अध्याय 180: दिव्य अस्त्रों की टक्कर और राम का गिरना

आत्मनस्तु ततः सूतो हयानां च विशांपते ।
मम चापनयामास शल्यान्कुशलसंमतः

ātmanastu tataḥ sūto hayānāṃ ca viśāṃpate |
mama cāpanayāmāsa śalyānkuśalasaṃmataḥ

स्नातापवृत्तैस्तुरगैर्लब्धतोयैरविह्वलैः ।
प्रभाते चोदिते सूर्ये ततो युद्धमवर्तत

snātāpavṛttaisturagairlabdhatoyairavihvalaiḥ |
prabhāte codite sūrye tato yuddhamavartata

दृष्ट्वा भां तूर्णमायान्तं दंशितं स्यन्दने स्थितम् ।
अकरोद्रथमत्यर्थं रामः सज्जं प्रतापवान्

dṛṣṭvā bhāṃ tūrṇamāyāntaṃ daṃśitaṃ syandane sthitam |
akarodrathamatyarthaṃ rāmaḥ sajjaṃ pratāpavān

ततोऽहं राममायान्तं दृष्ट्वा समरकाङ्क्षिणम् ।
धनुःश्रेष्ठं समित्सृज्य सहसावतरं रथात्

tato'haṃ rāmamāyāntaṃ dṛṣṭvā samarakāṅkṣiṇam |
dhanuḥśreṣṭhaṃ samitsṛjya sahasāvataraṃ rathāt

अभिवाद्य तथैवाहं रथमारुह्य भारत ।
युयुत्सुर्जामदग्न्यस्य प्रमुखे वीतभीः स्थितः

abhivādya tathaivāhaṃ rathamāruhya bhārata |
yuyutsurjāmadagnyasya pramukhe vītabhīḥ sthitaḥ

ततोऽहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ।
स च मां शरवर्षेण वर्षन्तं समवाकिरम्

tato'haṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram |
sa ca māṃ śaravarṣeṇa varṣantaṃ samavākiram

संक्रुद्धो जामदग्न्यस्तु पुनरेव सुतेजितान् ।
संप्रैषीन्मे शरान्घोरान्दीप्तास्यानुरगानिव

saṃkruddho jāmadagnyastu punareva sutejitān |
saṃpraiṣīnme śarānghorāndīptāsyānuragāniva

ततोऽहं निशितैर्भल्लैः शतशोऽथ सहस्रशः ।
अच्छिदं सहसा राजन्नन्तरिक्षे पुनः पुनः

tato'haṃ niśitairbhallaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ |
acchidaṃ sahasā rājannantarikṣe punaḥ punaḥ

ततस्त्वस्त्राणि दिव्यानि जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
मयि प्रयोजयामास तान्यहं प्रत्यषेधयम् ।

tatastvastrāṇi divyāni jāmadagnyaḥ pratāpavān |
mayi prayojayāmāsa tānyahaṃ pratyaṣedhayam |

अस्त्रैरेव महाबाहो चिकीर्षन्नधिकां क्रियाम् ।
ततो विदि महान्नादः प्रादुरासीत्समन्ततः

astraireva mahābāho cikīrṣannadhikāṃ kriyām |
tato vidi mahānnādaḥ prādurāsītsamantataḥ

ततोऽहमस्त्रं वायव्यं जामदग्न्ये प्रयुक्तवान् ।
प्रत्याजघ्ने च तद्रामो गुह्यकास्त्रेण भारत

tato'hamastraṃ vāyavyaṃ jāmadagnye prayuktavān |
pratyājaghne ca tadrāmo guhyakāstreṇa bhārata

ततोऽहमस्त्रमाग्नेयमनुमन्त्र्य प्रयुक्तवान् ।
वारुणेनैव तद्रामो वारयामास मे विभुः

tato'hamastramāgneyamanumantrya prayuktavān |
vāruṇenaiva tadrāmo vārayāmāsa me vibhuḥ

एवमस्त्राणि दिव्यानि रामस्याहमवारयम् ।
रामश्च मम तेजस्वी दिव्यास्त्रविदरिन्दमः

evamastrāṇi divyāni rāmasyāhamavārayam |
rāmaśca mama tejasvī divyāstravidarindamaḥ

