अध्याय 191: शिखण्डी यक्ष स्थूणाकर्ण की शरण जाती है

ततः शिखण्डिनो माता यथातत्त्वं नराधिप ।
आचचक्षे महाबाहो भर्त्र कन्यां शिखण्डिनीम्

tataḥ śikhaṇḍino mātā yathātattvaṃ narādhipa |
ācacakṣe mahābāho bhartra kanyāṃ śikhaṇḍinīm

अपुत्रया मया राजन्सपत्नीनां भयादिदम् ।
कन्या शिखण्डिनी जाता पुरुषो वै निवेदिता

aputrayā mayā rājansapatnīnāṃ bhayādidam |
kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣo vai niveditā

त्वया चैव नरश्रेष्ठ तन्मे प्रीत्याऽनुमोदितम् ।
पुत्रकर्म कृतं चैव कन्यायाः पार्थिवर्षभ

tvayā caiva naraśreṣṭha tanme prītyā'numoditam |
putrakarma kṛtaṃ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha

भार्या चोढा त्वया राजन्दशार्णाधिपतेः सुता ।
मया च प्रत्यभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात् ।
कन्या भूत्वा पुमान्भावीत्येवं चैतदुपेक्षितम्

bhāryā coḍhā tvayā rājandaśārṇādhipateḥ sutā |
mayā ca pratyabhihitaṃ devavākyārthadarśanāt |
kanyā bhūtvā pumānbhāvītyevaṃ caitadupekṣitam

एतच्छ्रुत्वा द्रुपदो यज्ञसेनः
सर्वं तत्त्वं मन्त्रविद्भ्यो निवेद्य ।
मन्त्रं राजा मन्त्रयामास राजन्
यथायुक्तं रक्षणे वै प्रजानाम्

etacchrutvā drupado yajñasenaḥ
sarvaṃ tattvaṃ mantravidbhyo nivedya |
mantraṃ rājā mantrayāmāsa rājan
yathāyuktaṃ rakṣaṇe vai prajānām

संबन्धकं चैव समर्थ्य तस्मिन्
दाशार्णके वै नृपतौ नरेन्द्र ।
स्वयं कृत्वा विप्रलम्भं यथाव-
न्मन्त्र्यैकाग्रो निश्चयं वै जगाम

saṃbandhakaṃ caiva samarthya tasmin
dāśārṇake vai nṛpatau narendra |
svayaṃ kṛtvā vipralambhaṃ yathāva-
nmantryaikāgro niścayaṃ vai jagāma

स्वभावगुप्तं नगरमापत्काले तु भारत ।
गोपयामास राजेन्द्र सर्वतः समलङ्कृतम्

svabhāvaguptaṃ nagaramāpatkāle tu bhārata |
gopayāmāsa rājendra sarvataḥ samalaṅkṛtam

आर्तिं च परमां राजा जगाम सह भार्यया ।
दशार्णपतिना सार्धं विरोधे भरतर्षभ

ārtiṃ ca paramāṃ rājā jagāma saha bhāryayā |
daśārṇapatinā sārdhaṃ virodhe bharatarṣabha

कथं संबन्धिना सार्धं न मे स्याद्विग्रहो महान् ।
इति संचिन्त्य मनसा देवतामर्चयत्तदा

kathaṃ saṃbandhinā sārdhaṃ na me syādvigraho mahān |
iti saṃcintya manasā devatāmarcayattadā

तं तु दृष्ट्वा तदा राजन्देवी देवपरं तदा ।
अर्चां प्रयुञ्जानमथो भार्या वचनमब्रवीत्

taṃ tu dṛṣṭvā tadā rājandevī devaparaṃ tadā |
arcāṃ prayuñjānamatho bhāryā vacanamabravīt

देवानां प्रतिपत्तिश्च सत्यं साधुमता सताम् ।
किमु दुःस्वार्णवं प्राप्य तस्मादर्चयतां गुरून्

devānāṃ pratipattiśca satyaṃ sādhumatā satām |
kimu duḥsvārṇavaṃ prāpya tasmādarcayatāṃ gurūn

दैवतानि च सर्वाणि पूज्यनां भूरिदक्षिणम् ।
अग्नयश्चापि हृयन्तां दाशार्णप्रतिषेधने

daivatāni ca sarvāṇi pūjyanāṃ bhūridakṣiṇam |
agnayaścāpi hṛyantāṃ dāśārṇapratiṣedhane

अयुद्धेन निवृत्तिं च मनसा चिन्तय प्रभो ।
देवतानां प्रसादेन सर्वमेतद्भविष्यति

ayuddhena nivṛttiṃ ca manasā cintaya prabho |
devatānāṃ prasādena sarvametadbhaviṣyati

