अध्याय 178: परशुराम कुरुक्षेत्र में भीष्म को ललकारते हैं

एवमुक्तस्तदा रामो जहि भीष्ममिति प्रभो ।
उवाच रुदतीं कन्यां चोदयन्तीं पुनः पुनः

evamuktastadā rāmo jahi bhīṣmamiti prabho |
uvāca rudatīṃ kanyāṃ codayantīṃ punaḥ punaḥ

काश्ये न कामं गृह्णामि शस्त्रं वै वरवर्णिनि ।
ऋते ब्रह्मविदां हेतोः किमन्यत्करवाणि ते

kāśye na kāmaṃ gṛhṇāmi śastraṃ vai varavarṇini |
ṛte brahmavidāṃ hetoḥ kimanyatkaravāṇi te

वाचा भीष्मश्च साल्वश्च मम राज्ञि वशानुगौ ।
भविष्यतोऽनवद्याङ्गि तत्करिष्यामि मा शुचः

vācā bhīṣmaśca sālvaśca mama rājñi vaśānugau |
bhaviṣyato'navadyāṅgi tatkariṣyāmi mā śucaḥ

न तु शस्त्रं ग्रहीष्यामि कथंचिदपि भामिनि ।
ऋते नियोगाद्विप्राणामेष मे समयः कृतः

na tu śastraṃ grahīṣyāmi kathaṃcidapi bhāmini |
ṛte niyogādviprāṇāmeṣa me samayaḥ kṛtaḥ

मम दुःखं भगवता व्यपनेयं यतस्ततः ।
तच्च भीष्मप्रसूतं मे तं जहीश्वर मा चिरम्

mama duḥkhaṃ bhagavatā vyapaneyaṃ yatastataḥ |
tacca bhīṣmaprasūtaṃ me taṃ jahīśvara mā ciram

काशिकन्ये पुनर्ब्रूहि भीष्मस्ते चरणावुभौ ।
शिरसा वन्दनार्होऽपि ग्रहीष्यति गिरा मम

kāśikanye punarbrūhi bhīṣmaste caraṇāvubhau |
śirasā vandanārho'pi grahīṣyati girā mama

जहि भीष्मं रणे राम मम चेदिच्छसि प्रियम् ।
प्रतिश्रुतं च यदपि तत्सत्यं कर्तुमर्हसि

jahi bhīṣmaṃ raṇe rāma mama cedicchasi priyam |
pratiśrutaṃ ca yadapi tatsatyaṃ kartumarhasi

तयोः संवदतोरेवं राजन्रामाम्बयोस्तदा ।
अकृतव्रणो जामदग्न्यमिदं वचनमब्रवीत्

tayoḥ saṃvadatorevaṃ rājanrāmāmbayostadā |
akṛtavraṇo jāmadagnyamidaṃ vacanamabravīt

शरणागतां महाबाहो कन्यां न त्यक्तुमर्हसि ।
यदि भीष्मो रणे राम समाहूतस्त्वया मृधे

śaraṇāgatāṃ mahābāho kanyāṃ na tyaktumarhasi |
yadi bhīṣmo raṇe rāma samāhūtastvayā mṛdhe

निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूयात्कुर्याद्वा वचनं तव ।
कृतमस्या भवेत्कार्यं कन्याया भृगुनन्दन ॥
वाक्यं सत्यं च ते वीर भविष्यति कृतं विभो ।
इयं चापि प्रतिज्ञा ते तदा राम महामुने

nirjito'smīti vā brūyātkuryādvā vacanaṃ tava |
kṛtamasyā bhavetkāryaṃ kanyāyā bhṛgunandana ||
vākyaṃ satyaṃ ca te vīra bhaviṣyati kṛtaṃ vibho |
iyaṃ cāpi pratijñā te tadā rāma mahāmune