ततो मां सव्यतो राजन्रामः कुर्वन्द्विजोत्तमः ।
उरस्यविध्यत्संक्रुद्धो जामदग्न्यः प्रतापवान्

tato māṃ savyato rājanrāmaḥ kurvandvijottamaḥ |
urasyavidhyatsaṃkruddho jāmadagnyaḥ pratāpavān

ततोऽहं भारतश्रेष्ठ संन्यषीदं रथोत्तमे ।
ततो मां कश्मलाविष्टं सूतस्तूर्णमुदावहत्

tato'haṃ bhārataśreṣṭha saṃnyaṣīdaṃ rathottame |
tato māṃ kaśmalāviṣṭaṃ sūtastūrṇamudāvahat

ग्लायन्तं भरश्रेष्ठ रामबाणप्रपीडितम् ।
ततो मामपयातं वै भृशं विद्धमचेतसम्

glāyantaṃ bharaśreṣṭha rāmabāṇaprapīḍitam |
tato māmapayātaṃ vai bhṛśaṃ viddhamacetasam

रामस्यानुचरा हृष्टाः सर्वे दृष्ट्वा विचुक्रुशुः ।
अकृतव्रणप्रभृतयः काशिकन्या च भारत

rāmasyānucarā hṛṣṭāḥ sarve dṛṣṭvā vicukruśuḥ |
akṛtavraṇaprabhṛtayaḥ kāśikanyā ca bhārata

ततस्तु लब्धसंज्ञोऽहं ज्ञात्वा सूतमथाब्रुवम् ।
याहि सूत यतो रामः सज्जोऽहं गतवेदनः

tatastu labdhasaṃjño'haṃ jñātvā sūtamathābruvam |
yāhi sūta yato rāmaḥ sajjo'haṃ gatavedanaḥ

ततो मामवहत्सूतो हयैः परमशोभितैः ।
नृत्यद्भिरिव कौरव्य मारुतप्रतिमैर्गतौ

tato māmavahatsūto hayaiḥ paramaśobhitaiḥ |
nṛtyadbhiriva kauravya mārutapratimairgatau

ततोऽहं राममासाद्य बाणवर्षैश्च कौरव ।
अवाकिरं सुसंरब्धः संरब्धं च जिगीषया

tato'haṃ rāmamāsādya bāṇavarṣaiśca kaurava |
avākiraṃ susaṃrabdhaḥ saṃrabdhaṃ ca jigīṣayā

तानापतत एवासौ रामो बाणानजिह्मगान् ।
बाणैरेवाच्छिनत्तूर्णमेकैकं त्रिभिराहवे

tānāpatata evāsau rāmo bāṇānajihmagān |
bāṇairevācchinattūrṇamekaikaṃ tribhirāhave

ततस्ते सूदिताः सर्वे मम बाणाः सुसंशिताः ।
रामबाणैर्द्विधा च्छिन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः

tataste sūditāḥ sarve mama bāṇāḥ susaṃśitāḥ |
rāmabāṇairdvidhā cchinnāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ततः पुनः शरं दीप्तं सुप्रभं कालसंमितम् ।
असृजं जामदग्न्याय रामायाहं जिघांसया

tataḥ punaḥ śaraṃ dīptaṃ suprabhaṃ kālasaṃmitam |
asṛjaṃ jāmadagnyāya rāmāyāhaṃ jighāṃsayā

तेन त्वभिहतो गाढं बाणवेगवशं गतः ।
मुमोह समरे रामो भूमौ च निपपात ह

tena tvabhihato gāḍhaṃ bāṇavegavaśaṃ gataḥ |
mumoha samare rāmo bhūmau ca nipapāta ha

ततो हाहाकृतं कसर्वं रामे भूतलमाश्रिते ।
जगद्भारत संविग्नं यथार्कपतने भवेत्

tato hāhākṛtaṃ kasarvaṃ rāme bhūtalamāśrite |
jagadbhārata saṃvignaṃ yathārkapatane bhavet