मन्त्रिभिर्मन्त्रितं सार्धं त्वया पृथुललोचन ।
पुरस्यास्याविनाशाय यच्च राजंस्तथा कुरु

mantribhirmantritaṃ sārdhaṃ tvayā pṛthulalocana |
purasyāsyāvināśāya yacca rājaṃstathā kuru

दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिद्ध्यति पार्थिव ।
परम्परविरोधाद्धि सिद्धिरस्ति न चैतयोः

daivaṃ hi mānuṣopetaṃ bhṛśaṃ siddhyati pārthiva |
paramparavirodhāddhi siddhirasti na caitayoḥ

तस्माद्विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह ।
अर्चयस्व यथाकामं दैवतानि विशांपते

tasmādvidhāya nagare vidhānaṃ sacivaiḥ saha |
arcayasva yathākāmaṃ daivatāni viśāṃpate

एवं संभाषमाणौ तु दृष्ट्वा शोकपरायणौ ।
शिखण्डिनी तदा कन्या व्रीडितेव तपस्विनी

evaṃ saṃbhāṣamāṇau tu dṛṣṭvā śokaparāyaṇau |
śikhaṇḍinī tadā kanyā vrīḍiteva tapasvinī

ततः सा चिन्तयामास मन्कृते दुःखितावुभौ ।
इमाविति ततश्चक्रे मतिं प्राणविनाशने

tataḥ sā cintayāmāsa mankṛte duḥkhitāvubhau |
imāviti tataścakre matiṃ prāṇavināśane

एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा ।
निर्जगाम गृहं त्यक्त्वा गहनं निर्जनं वनम्

evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā |
nirjagāma gṛhaṃ tyaktvā gahanaṃ nirjanaṃ vanam

यक्षेणर्द्धिमता राजन्स्थूणाकर्णेन पालितम् ।
तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तद्वनम्

yakṣeṇarddhimatā rājansthūṇākarṇena pālitam |
tadbhayādeva ca jano visarjayati tadvanam

तत्र च स्थूणभवनं सुधामृत्तिकलेपनम् ।
लाजोल्लापिकधूमाढ्यमुच्चप्राकारतोरणम्

tatra ca sthūṇabhavanaṃ sudhāmṛttikalepanam |
lājollāpikadhūmāḍhyamuccaprākāratoraṇam

तन्प्रविश्य शिखण्डी सा द्रुपदस्यात्मजा नृप ।
अनश्नाना बहुतिथं शरीरमुदशोपयत्

tanpraviśya śikhaṇḍī sā drupadasyātmajā nṛpa |
anaśnānā bahutithaṃ śarīramudaśopayat

दर्शयामास तां यक्षः स्थूणो मार्दवसंयुतः ।
किमर्थोऽयं तवारम्भः करिष्ये ब्रूहि माचिरम्

darśayāmāsa tāṃ yakṣaḥ sthūṇo mārdavasaṃyutaḥ |
kimartho'yaṃ tavārambhaḥ kariṣye brūhi māciram

अशक्ययिति सा यक्षं पुनः पुनरुवाच ह ।
करिष्यामीति वै क्षिप्रं प्रत्युवाचाथ गुह्यकः

aśakyayiti sā yakṣaṃ punaḥ punaruvāca ha |
kariṣyāmīti vai kṣipraṃ pratyuvācātha guhyakaḥ

धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे ।
अदेयमपि दास्यादि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्

dhaneśvarasyānucaro varado'smi nṛpātmaje |
adeyamapi dāsyādi brūhi yatte vivakṣitam

ततः शिखण्डी तत्सर्वमखिलेन न्यवेदयत् ।
तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूणाकर्णाय भारत

tataḥ śikhaṇḍī tatsarvamakhilena nyavedayat |
tasmai yakṣapradhānāya sthūṇākarṇāya bhārata

आपन्नो मे पिता यक्ष न चिरान्नाशमेष्यति ।
अभियास्यति सक्रोधो दशार्णाधिपतिर्हि तम्

āpanno me pitā yakṣa na cirānnāśameṣyati |
abhiyāsyati sakrodho daśārṇādhipatirhi tam

मन्निमित्तं महोत्साहः सहेमकवचो नृपः ।
तस्माद्रक्षस्व मां यक्ष मातरं पितरं च मे

mannimittaṃ mahotsāhaḥ sahemakavaco nṛpaḥ |
tasmādrakṣasva māṃ yakṣa mātaraṃ pitaraṃ ca me

प्रतिज्ञातो हि भवता दुःखप्रतिशमो मम ।
भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दितः

pratijñāto hi bhavatā duḥkhapratiśamo mama |
bhaveyaṃ puruṣo yakṣa tvatprasādādaninditaḥ

यावदेव स राजा वै नोपयाति पुरं मम ।
तावदेव महायक्ष प्रसादं कुरु गुह्यक

yāvadeva sa rājā vai nopayāti puraṃ mama |
tāvadeva mahāyakṣa prasādaṃ kuru guhyaka