जित्वा वै क्षत्रियान्सर्वान्ब्रह्मणेषु प्रतिश्रुता ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव रणे यदि

jitvā vai kṣatriyānsarvānbrahmaṇeṣu pratiśrutā |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraścaiva raṇe yadi

ब्रह्मद्विङ्भविता तं वै हनिष्यामीति भार्गव ।
शरणार्थे प्रपन्नानां भीतानां शरणार्थिनाम्

brahmadviṅbhavitā taṃ vai haniṣyāmīti bhārgava |
śaraṇārthe prapannānāṃ bhītānāṃ śaraṇārthinām

न शक्ष्यामि परित्यागं कर्तुं जीवन्कथंचन ।
यश्च कृत्स्नं रणे क्षत्रं विजेष्यति समागतम्

na śakṣyāmi parityāgaṃ kartuṃ jīvankathaṃcana |
yaśca kṛtsnaṃ raṇe kṣatraṃ vijeṣyati samāgatam

दीप्तात्मानमहं तं च हनिष्यामीति भार्गव ।
स एवं विजयी राम भीष्मः कुरुकुलोद्वहः ।
तेन युध्यस्व सङ्ग्रमे समेत्य भृगुनन्दन

dīptātmānamahaṃ taṃ ca haniṣyāmīti bhārgava |
sa evaṃ vijayī rāma bhīṣmaḥ kurukulodvahaḥ |
tena yudhyasva saṅgrame sametya bhṛgunandana

स्मराम्यहं पूर्वकृतां प्रतिज्ञामृषिसत्तम ।
तथैव त्त करिष्यामि यथा साम्नैव लप्स्यते

smarāmyahaṃ pūrvakṛtāṃ pratijñāmṛṣisattama |
tathaiva tta kariṣyāmi yathā sāmnaiva lapsyate

कार्यमेतन्महद्ब्रह्मन्काशिकान्यामनोगतम् ।
गमिष्यामि स्वयं कन्यामादाय यत्र सः

kāryametanmahadbrahmankāśikānyāmanogatam |
gamiṣyāmi svayaṃ kanyāmādāya yatra saḥ

यदि भीष्मो रणश्लाघी न करिष्यति मे वचः ।
हनिष्याम्येनमुद्रिक्तमिति मे निश्चिता मतिः

yadi bhīṣmo raṇaślāghī na kariṣyati me vacaḥ |
haniṣyāmyenamudriktamiti me niścitā matiḥ

न हि बाणा मयोत्सृष्टाः सज्जन्तीह शरीरिणाम् ।
कायेषु विदितं तुभ्यं पुरा क्षत्रियसंगरे

na hi bāṇā mayotsṛṣṭāḥ sajjantīha śarīriṇām |
kāyeṣu viditaṃ tubhyaṃ purā kṣatriyasaṃgare

एवमुक्त्वा ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः ।
प्रयाणाय मतिं कृत्वा समुत्तस्थौ महातपाः

evamuktvā tato rāmaḥ saha tairbrahmavādibhiḥ |
prayāṇāya matiṃ kṛtvā samuttasthau mahātapāḥ

ततस्ते तामुषित्वा तु रजनीं तत्र तापसाः ।
हुताग्नयो जप्तजप्याः प्रतस्थुर्मञ्जिघांसया

tataste tāmuṣitvā tu rajanīṃ tatra tāpasāḥ |
hutāgnayo japtajapyāḥ pratasthurmañjighāṃsayā

अभ्यगच्छत्ततो रामः सह तैर्ब्रह्मवादिभिः ।
कुरुक्षेत्रं महाराज कन्यया सह भारत

abhyagacchattato rāmaḥ saha tairbrahmavādibhiḥ |
kurukṣetraṃ mahārāja kanyayā saha bhārata

न्यविशन्त ततः सर्वे परिगृह्य सरस्वतीम् ।
तापसास्ते महात्मानो भृगुश्रेष्ठपुरस्कृताः

nyaviśanta tataḥ sarve parigṛhya sarasvatīm |
tāpasāste mahātmāno bhṛguśreṣṭhapuraskṛtāḥ

