyaitaduktaṃ kenāpi tadaśraddheyamityuta

ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा ।
विमर्शयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः ।
संप्रेषयामास सुचारुरूपाः
शिखण्डिनं स्त्रीपुमान्वेति वेत्तुम्

tataḥ sa rājā drupadasya śrutvā |
vimarśayukto yuvatīrvariṣṭhāḥ |
saṃpreṣayāmāsa sucārurūpāḥ
śikhaṇḍinaṃ strīpumānveti vettum

ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा
प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम् ।
शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र
दाशार्णराजाय महानुभावम्

tāḥ preṣitāstattvabhāvaṃ viditvā
prītyā rājñe tacchaśaṃsurhi sarvam |
śikhaṇḍinaṃ puruṣaṃ kauravendra
dāśārṇarājāya mahānubhāvam

ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथ ।
संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह

tataḥ kṛtvā tu rājā sa āgamaṃ prītimānatha |
saṃbandhinā samāgamya hṛṣṭo vāsamuvāsa ha

शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद्वित्तं जनेश्वरः ।
हस्तिनोऽश्वांश्च गाश्चैव दासीर्बहुशतास्तथा ।
पूजितश्च प्रतिययौ निर्भर्त्स्य तनयां किल

śikhaṇḍine ca muditaḥ prādādvittaṃ janeśvaraḥ |
hastino'śvāṃśca gāścaiva dāsīrbahuśatāstathā |
pūjitaśca pratiyayau nirbhartsya tanayāṃ kila

विनीतकिल्विषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे ।
प्रतियाते दशार्णे तु हृष्टरूपा शिखण्डिनी

vinītakilviṣe prīte hemavarmaṇi pārthive |
pratiyāte daśārṇe tu hṛṣṭarūpā śikhaṇḍinī

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः ।
लोकयात्रां प्रकुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम्

kasyacittvatha kālasya kubero naravāhanaḥ |
lokayātrāṃ prakurvāṇaḥ sthūṇasyāgānniveśanam

स नद्गृहस्योपरि वतमान
आलोकयामास धनाधिगोप्ता ।
स्थूणस्य यक्षस्य विवेश वेश्म
स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रैः

sa nadgṛhasyopari vatamāna
ālokayāmāsa dhanādhigoptā |
sthūṇasya yakṣasya viveśa veśma
svalaṃkṛtaṃ mālyaguṇairvicitraiḥ

लाचैश्च गन्धैश्च तथा वितानै-
रभ्यर्चितं धृनधृपितं च ।
ध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च
भक्ष्यान्नपेयामिपदत्तमोदम्

lācaiśca gandhaiśca tathā vitānai-
rabhyarcitaṃ dhṛnadhṛpitaṃ ca |
dhvajaiḥ patākābhiralaṃkṛtaṃ ca
bhakṣyānnapeyāmipadattamodam

तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम् ।
मणिरत्नसुवर्णानां मालाभिः परिपूरितम्

tatsthānaṃ tasya dṛṣṭvā tu sarvataḥ samalaṃkṛtam |
maṇiratnasuvarṇānāṃ mālābhiḥ paripūritam

नानाकुसूमगन्धाढ्यं सिक्तसंमृष्टशोभितम् ।
अथाब्रवीद्यक्षपतिस्तान्यक्षाननुगांस्तदा

nānākusūmagandhāḍhyaṃ siktasaṃmṛṣṭaśobhitam |
athābravīdyakṣapatistānyakṣānanugāṃstadā

स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः ।
नोपसर्पति मां चैव कस्मादद्य स मन्दधीः

svalaṃkṛtamidaṃ veśma sthūṇasyāmitavikramāḥ |
nopasarpati māṃ caiva kasmādadya sa mandadhīḥ

यस्माज्जानन्स मन्दात्मा मामसौ नोपसर्पति ।
तस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः

yasmājjānansa mandātmā māmasau nopasarpati |
tasmāttasmai mahādaṇḍo dhāryaḥ syāditi me matiḥ

द्रुपदस्य सुता राजन्राज्ञो जाता शिखण्डिनी ।
तस्या निमित्ते कस्मिंश्चित्प्रादात्पुरुषलक्षणम्

drupadasya sutā rājanrājño jātā śikhaṇḍinī |
tasyā nimitte kasmiṃścitprādātpuruṣalakṣaṇam

अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूता तिष्ठते गृहे ।
नोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीसरूपवान्

agrahīllakṣaṇaṃ strīṇāṃ strībhūtā tiṣṭhate gṛhe |
nopasarpati tenāsau savrīḍaḥ strīsarūpavān

एतस्मात्कारणाद्राजन्स्थूणो न त्वाऽद्य सर्पति ।
श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम्

etasmātkāraṇādrājansthūṇo na tvā'dya sarpati |
śrutvā kuru yathānyāyaṃ vimānamiha tiṣṭhatām

आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत् ।
कर्तास्मि निग्रहं तस्य प्रत्युवाच पुनः पुनः

ānīyatāṃ sthūṇa iti tato yakṣādhipo'bravīt |
kartāsmi nigrahaṃ tasya pratyuvāca punaḥ punaḥ

सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपते ।
स्त्रीमरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः

so'bhyagacchata yakṣendramāhūtaḥ pṛthivīpate |
strīmarūpo mahārāja tasthau vrīḍāsamanvitaḥ

तं शशापाथ संक्रुद्धो धनदः कुरूनन्दन ।
एवमेव भवत्वद्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः

taṃ śaśāpātha saṃkruddho dhanadaḥ kurūnandana |
evameva bhavatvadya strītvaṃ pāpasya guhyakāḥ

ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा
यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान् ।
शिखण्डिनो लक्षणं पापबुद्धे
स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन्

tato'bravīdyakṣapatirmahātmā
yasmādadāstvavamanyeha yakṣān |
śikhaṇḍino lakṣaṇaṃ pāpabuddhe
strīlakṣaṇaṃ cāgrahīḥ pāpakarman

अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्त्वया कृतम् ।
तस्मादद्य प्रभृत्येव स्त्री त्वं सा पुरुषस्तथा

apravṛttaṃ sudurbuddhe yasmādetattvayā kṛtam |
tasmādadya prabhṛtyeva strī tvaṃ sā puruṣastathā

ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किल ।
स्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः

tataḥ prasādayāmāsuryakṣā vaiśravaṇaṃ kila |
sthūṇasyārthe kuruṣvāntaṃ śāpasyeti punaḥ punaḥ

ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः ।
सर्वान्यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया

tato mahātmā yakṣendraḥ pratyuvācānugāminaḥ |
sarvānyakṣagaṇāṃstāta śāpasyāntacikīrṣayā

शिखण्डिनि हते यक्षाः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यते ।
स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः

śikhaṇḍini hate yakṣāḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyate |
sthūṇo yakṣo nirudvego bhavatviti mahāmanāḥ

इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराजः सुपूजितः ।
प्रययौ सहितः सर्वैर्निमेषान्तरचारिभिः

ityuktvā bhagavāndevo yakṣarājaḥ supūjitaḥ |
prayayau sahitaḥ sarvairnimeṣāntaracāribhiḥ

स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदा ।
समये चागमूत्तूर्णं शिखण्डी तं क्षपाचरम्

sthūṇastu śāpaṃ saṃprāpya tatraiva nyavasattadā |
samaye cāgamūttūrṇaṃ śikhaṇḍī taṃ kṣapācaram

सोऽभिगम्याब्रवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति ।
तमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः

so'bhigamyābravīdvākyaṃ prāpto'smi bhagavanniti |
tamabravīttataḥ sthūṇaḥ prīto'smīti punaḥ punaḥ

आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम् ।
सर्वमेव यथावृत्तमाचचक्षे शिखण्डिने

ārjavenāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ śikhaṇḍinam |
sarvameva yathāvṛttamācacakṣe śikhaṇḍine

शप्तो वैश्रवणेनाहं त्वत्कृते पार्थिवात्मज ।
गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान्यथासुखम्

śapto vaiśravaṇenāhaṃ tvatkṛte pārthivātmaja |
gacchedānīṃ yathākāmaṃ cara lokānyathāsukham

दिष्टमेतत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् ।
गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम्

diṣṭametatpurā manye na śakyamativartitum |
gamanaṃ tava ceto hi paulastyasya ca darśanam

एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत ।
प्रत्याजगाम नगरं हर्वेण महतावृतः

evamuktaḥ śikhaṇḍī tu sthūṇayakṣeṇa bhārata |
pratyājagāma nagaraṃ harveṇa mahatāvṛtaḥ

पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैः ।
द्विजातीन्देवताश्चैव चैत्यानथ चतुष्पथान्

pūjayāmāsa vividhairgandhamālyairmahādhanaiḥ |
dvijātīndevatāścaiva caityānatha catuṣpathān

द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना ।
मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः

drupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍinā |
mudaṃ ca paramāṃ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ

शिष्यार्थं प्रददौ चाथ द्रोणाय कुरुपुङ्गव ।
शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा

śiṣyārthaṃ pradadau cātha droṇāya kurupuṅgava |
śikhaṇḍinaṃ mahārāja putraṃ strīpūrviṇaṃ tathā

प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः ।
शिखण्डी सह युष्माभिर्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः

pratipede catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ nṛpātmajaḥ |
śikhaṇḍī saha yuṣmābhirdhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ

मम त्वेतच्चरास्तात यथावत्प्रत्यवेदयन् ।
जडान्धबधिराकारा ये मुक्ता द्रपदे मया

mama tvetaccarāstāta yathāvatpratyavedayan |
jaḍāndhabadhirākārā ye muktā drapade mayā

एवमेष महाराज स्त्री पुमान्द्रुपदात्मजः ।
स संभूतः कुरुश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः

evameṣa mahārāja strī pumāndrupadātmajaḥ |
sa saṃbhūtaḥ kuruśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ

ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता ।
द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ

jyeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutā |
drupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha

नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम् ।
मुहूर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत

nāhamenaṃ dhanuṣpāṇiṃ yuyutsuṃ samupasthitam |
muhūrtamapi paśyeyaṃ prahareyaṃ na cāpyuta

व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम् ।
स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चैव स्त्रीनाम्नि स्त्रीसरूपिणि

vratametanmama sadā pṛthivyāmapi viśrutam |
striyāṃ strīpūrvake caiva strīnāmni strīsarūpiṇi

न मुञ्चेयमहं बाणमिति कौरवनन्दन ।
न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम्

na muñceyamahaṃ bāṇamiti kauravanandana |
na hanyāmahametena kāraṇena śikhaṇḍinam

एतत्तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः ।
ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम्

etattattvamahaṃ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥ |
tato nainaṃ haniṣyāmi samareṣvātatāyinam

यदि भीष्मः स्त्रियं हन्यात्सन्तः कुर्युर्विगर्हणम् ।
नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम्

yadi bhīṣmaḥ striyaṃ hanyātsantaḥ kuryurvigarhaṇam |
nainaṃ tasmāddhaniṣyāmi dṛṣṭvāpi samare sthitam

एतच्छ्रुत्वा तु करव्यो राजा दुर्योधनस्तदा ।
मुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत

etacchrutvā tu karavyo rājā duryodhanastadā |
muhūrtamiva sa dhyātvā bhīṣme yuktamamanyata