तत एनं समुद्विग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः ।
तपोधनास्ते सहसा काश्या च कुरुनन्दन

tata enaṃ samudvignāḥ sarva evābhidudruvuḥ |
tapodhanāste sahasā kāśyā ca kurunandana

तत एनं परिष्वज्य शनैराश्वासयंस्तदा ।
पाणिभिर्जलशीतैश्च जयाशीर्भिश्च कौरव

tata enaṃ pariṣvajya śanairāśvāsayaṃstadā |
pāṇibhirjalaśītaiśca jayāśīrbhiśca kaurava

ततः स विह्वलं वाक्यं राम उत्थाय चाब्रवीत् ।
तिष्ठ भीष्म हतोऽसीति बाणं संधाय कार्मुके

tataḥ sa vihvalaṃ vākyaṃ rāma utthāya cābravīt |
tiṣṭha bhīṣma hato'sīti bāṇaṃ saṃdhāya kārmuke

स मुक्तो न्यपतत्तूर्णं सव्ये पार्श्वे महाहवे ।
येनाहं भृशमुद्विग्रो व्याघूर्णित इव द्रुमः

sa mukto nyapatattūrṇaṃ savye pārśve mahāhave |
yenāhaṃ bhṛśamudvigro vyāghūrṇita iva drumaḥ

हत्वा हयांस्ततो रामः शीघ्रास्त्रेण महाहवे ।
अवाकिरन्मां विस्रब्धो बाणैस्तैर्लोमवाहिभिः

hatvā hayāṃstato rāmaḥ śīghrāstreṇa mahāhave |
avākiranmāṃ visrabdho bāṇaistairlomavāhibhiḥ

ततोऽहमपि शीघ्रास्त्रं समरप्रतिवारणम् ।
अवासृजं महाबाहो तेन्तराधिष्ठिताः शराः

tato'hamapi śīghrāstraṃ samaraprativāraṇam |
avāsṛjaṃ mahābāho tentarādhiṣṭhitāḥ śarāḥ

रामस्य मम चैवाशु व्योमावृत्य समन्ततः ।
न स्म सूर्यः प्रतपति शरजालसमावृतः

rāmasya mama caivāśu vyomāvṛtya samantataḥ |
na sma sūryaḥ pratapati śarajālasamāvṛtaḥ

मातरिश्वा ततस्तस्मिन्मेघरुद्ध इवाभवत् ।
ततो वायोः प्रकम्पाच्च सूर्यस्य च गभस्तिभिः

mātariśvā tatastasminmegharuddha ivābhavat |
tato vāyoḥ prakampācca sūryasya ca gabhastibhiḥ

अभिघातप्रभावाच्च पावकः समजायत ।
ते शराः स्वसमुत्थेन प्रदीप्ताश्चित्रभानुना

abhighātaprabhāvācca pāvakaḥ samajāyata |
te śarāḥ svasamutthena pradīptāścitrabhānunā

भूमौ सर्वे तदा राजन्भस्मभूताः प्रपेदिरे ।
तदा शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

bhūmau sarve tadā rājanbhasmabhūtāḥ prapedire |
tadā śatasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca

अयुतान्यथ खर्वाणि निखर्वाणि च कौरव ।
रामः शराणां संक्रुद्धो मयि तूर्णं न्यपातयत्

ayutānyatha kharvāṇi nikharvāṇi ca kaurava |
rāmaḥ śarāṇāṃ saṃkruddho mayi tūrṇaṃ nyapātayat

ततोऽहं तानपि रणे शरैराशीविषोपमैः ।
संछिद्य भूमौ नृपते पातयेयं नगानिव

tato'haṃ tānapi raṇe śarairāśīviṣopamaiḥ |
saṃchidya bhūmau nṛpate pātayeyaṃ nagāniva

एवं तदभवद्युद्वं तदा भरतसत्तम ।
सन्ध्याकाले व्यतीते तु व्यपायात्स च मे गुरुः

evaṃ tadabhavadyudvaṃ tadā bharatasattama |
sandhyākāle vyatīte tu vyapāyātsa ca me guruḥ