ततस्तृतीये दिवसे समे देशे व्यवस्थितः ।
प्रेषयामास मे राजन्प्राप्तोऽस्मीति महाव्रतः

tatastṛtīye divase same deśe vyavasthitaḥ |
preṣayāmāsa me rājanprāpto'smīti mahāvrataḥ

तमागतमहं श्रुत्वा विषयान्तं महाबलम् ।
अभ्यगच्छं जवेनाशु प्रीत्या तेजोनिधिं प्रभुम्

tamāgatamahaṃ śrutvā viṣayāntaṃ mahābalam |
abhyagacchaṃ javenāśu prītyā tejonidhiṃ prabhum

गां पुरस्कृत्य राजेन्द्र ब्राह्मणैः परिवारितः ।
ऋत्विग्भिर्देवकल्पैश्च तथैव च पुरोहितैः

gāṃ puraskṛtya rājendra brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ |
ṛtvigbhirdevakalpaiśca tathaiva ca purohitaiḥ

स मामभिगतं दृष्ट्वा जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
प्रतिजग्राह तां पूजां वचनं चेदमब्रवीत्

sa māmabhigataṃ dṛṣṭvā jāmadagnyaḥ pratāpavān |
pratijagrāha tāṃ pūjāṃ vacanaṃ cedamabravīt

भीष्म कां बुद्धिमास्थाय काशिराजसुता तदा ।
अकामेन त्वया नीता पुनश्चैव विसर्जिता

bhīṣma kāṃ buddhimāsthāya kāśirājasutā tadā |
akāmena tvayā nītā punaścaiva visarjitā

विभ्रंशिता त्वया हीयं धर्मादास्ते यशस्विनी ।
परामृष्टां त्वया हीमां को हि गन्तुमिहार्हति

vibhraṃśitā tvayā hīyaṃ dharmādāste yaśasvinī |
parāmṛṣṭāṃ tvayā hīmāṃ ko hi gantumihārhati

प्रत्याख्याता हि साल्वेन त्वया नीतेति भारत ।
तस्मादिमां मन्नियोगात्प्रतिगृह्णीष्व भारत

pratyākhyātā hi sālvena tvayā nīteti bhārata |
tasmādimāṃ manniyogātpratigṛhṇīṣva bhārata

स्वधर्मं पुरुषव्याघ्र राजपुत्री लभत्वियम् ।
न युक्तस्त्ववमानोऽयं राज्ञां कर्तुं त्वयाऽनघ

svadharmaṃ puruṣavyāghra rājaputrī labhatviyam |
na yuktastvavamāno'yaṃ rājñāṃ kartuṃ tvayā'nagha

ततस्तं वै विमनसमुदीक्ष्याहमथाब्रुवम् ।
नाहमेनां पुनर्दद्यां ब्रह्मन्भ्रात्रे कथञ्चन

tatastaṃ vai vimanasamudīkṣyāhamathābruvam |
nāhamenāṃ punardadyāṃ brahmanbhrātre kathañcana

साल्वस्याहमिति प्राह पुरा मामेव भार्गव ।
मया चैवाभ्यनुज्ञाता गतेयं नगरं प्रति

sālvasyāhamiti prāha purā māmeva bhārgava |
mayā caivābhyanujñātā gateyaṃ nagaraṃ prati

न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थलोभान्न काम्यया ।
क्षात्रं धर्ममहं जह्यमिति मे व्रतमाहितम्

na bhayānnāpyanukrośānnārthalobhānna kāmyayā |
kṣātraṃ dharmamahaṃ jahyamiti me vratamāhitam

अथ मामब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
न करिष्यसि चेदेतद्वाक्यं मे नरपुङ्गव

atha māmabravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
na kariṣyasi cedetadvākyaṃ me narapuṅgava

