अध्याय 189: शिखण्डी के विवाह से रहस्य खुलता है

चकार यत्नं द्रुपदः सुतायाः सर्वकर्मसु ।
ततो लेख्यादिषु तथा शिल्पेषु च परंतप

cakāra yatnaṃ drupadaḥ sutāyāḥ sarvakarmasu |
tato lekhyādiṣu tathā śilpeṣu ca paraṃtapa

इष्वस्त्रे चैव राजेन्द्र द्रोणशिष्यो बभूव ह ।
तस्य माता महाराज राजानं वरवर्णिनी

iṣvastre caiva rājendra droṇaśiṣyo babhūva ha |
tasya mātā mahārāja rājānaṃ varavarṇinī

चोदयामास भार्यार्थं कन्यायाः पुत्रवत्तदा ।
ततस्तां पार्षतो दृष्ट्वा कन्यां संप्राप्तयौवनाम् ।
स्त्रियं मत्वा ततश्चिन्तां प्रपेदे सह भार्यया

codayāmāsa bhāryārthaṃ kanyāyāḥ putravattadā |
tatastāṃ pārṣato dṛṣṭvā kanyāṃ saṃprāptayauvanām |
striyaṃ matvā tataścintāṃ prapede saha bhāryayā

कन्या ममेयं संप्राप्ता यौवनं शोकवर्धिनी ।
मया प्रच्छादिता चेयं वचनाच्छूलपाणिनः

kanyā mameyaṃ saṃprāptā yauvanaṃ śokavardhinī |
mayā pracchāditā ceyaṃ vacanācchūlapāṇinaḥ

न तन्मिथ्या महाराज भविष्यति कथंचन ।
त्रैलोक्यकर्ता कस्माद्धि वृथा वक्तुमिहार्हति

na tanmithyā mahārāja bhaviṣyati kathaṃcana |
trailokyakartā kasmāddhi vṛthā vaktumihārhati

यदि ते रोचते राजन्वक्ष्यामि श्रृणु मे वचः ।
श्रुत्वेदानीं प्रपद्येथाः स्वां मतिं पृषतात्मज

yadi te rocate rājanvakṣyāmi śrṛṇu me vacaḥ |
śrutvedānīṃ prapadyethāḥ svāṃ matiṃ pṛṣatātmaja

क्रियतामस्य यत्नेन विधिवद्दारसंग्रहः ।
भविता तद्वचः सत्यमिति मे निश्चिता मतिः

kriyatāmasya yatnena vidhivaddārasaṃgrahaḥ |
bhavitā tadvacaḥ satyamiti me niścitā matiḥ

ततस्तौ निश्चयं कृत्वा तस्मिन्कार्येऽथ दंपती ।
वरयाञ्चक्रतुः कन्यां दशार्णाधिपतेः सुताम्

tatastau niścayaṃ kṛtvā tasminkārye'tha daṃpatī |
varayāñcakratuḥ kanyāṃ daśārṇādhipateḥ sutām

ततो राजा द्रुपदो राजसिंहः
सर्वान्राज्ञः कुलतः सन्निशाम्य ।
दाशार्णकस्य नृपतेस्तनूजां
शिखण्डिने वरयामास दारान्

tato rājā drupado rājasiṃhaḥ
sarvānrājñaḥ kulataḥ sanniśāmya |
dāśārṇakasya nṛpatestanūjāṃ
śikhaṇḍine varayāmāsa dārān

हिरण्यवर्मेति नृपो योऽसौ दाशार्णकः स्मृतः ।
स च प्रादान्महीपालः कन्यां तस्मै शिखण्डिने

hiraṇyavarmeti nṛpo yo'sau dāśārṇakaḥ smṛtaḥ |
sa ca prādānmahīpālaḥ kanyāṃ tasmai śikhaṇḍine

स च राजा दशार्णेषु महानासीत्सुदुर्जयः ।
हिरण्यवर्मा दुर्धर्षो महासेनो महामनाः

sa ca rājā daśārṇeṣu mahānāsītsudurjayaḥ |
hiraṇyavarmā durdharṣo mahāseno mahāmanāḥ

कृते विवाहे तु तदा सा कन्या राजसत्तम ।
यौवनं समनुप्राप्ता सा च कन्या शिखण्डिनी

kṛte vivāhe tu tadā sā kanyā rājasattama |
yauvanaṃ samanuprāptā sā ca kanyā śikhaṇḍinī

