अध्याय 179: भीष्म और परशुराम के युद्ध का पहला दिन

तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम् ।
भूमिष्ठं नोत्सहे योद्धुं भवन्तं रथमास्थितः

tamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam |
bhūmiṣṭhaṃ notsahe yoddhuṃ bhavantaṃ rathamāsthitaḥ

आरोह स्यन्दनं वीर कवचं च महाभुज ।
बधान समरे राम यदि योद्धुं मयेच्छसि

āroha syandanaṃ vīra kavacaṃ ca mahābhuja |
badhāna samare rāma yadi yoddhuṃ mayecchasi

ततो मामब्रवीद्रामः स्मयमानो रणाजिरे ।
रथो मे मेदिनी भीष्म वाहा वेदाः सदश्ववत्

tato māmabravīdrāmaḥ smayamāno raṇājire |
ratho me medinī bhīṣma vāhā vedāḥ sadaśvavat

सूतश्च मातरिश्वा वै कवचं वेदमातरः ।
सुसंवीतो रणे ताभिर्योत्स्येऽहं कुरुनन्दन

sūtaśca mātariśvā vai kavacaṃ vedamātaraḥ |
susaṃvīto raṇe tābhiryotsye'haṃ kurunandana

एवं ब्रुवाणो गान्धारे रामो मां सत्यविक्रमः ।
शरव्रातेन महता सर्वतः प्रत्यवारयत्

evaṃ bruvāṇo gāndhāre rāmo māṃ satyavikramaḥ |
śaravrātena mahatā sarvataḥ pratyavārayat

ततोऽपश्यं जामदग्न्यं रथमध्ये व्यवस्थितम् ।
सर्वायुधवरे श्रीमत्यद्भुतोपमदर्शने

tato'paśyaṃ jāmadagnyaṃ rathamadhye vyavasthitam |
sarvāyudhavare śrīmatyadbhutopamadarśane

मनसा विहिते पुण्ये विस्तीर्णे नगरोपभे ।
दिव्याश्वयुजि सन्नद्वे काञ्चनेन विभूषिते

manasā vihite puṇye vistīrṇe nagaropabhe |
divyāśvayuji sannadve kāñcanena vibhūṣite

कवचेन महाबाहो सोमार्ककृतलक्ष्मणा ।
धनुर्धरो बद्धतूणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्

kavacena mahābāho somārkakṛtalakṣmaṇā |
dhanurdharo baddhatūṇo baddhagodhāṅgulitravān

सारथ्यं कृतवांस्तत्र युयुत्सोरकुतव्रणः ।
सखा वेदविदत्यन्तं दयितो भार्गवस्य ह

sārathyaṃ kṛtavāṃstatra yuyutsorakutavraṇaḥ |
sakhā vedavidatyantaṃ dayito bhārgavasya ha

आह्वयानः स मां युद्धे मनो हर्षयतीव मे ।
पुनः पुनरभिक्रोशन्नभियाहीति भार्गवः

āhvayānaḥ sa māṃ yuddhe mano harṣayatīva me |
punaḥ punarabhikrośannabhiyāhīti bhārgavaḥ

तमादित्यमिवोद्यन्तमनाधृष्यं महाबलम् ।
क्षत्रियान्तकरं राममेकमेकः समासदूम्

tamādityamivodyantamanādhṛṣyaṃ mahābalam |
kṣatriyāntakaraṃ rāmamekamekaḥ samāsadūm

ततोऽहं बाणपातेषु त्रिषु वाहान्निगृह्य वै ।
अवतीर्य धनुर्न्यस्य पदातिर्ऋषिसत्तमम्

tato'haṃ bāṇapāteṣu triṣu vāhānnigṛhya vai |
avatīrya dhanurnyasya padātirṛṣisattamam

अभ्यागच्छं तदा राममर्चिष्यन्द्विजसत्तमम् ।
अभिवाद्य चैनं विधिवदब्रुवं वाक्यमुत्तमम्

abhyāgacchaṃ tadā rāmamarciṣyandvijasattamam |
abhivādya cainaṃ vidhivadabruvaṃ vākyamuttamam