हनिष्यामि सहामात्यं त्वामद्येति पुनः पुनः ।
संरम्भादब्रवीद्रामः क्रोधपर्याकुलेक्षणः

haniṣyāmi sahāmātyaṃ tvāmadyeti punaḥ punaḥ |
saṃrambhādabravīdrāmaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

तमहं गीर्भिरिष्टाभि पुनः पुनररिन्दम ।
अयाचं भृगुशार्दूलं न चैव प्रशशाम सः

tamahaṃ gīrbhiriṣṭābhi punaḥ punararindama |
ayācaṃ bhṛguśārdūlaṃ na caiva praśaśāma saḥ

प्रणम्य तमहं मूर्ध्ना भूयो ब्राह्मणसत्तमम् ।
अब्रुवं कारणं किं तद्यत्त्वं युद्धं मयेच्छसि

praṇamya tamahaṃ mūrdhnā bhūyo brāhmaṇasattamam |
abruvaṃ kāraṇaṃ kiṃ tadyattvaṃ yuddhaṃ mayecchasi

इष्वस्त्रं मम बालस्य भवतैव चतुर्विधम् ।
उपदिष्टं महाबाहो शिष्योऽस्मि तव भार्गव

iṣvastraṃ mama bālasya bhavataiva caturvidham |
upadiṣṭaṃ mahābāho śiṣyo'smi tava bhārgava

ततो मामब्रवीद्रामः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
जानीषे मां गुरुं भीष्म गृह्णासीमां न चैव ह

tato māmabravīdrāmaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ |
jānīṣe māṃ guruṃ bhīṣma gṛhṇāsīmāṃ na caiva ha

सुतां काश्यस्य कौरव्य मत्प्रियार्थं महामते ।
न हि मे विद्यते शान्तिरन्यथा कुरुनन्दन

sutāṃ kāśyasya kauravya matpriyārthaṃ mahāmate |
na hi me vidyate śāntiranyathā kurunandana

गृहाणेमां महाबाहो रक्षस्व कुलमात्मनः ।
त्वया विभ्रंशिता हीयं भर्तारं नाधिगच्छति

gṛhāṇemāṃ mahābāho rakṣasva kulamātmanaḥ |
tvayā vibhraṃśitā hīyaṃ bhartāraṃ nādhigacchati

तथा ब्रुवन्तं तमहं रामं परपुरंयम् ।
नैतदेवं पुनर्भावि ब्रह्मर्षे किं श्रमेण ते

tathā bruvantaṃ tamahaṃ rāmaṃ parapuraṃyam |
naitadevaṃ punarbhāvi brahmarṣe kiṃ śrameṇa te

गुरुत्वं त्वयि संप्रेक्ष्य जामदग्न्य पुरातनम् ।
प्रसादये त्वां भगवंस्त्यक्तैषा तु पुरा मया

gurutvaṃ tvayi saṃprekṣya jāmadagnya purātanam |
prasādaye tvāṃ bhagavaṃstyaktaiṣā tu purā mayā

को जातु परभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् ।
वासयेत गृहे जानन्स्त्रीणां दोषो महात्ययः

ko jātu parabhāvāṃ hi nārīṃ vyālīmiva sthitām |
vāsayeta gṛhe jānanstrīṇāṃ doṣo mahātyayaḥ

न भयाद्वासवस्यापि धर्मं जह्यां महाव्रत ।
प्रसीद मा वा यद्वा ते कार्यं तत्कुरु मा चिरम्

na bhayādvāsavasyāpi dharmaṃ jahyāṃ mahāvrata |
prasīda mā vā yadvā te kāryaṃ tatkuru mā ciram

अयं चापि विशुद्धात्मन्पुराणे श्रूयते विभो ।
मरुत्तेन महाबुद्धे गीतः श्लोको महात्मना

ayaṃ cāpi viśuddhātmanpurāṇe śrūyate vibho |
maruttena mahābuddhe gītaḥ śloko mahātmanā