कृतदारः शिखण्डी च काम्पिल्यं पुनरागमत् ।
न च सा वेद तां कन्यां कंचित्कालं स्त्रियं किल ।
यदा त्वेनामजानात्सा स्त्रियमेव नृपात्मजा

kṛtadāraḥ śikhaṇḍī ca kāmpilyaṃ punarāgamat |
na ca sā veda tāṃ kanyāṃ kaṃcitkālaṃ striyaṃ kila |
yadā tvenāmajānātsā striyameva nṛpātmajā

धात्रीणां च सखीनां च व्रीडयाना न्यवेदयत् ।
कन्यां पाञ्चालराजस्य सुतां तां वै शिखण्डिनीम्

dhātrīṇāṃ ca sakhīnāṃ ca vrīḍayānā nyavedayat |
kanyāṃ pāñcālarājasya sutāṃ tāṃ vai śikhaṇḍinīm

ततस्ता राजशार्दूल धात्र्यो दाशार्णिकास्तदा ।
जग्मुरार्ति परां प्रेष्याः प्रेषयामासुरेव च

tatastā rājaśārdūla dhātryo dāśārṇikāstadā |
jagmurārti parāṃ preṣyāḥ preṣayāmāsureva ca

ततो दशार्णाधिपतेः प्रेष्याः सर्वा न्यवेदयन् ।
विप्रलम्भं यथावृत्तं स च चुक्रोध पार्थिवः

tato daśārṇādhipateḥ preṣyāḥ sarvā nyavedayan |
vipralambhaṃ yathāvṛttaṃ sa ca cukrodha pārthivaḥ

शिखण्ड्यपि महाराज पुंवद्राजकुले तदा ।
विजहार म्रुदा युक्तः स्त्रीत्वं नैवातिरोचयन्

śikhaṇḍyapi mahārāja puṃvadrājakule tadā |
vijahāra mrudā yuktaḥ strītvaṃ naivātirocayan

ततः कतिपयाहस्य तच्छ्रुत्वा भरतर्षभ ।
हिरण्यवर्मा राजेन्द्र रोषादर्तिं जगाम ह

tataḥ katipayāhasya tacchrutvā bharatarṣabha |
hiraṇyavarmā rājendra roṣādartiṃ jagāma ha

ततो दाशार्णको राजा तीव्रकोपसमन्वितः ।
दूतं प्रस्थापयामास द्रुपदस्य निवेशनम्

tato dāśārṇako rājā tīvrakopasamanvitaḥ |
dūtaṃ prasthāpayāmāsa drupadasya niveśanam

ततो द्रुपदमासाद्य दूतः काञ्चनवर्मणः ।
एक एकान्तसुत्सार्य रहो वचनमब्रवीत्

tato drupadamāsādya dūtaḥ kāñcanavarmaṇaḥ |
eka ekāntasutsārya raho vacanamabravīt

दाशार्णराजो राजंस्त्वामिदं वचनमब्रवीत् ।
अभिष्गात्प्रकुपितो विप्रलब्धस्त्वयाऽनघ

dāśārṇarājo rājaṃstvāmidaṃ vacanamabravīt |
abhiṣgātprakupito vipralabdhastvayā'nagha

अवमन्यसे मां नृपते नूनं दुर्मन्त्रितं तव ।
यन्मे कन्यां स्वकन्यार्थे मोहाद्याचितवानसि

avamanyase māṃ nṛpate nūnaṃ durmantritaṃ tava |
yanme kanyāṃ svakanyārthe mohādyācitavānasi

तस्याद्य विप्रलम्भस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते ।
एष त्वं सजनामात्यमुद्धरामि स्थिरो भव

tasyādya vipralambhasya phalaṃ prāpnuhi durmate |
eṣa tvaṃ sajanāmātyamuddharāmi sthiro bhava

अवमत्य च वीर्यं मे कुलं चारित्रमेव च ।
विप्रलम्भस्त्वयापूर्वो मनुष्येषु प्रवर्तितः

avamatya ca vīryaṃ me kulaṃ cāritrameva ca |
vipralambhastvayāpūrvo manuṣyeṣu pravartitaḥ

कुरु सर्वाणि कार्याणि भुङ्क्ष्व कभोगाननुत्तमान् ।
अभियास्यामि शीघ्रं त्वां समुद्धर्तुं सबान्धवम्

kuru sarvāṇi kāryāṇi bhuṅkṣva kabhogānanuttamān |
abhiyāsyāmi śīghraṃ tvāṃ samuddhartuṃ sabāndhavam