योत्स्ये त्वया रणे राम सदृशेनाधिकेन वा ।
गुरुणा धर्मशीलेन जयमाशास्व मे विभो

yotsye tvayā raṇe rāma sadṛśenādhikena vā |
guruṇā dharmaśīlena jayamāśāsva me vibho

एवमेतत्कुरुश्रेष्ठ कर्तव्यं भूतिमिच्छता ।
धर्मो ह्येष महाबाहो विशिष्टैः सह युध्यताम्

evametatkuruśreṣṭha kartavyaṃ bhūtimicchatā |
dharmo hyeṣa mahābāho viśiṣṭaiḥ saha yudhyatām

शपेयं त्वां नचेदेवमागच्छेथा विशांपते ।
युध्यस्व त्वं रणे यत्तो धैर्यमालम्ब्य कौरव

śapeyaṃ tvāṃ nacedevamāgacchethā viśāṃpate |
yudhyasva tvaṃ raṇe yatto dhairyamālambya kaurava

न तु ते जयमाशासे त्वां विजेतुमहं स्थितः ।
गच्छ युध्यस्व धर्मेण प्रीतोऽस्मि चरितेन ते

na tu te jayamāśāse tvāṃ vijetumahaṃ sthitaḥ |
gaccha yudhyasva dharmeṇa prīto'smi caritena te

ततोऽहं तं नमस्कृत्य रथमारुह्य सत्वरः ।
प्राध्मापयं रणे शङ्खं पुनर्हेमपरिष्कृतम्

tato'haṃ taṃ namaskṛtya rathamāruhya satvaraḥ |
prādhmāpayaṃ raṇe śaṅkhaṃ punarhemapariṣkṛtam

ततो युद्धं समभवन्मम तस्य च भारत ।
दिवसान्सुबहून्राजन्परस्परजिगीषया

tato yuddhaṃ samabhavanmama tasya ca bhārata |
divasānsubahūnrājanparasparajigīṣayā

स मे तस्मिन्रणे पूर्वं प्राहरत्कङ्खपत्रिभिः ।
वष्ट्या शतैश्च नवभिः शराणां नतषर्वणाम्

sa me tasminraṇe pūrvaṃ prāharatkaṅkhapatribhiḥ |
vaṣṭyā śataiśca navabhiḥ śarāṇāṃ nataṣarvaṇām

चत्वारस्तेन मे वाहाः सूतश्चैव विशांपते ।
प्रतिरुद्धास्तथैवाहं समरे दंशितः स्थितः

catvārastena me vāhāḥ sūtaścaiva viśāṃpate |
pratiruddhāstathaivāhaṃ samare daṃśitaḥ sthitaḥ

नमस्कृत्य च देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ।
तमहं स्मयन्निव रणे प्रत्यभाषं व्यवस्थितम्

namaskṛtya ca devebhyo brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ |
tamahaṃ smayanniva raṇe pratyabhāṣaṃ vyavasthitam

आचार्यता मानिता मे निर्मर्यादे ह्यपि त्वयि ।
भूयश्च शृणु मे ब्रह्मन्संपदं धर्मसंग्रहे

ācāryatā mānitā me nirmaryāde hyapi tvayi |
bhūyaśca śṛṇu me brahmansaṃpadaṃ dharmasaṃgrahe

ये ते वेदाः शरीरस्था .... यच्च ते महत् ।
तपश्च ते महत्तप्तं न तेभ्यः प्रहराम्यहम्

ye te vedāḥ śarīrasthā .... yacca te mahat |
tapaśca te mahattaptaṃ na tebhyaḥ praharāmyaham

प्रहरे क्षत्रधर्मस्य यं त्वं राम समाश्रितः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियत्वं हि याति शस्त्रसमुद्यमात्

prahare kṣatradharmasya yaṃ tvaṃ rāma samāśritaḥ |
brāhmaṇaḥ kṣatriyatvaṃ hi yāti śastrasamudyamāt

पश्य मे धनुषो वीर्यं पश्य बाह्वोर्बलं मम ।
एष ते कार्मुक वीर छिनद्मि निशितेषुणा

paśya me dhanuṣo vīryaṃ paśya bāhvorbalaṃ mama |
eṣa te kārmuka vīra chinadmi niśiteṣuṇā