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya parityāgo vidhīyate

स त्वं गुरुरिति प्रेम्णा मया संमानितो भृशम् ।
गुरुवृत्तिं न जानीषे तस्माद्योत्स्यामि वै त्वया

sa tvaṃ gururiti premṇā mayā saṃmānito bhṛśam |
guruvṛttiṃ na jānīṣe tasmādyotsyāmi vai tvayā

गुरुं न हन्यां समरे ब्राह्मणं च विशेषतः ।
विशेषतस्तपोवृद्धमेवं क्षान्तं मया तव

guruṃ na hanyāṃ samare brāhmaṇaṃ ca viśeṣataḥ |
viśeṣatastapovṛddhamevaṃ kṣāntaṃ mayā tava

उद्यतेषुमथो दृष्ट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत् ।
यो हन्यात्समरे क्रुद्धं युध्यन्तमपलायिनम्

udyateṣumatho dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ kṣatrabandhuvat |
yo hanyātsamare kruddhaṃ yudhyantamapalāyinam

ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः ।
क्षत्रियाणां स्थितो धर्म क्षत्रियोऽस्मि तपोधन

brahmahatyā na tasya syāditi dharmeṣu niścayaḥ |
kṣatriyāṇāṃ sthito dharma kṣatriyo'smi tapodhana

यो यथा वर्तते यस्मिंस्तस्मिन्नेव प्रवर्तयन् ।
नाधर्मं समवाप्नोति न चाश्रेयश्च विन्दति

yo yathā vartate yasmiṃstasminneva pravartayan |
nādharmaṃ samavāpnoti na cāśreyaśca vindati

अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् ।
अर्थसंशयमापन्नः श्रोयान्निःसंशयो नरः

arthe vā yadi vā dharme samartho deśakālavit |
arthasaṃśayamāpannaḥ śroyānniḥsaṃśayo naraḥ

यस्मात्संशयितेऽप्यर्थेऽयथान्यायं प्रवर्तसे ।
तस्माद्योत्स्यामि सहितस्त्वया राम महाहवे

yasmātsaṃśayite'pyarthe'yathānyāyaṃ pravartase |
tasmādyotsyāmi sahitastvayā rāma mahāhave

पश्य मे बाहुवीर्यं च विक्रमं चातिमानुषम् ।
एवं गतेऽपि तु मया यच्छक्यं भृगुनन्दन

paśya me bāhuvīryaṃ ca vikramaṃ cātimānuṣam |
evaṃ gate'pi tu mayā yacchakyaṃ bhṛgunandana

तत्करिष्ये कुरुक्षेत्रे योत्स्ये विप्र त्वया सह ।
द्वन्द्वे राम यथेष्टं मे सञ्जीभव महाद्युते

tatkariṣye kurukṣetre yotsye vipra tvayā saha |
dvandve rāma yatheṣṭaṃ me sañjībhava mahādyute

तत्र त्वं निहतो राम मया शरशतार्दितः ।
प्राप्स्यसे निर्जिताँल्लोकाञ्शस्त्रपूतो महारणे

tatra tvaṃ nihato rāma mayā śaraśatārditaḥ |
prāpsyase nirjitām̐llokāñśastrapūto mahāraṇe

स गच्छ विनिवर्तस्व कुरुक्षोत्रं रणप्रिय ।
तत्रैष्यामि महाबाहो युद्धाय त्वांतपोधन

sa gaccha vinivartasva kurukṣotraṃ raṇapriya |
tatraiṣyāmi mahābāho yuddhāya tvāṃtapodhana

अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितुः ।
तत्राहमपि हत्वा त्वां शौचं कर्तास्मि भार्गव

api yatra tvayā rāma kṛtaṃ śaucaṃ purā pituḥ |
tatrāhamapi hatvā tvāṃ śaucaṃ kartāsmi bhārgava

तत्र राम समागच्छ त्वरितं युद्धदुर्मद ।
व्यपनेष्यामि ते दर्पं पौराणं ब्राह्मणब्रुव

tatra rāma samāgaccha tvaritaṃ yuddhadurmada |
vyapaneṣyāmi te darpaṃ paurāṇaṃ brāhmaṇabruva

यच्चापि कत्थसे राम बहुशः परिवत्सरे ।
निर्जिताः क्षत्रिया लोके मयैकेनेति तच्छ्रुणु

yaccāpi katthase rāma bahuśaḥ parivatsare |
nirjitāḥ kṣatriyā loke mayaikeneti tacchruṇu

न तदा जातवान्भीष्मः क्षत्रियो वापि मद्विधः ।
पञ्चाञ्चातानि तेजांसि तृणेषु ज्वलितं त्वया

na tadā jātavānbhīṣmaḥ kṣatriyo vāpi madvidhaḥ |
pañcāñcātāni tejāṃsi tṛṇeṣu jvalitaṃ tvayā

यस्ते युद्धमयं दर्पं कामं च व्यपनाशयेत् ।
सोऽहं जातो महाबाहो भीष्मः परपुरंजयः ।
व्यपनेष्यामि ते दर्पं युद्धे राम न संशयः

yaste yuddhamayaṃ darpaṃ kāmaṃ ca vyapanāśayet |
so'haṃ jāto mahābāho bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ |
vyapaneṣyāmi te darpaṃ yuddhe rāma na saṃśayaḥ

ततो मामब्रवीद्रामः प्रहसन्निव भारत ।
दिष्ट्या भीष्म मया सार्धं योद्धुमिच्छसि संगरे

tato māmabravīdrāmaḥ prahasanniva bhārata |
diṣṭyā bhīṣma mayā sārdhaṃ yoddhumicchasi saṃgare

अयं गच्छामि कौरव्य कुरुक्षेत्रं त्वया सह ।
भाषितं ते करिष्यामि तत्रागच्छ परंतप

ayaṃ gacchāmi kauravya kurukṣetraṃ tvayā saha |
bhāṣitaṃ te kariṣyāmi tatrāgaccha paraṃtapa

तत्र त्वां निहतं माता मया शरशताचितम् ।
जाह्नवी पश्यतां भीष्म गृध्रकङ्कबलाशनम्

tatra tvāṃ nihataṃ mātā mayā śaraśatācitam |
jāhnavī paśyatāṃ bhīṣma gṛdhrakaṅkabalāśanam

कृपणं त्वामभिप्रेक्ष्य सिद्धचारणसेविता ।
मया विनिहतं देवी रोदतामद्य पार्थिव

kṛpaṇaṃ tvāmabhiprekṣya siddhacāraṇasevitā |
mayā vinihataṃ devī rodatāmadya pārthiva

अतदर्हा महाभागा भगीरथसुताऽनघा ।
या त्वामजीजनन्मन्दं युद्धकामुकमातुरम्

atadarhā mahābhāgā bhagīrathasutā'naghā |
yā tvāmajījananmandaṃ yuddhakāmukamāturam

एहि गच्छ मया भीष्म युद्धकामुक दुर्मद ।
गृहाण सर्वं कौरव्य रथादि भरतर्षभ

ehi gaccha mayā bhīṣma yuddhakāmuka durmada |
gṛhāṇa sarvaṃ kauravya rathādi bharatarṣabha

इति ब्रुवाणं तमहं रामं परपुरंजयमक् ।
प्रणम्यक शिरसा राममेवमस्त्वित्यथाब्रवम्

iti bruvāṇaṃ tamahaṃ rāmaṃ parapuraṃjayamak |
praṇamyaka śirasā rāmamevamastvityathābravam

एवमुक्त्वा ययौ रामः कुरुक्षेत्रं युयुत्सया ।
प्रविश्य नगरं चाहं सत्यवत्यै न्यवेदयम्

evamuktvā yayau rāmaḥ kurukṣetraṃ yuyutsayā |
praviśya nagaraṃ cāhaṃ satyavatyai nyavedayam