तस्याहं निशितं भल्लं चिक्षेप भरतर्षभ ।
तेनास्य धनुषः कोटिं छित्वा भूमावपातयम्

tasyāhaṃ niśitaṃ bhallaṃ cikṣepa bharatarṣabha |
tenāsya dhanuṣaḥ koṭiṃ chitvā bhūmāvapātayam

तथैव च पृषत्कानां शतानि नतपर्वणाम् ।
चिक्षेप कङ्कपत्राणां जामदग्न्यरथं प्रति ।

tathaiva ca pṛṣatkānāṃ śatāni nataparvaṇām |
cikṣepa kaṅkapatrāṇāṃ jāmadagnyarathaṃ prati |

काये विषक्तास्तु तदा वायुना समुदीरिताः ।
चेलुः क्षरन्तो रुधिरं नागा इव च ते शराः

kāye viṣaktāstu tadā vāyunā samudīritāḥ |
celuḥ kṣaranto rudhiraṃ nāgā iva ca te śarāḥ

क्षतजोक्षितसर्वाङ्गः क्षरन्स रुधिरं रणे ।
बभौ रामस्तथा राजन्प्रफुल्ल इव किंशुकः

kṣatajokṣitasarvāṅgaḥ kṣaransa rudhiraṃ raṇe |
babhau rāmastathā rājanpraphulla iva kiṃśukaḥ

हेमन्तान्तेऽशोक इव रक्तस्तबकमण्डितः ।
बभौ रामस्तथा राजन्प्रफुल्ल इव किंशुकः

hemantānte'śoka iva raktastabakamaṇḍitaḥ |
babhau rāmastathā rājanpraphulla iva kiṃśukaḥ

ततोऽन्यद्धनुरादाय रामः क्रोधसमन्वितः ।
हेमपुङ्खान्सुनिशिताञ्शरांस्तान्हि ववर्ष सः

tato'nyaddhanurādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ |
hemapuṅkhānsuniśitāñśarāṃstānhi vavarṣa saḥ

ते समासाद्य मां रौद्रा बहुधा मर्मभेदिनः ।
अकम्पयन्महावेगाः सर्पानलविषोपमाः

te samāsādya māṃ raudrā bahudhā marmabhedinaḥ |
akampayanmahāvegāḥ sarpānalaviṣopamāḥ

तमहं समवष्टभ्य पुनरात्मानमाहवे ।
शतसंख्यैः शरैः क्रुद्धस्तदा राममवाकिरम्

tamahaṃ samavaṣṭabhya punarātmānamāhave |
śatasaṃkhyaiḥ śaraiḥ kruddhastadā rāmamavākiram

स तैरग्न्यर्कसङ्काशैः शरैराशीविषोपमैः ।
शितैरभ्यर्दितो रामो मन्दचेता इवाभवत्

sa tairagnyarkasaṅkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ |
śitairabhyardito rāmo mandacetā ivābhavat

ततोऽहं कृपयाऽऽविष्टो विनिन्द्यात्मानमात्मना ।
धिग्धिगित्यब्रुवं युद्धं क्षत्रधर्मं च भारत

tato'haṃ kṛpayā''viṣṭo vinindyātmānamātmanā |
dhigdhigityabruvaṃ yuddhaṃ kṣatradharmaṃ ca bhārata

असकृच्चाब्रुवं राजञ्शोकवेगपरिप्लुतः ।
अहो बत कृतं पापं मयेदं क्षत्रधर्मं च भारत

asakṛccābruvaṃ rājañśokavegapariplutaḥ |
aho bata kṛtaṃ pāpaṃ mayedaṃ kṣatradharmaṃ ca bhārata

गुरुर्द्विजातिर्धर्मात्मा यदेवं पीडितः शरैः ।
ततो न प्राहरं भूयो जामदग्न्याय भारत

gururdvijātirdharmātmā yadevaṃ pīḍitaḥ śaraiḥ |
tato na prāharaṃ bhūyo jāmadagnyāya bhārata

अथावताप्य पृथिवीं पूषा दिवसमंक्षये ।
जगामास्तं सहस्रांशुस्ततो युद्धमुपारमत्

athāvatāpya pṛthivīṃ pūṣā divasamaṃkṣaye |
jagāmāstaṃ sahasrāṃśustato yuddhamupāramat