ततः कृतस्वस्त्ययनो मात्रा च प्रतिनन्दितः ।
द्विजातीन्वाच्य पुण्याहं स्वस्ति चैव महाद्युते

tataḥ kṛtasvastyayano mātrā ca pratinanditaḥ |
dvijātīnvācya puṇyāhaṃ svasti caiva mahādyute

रथमास्थाय रुचिरं राजतं पाण्डुरैर्हयैः ।
सूपस्करं स्वधिष्ठानं वैयाघ्रपरिवारणम्

rathamāsthāya ruciraṃ rājataṃ pāṇḍurairhayaiḥ |
sūpaskaraṃ svadhiṣṭhānaṃ vaiyāghraparivāraṇam

उपपन्नं महाशस्त्रैः सर्वोपकरणान्वितम् ।
तत्कुलीनेन वीरेण हयशास्त्रविदा रणे

upapannaṃ mahāśastraiḥ sarvopakaraṇānvitam |
tatkulīnena vīreṇa hayaśāstravidā raṇe

यत्तं सूतेन शिष्टेन बहुशो दृष्टकर्मणा ।
दंशितः पाण्डुरेणाहं कवचेन वपुष्मता

yattaṃ sūtena śiṣṭena bahuśo dṛṣṭakarmaṇā |
daṃśitaḥ pāṇḍureṇāhaṃ kavacena vapuṣmatā

पाण्डुरं कार्मुकं गृह्य प्रायां भरतसत्तम ।
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि

pāṇḍuraṃ kārmukaṃ gṛhya prāyāṃ bharatasattama |
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani

पाण्डुरैश्चापि व्यजनैर्वीज्यमानो नराधिप ।
शुक्लवासाः सितोष्णीषः सर्वशुक्लविभूषणः

pāṇḍuraiścāpi vyajanairvījyamāno narādhipa |
śuklavāsāḥ sitoṣṇīṣaḥ sarvaśuklavibhūṣaṇaḥ

स्तूयमानो जयाशीर्भिर्निष्क्रम्य गजसाह्वयात् ।
कुरुक्षेत्रं रणक्षेत्रमुपायां भरतर्षभ

stūyamāno jayāśīrbhirniṣkramya gajasāhvayāt |
kurukṣetraṃ raṇakṣetramupāyāṃ bharatarṣabha

ते हयाश्चोदितास्तेन सूतेन परमाहवे ।
अवहन्मां भृशं राजन्मनोमारुतरंहसः

te hayāścoditāstena sūtena paramāhave |
avahanmāṃ bhṛśaṃ rājanmanomārutaraṃhasaḥ

गत्वाऽहं तत्कुरुक्षेत्रं स च रामः प्रतापवान् ।
युद्धाय सहसा राजन्पराक्रान्तौ परस्परम्

gatvā'haṃ tatkurukṣetraṃ sa ca rāmaḥ pratāpavān |
yuddhāya sahasā rājanparākrāntau parasparam

ततः सदर्शनेऽतिष्ठं रामस्यातितपस्विनः ।
प्रगृह्य शङ्खप्रवरंक ततः प्राधममुत्तमम्

tataḥ sadarśane'tiṣṭhaṃ rāmasyātitapasvinaḥ |
pragṛhya śaṅkhapravaraṃka tataḥ prādhamamuttamam

ततस्तत्र द्विजा राजंस्तापसाश्च वनौकसः ।
अपश्यन्त रणं दिव्यं देवाः सेन्द्रगणास्तदा

tatastatra dvijā rājaṃstāpasāśca vanaukasaḥ |
apaśyanta raṇaṃ divyaṃ devāḥ sendragaṇāstadā

ततो दिव्यानि माल्यानि प्रादुरासंस्ततस्ततः ।
वादित्राणि च दिव्यानि मेघवृन्दानि चैव ह

tato divyāni mālyāni prādurāsaṃstatastataḥ |
vāditrāṇi ca divyāni meghavṛndāni caiva ha

ततस्ते तापसाः सर्वे भार्गवस्यानुयायिनः ।
प्रेक्षकाः समपद्यन्त परिवार्य रणाजिरम्

tataste tāpasāḥ sarve bhārgavasyānuyāyinaḥ |
prekṣakāḥ samapadyanta parivārya raṇājiram

ततो मामब्रवीद्देवी सर्वभूतहितैषिणी ।
माता स्वरूपिणी राजन्किमिदं ते चिकीर्षितम्

tato māmabravīddevī sarvabhūtahitaiṣiṇī |
mātā svarūpiṇī rājankimidaṃ te cikīrṣitam

गत्वाऽहं जामदग्न्यं तु प्रयाचिष्ये कुरूद्वह ।
भूष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति पुनः पुनः

gatvā'haṃ jāmadagnyaṃ tu prayāciṣye kurūdvaha |
bhūṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti punaḥ punaḥ

मा मैवं पुत्र निर्बन्धं कुरु विप्रेण पार्थिव ।
जामदग्न्येन समरे योद्धुमित्येव भर्त्सयत्

mā maivaṃ putra nirbandhaṃ kuru vipreṇa pārthiva |
jāmadagnyena samare yoddhumityeva bhartsayat

किं न वै क्षत्रियहणो हरतुल्यपराक्रमः ।
विदितः पुत्र रामस्ते यतस्तं योद्धुमिच्छसि

kiṃ na vai kṣatriyahaṇo haratulyaparākramaḥ |
viditaḥ putra rāmaste yatastaṃ yoddhumicchasi

ततोऽहमब्रवं देवीमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
सर्वं तद्भरतश्रेष्ठ यथावृत्तं स्वयंवरे

tato'hamabravaṃ devīmabhivādya kṛtāñjaliḥ |
sarvaṃ tadbharataśreṣṭha yathāvṛttaṃ svayaṃvare

यथा च रामो राजेन्द्र मया पूर्वं प्रचोदितः ।
काशिराजसुतायाश्च यथा कर्म पुरातनम्

yathā ca rāmo rājendra mayā pūrvaṃ pracoditaḥ |
kāśirājasutāyāśca yathā karma purātanam

ततः सा राममभ्येत्य जननी मे महानदी ।
मदर्थं तमृषिं वीक्ष्य क्षमयामास भार्गवम्

tataḥ sā rāmamabhyetya jananī me mahānadī |
madarthaṃ tamṛṣiṃ vīkṣya kṣamayāmāsa bhārgavam

भीष्मेण सह मा योत्सीः शिष्येणेति वचो ।़ब्रवीत् ।
स च तामाह याचन्तीं भीष्ममेव निवर्तय ।
न च मे कुरुते काममित्यहं तमुपागमम्

bhīṣmeṇa saha mā yotsīḥ śiṣyeṇeti vaco |़bravīt |
sa ca tāmāha yācantīṃ bhīṣmameva nivartaya |
na ca me kurute kāmamityahaṃ tamupāgamam

ततो गङ्गा सुतस्नोहान्मां सा पुनरुपागमत् ।
नास्या अकरवं वाक्यं क्रोधपर्याकुलेक्षणः

tato gaṅgā sutasnohānmāṃ sā punarupāgamat |
nāsyā akaravaṃ vākyaṃ krodhaparyākulekṣaṇaḥ

अथादृश्यत धर्मात्मा भृगुश्रेष्ठो महातपाः ।
आह्वयामास च तदा युद्धाय द्विजसत्तमः

athādṛśyata dharmātmā bhṛguśreṣṭho mahātapāḥ |
āhvayāmāsa ca tadā yuddhāya dvijasattamaḥ