अध्याय 177: अम्बा परशुराम की शरण लेती है

दुःख द्वयोरिदं भद्रे कतरस्य चिकीर्षसि ।
प्रतिकर्तव्यमबले तत्त्वं वत्से वदस्व मे

duḥkha dvayoridaṃ bhadre katarasya cikīrṣasi |
pratikartavyamabale tattvaṃ vatse vadasva me

यदि सौभपतिर्भद्रे नियोक्तव्यो मतस्तव ।
नियोक्ष्यति महात्मा स रामस्त्वद्धितकाम्यया

yadi saubhapatirbhadre niyoktavyo matastava |
niyokṣyati mahātmā sa rāmastvaddhitakāmyayā

अथापगेयं भीष्मं त्वं रामेणेच्छसि धीमता ।
रणे विनिर्जितं द्रष्टुं कुर्यात्तदपि भार्गवः

athāpageyaṃ bhīṣmaṃ tvaṃ rāmeṇecchasi dhīmatā |
raṇe vinirjitaṃ draṣṭuṃ kuryāttadapi bhārgavaḥ

सृञ्जयस्य वचः श्रुत्वा तव चैव शुचिस्मिते ।
यदत्र ते भृशं कार्यं तदद्यैव विचिन्त्यताम्

sṛñjayasya vacaḥ śrutvā tava caiva śucismite |
yadatra te bhṛśaṃ kāryaṃ tadadyaiva vicintyatām

अपनीतास्मि भीष्मेण भगवन्नविजानता ।
नाभिजानाति मे भीष्मो ब्रह्मन्साल्वगतं मनः

apanītāsmi bhīṣmeṇa bhagavannavijānatā |
nābhijānāti me bhīṣmo brahmansālvagataṃ manaḥ

एतद्विचार्य मनसा भवानेतद्विनिश्चयम् ।
विचिनोतु यथान्यायं विधानं क्रियतां तथा

etadvicārya manasā bhavānetadviniścayam |
vicinotu yathānyāyaṃ vidhānaṃ kriyatāṃ tathā

भीष्मे वा कुरुशार्दूले शाल्वराजेऽथवा पुनः ।
उभयोरेव वा ब्रह्मन्युक्तं यत्तत्समाचर

bhīṣme vā kuruśārdūle śālvarāje'thavā punaḥ |
ubhayoreva vā brahmanyuktaṃ yattatsamācara

निवेदितं मया ह्येतद्दुःखमूलं यथातथम् ।
विधानं तत्र भगवन्कर्तुमर्हसि युक्तितः

niveditaṃ mayā hyetadduḥkhamūlaṃ yathātatham |
vidhānaṃ tatra bhagavankartumarhasi yuktitaḥ

उपपदमिदं भद्रे यदेवं वरवर्णिनि ।
धर्मं प्रतिवचो ब्रूयाः श्रृणु चदं वचो मम

upapadamidaṃ bhadre yadevaṃ varavarṇini |
dharmaṃ prativaco brūyāḥ śrṛṇu cadaṃ vaco mama

यदि त्वामापगेयो वै न नयेद्गजसाह्वयम् ।
साल्वस्त्वा शिरसा भीरु गृह्णीयाद्रामचोदितः

yadi tvāmāpageyo vai na nayedgajasāhvayam |
sālvastvā śirasā bhīru gṛhṇīyādrāmacoditaḥ

तेन त्वं निर्जिता भद्रे यस्मान्नीतासि भामिनि ।
संशयः साल्वराजस्य तेन त्वयि सुमध्यमे

tena tvaṃ nirjitā bhadre yasmānnītāsi bhāmini |
saṃśayaḥ sālvarājasya tena tvayi sumadhyame

भीष्मः पुरुषमानी च जितकाशी तथैव च ।
तस्मात्प्रतिक्रिया युक्ता भीष्मे कारयितुं तव

bhīṣmaḥ puruṣamānī ca jitakāśī tathaiva ca |
tasmātpratikriyā yuktā bhīṣme kārayituṃ tava

ममाप्येष सदा ब्रह्मन्हृदि कामोऽभिवर्तते ।
घातयेयं यदि रणे भीष्ममित्येव नित्यदा

mamāpyeṣa sadā brahmanhṛdi kāmo'bhivartate |
ghātayeyaṃ yadi raṇe bhīṣmamityeva nityadā

भीष्मं वा साल्वराजं वा यं वा दोषेण गच्छसि ।
प्रशाधि तं महाबाहोयत्कृतेऽहं सुदुःखिता

bhīṣmaṃ vā sālvarājaṃ vā yaṃ vā doṣeṇa gacchasi |
praśādhi taṃ mahābāhoyatkṛte'haṃ suduḥkhitā

एवं कथयतामेव तेषां स दिवसो गतः ।
रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ सुखशीतोष्णमारुता

evaṃ kathayatāmeva teṣāṃ sa divaso gataḥ |
rātriśca bharataśreṣṭha sukhaśītoṣṇamārutā

ततो रामः प्रादुरासीत्प्रज्वलन्निव तेजसा ।
शिष्यैः परिवृतो राजञ्जटाचीरधरो मुनिः

tato rāmaḥ prādurāsītprajvalanniva tejasā |
śiṣyaiḥ parivṛto rājañjaṭācīradharo muniḥ

धनुष्पाणिरदीनात्मा खङ्गं बिभ्रत्परश्वधी ।
विरजा राजशार्दूल सृञ्जयं सोऽभ्ययान्नृपम्

dhanuṣpāṇiradīnātmā khaṅgaṃ bibhratparaśvadhī |
virajā rājaśārdūla sṛñjayaṃ so'bhyayānnṛpam

ततस्तं तापसा दृष्ट्वा स च राजा महातपाः ।
तस्थुः प्राञ्जलयो राजन्सा च कन्या तपस्विनी

tatastaṃ tāpasā dṛṣṭvā sa ca rājā mahātapāḥ |
tasthuḥ prāñjalayo rājansā ca kanyā tapasvinī

पूजयामासुरव्यग्रा मधुपर्केण भार्गवम् ।
अर्चितश्च यथान्यायं निषसाद सहैव तैः

pūjayāmāsuravyagrā madhuparkeṇa bhārgavam |
arcitaśca yathānyāyaṃ niṣasāda sahaiva taiḥ

ततः पूर्वव्यतीतानि कथयन्तौ स्म तावुभौ ।
आसातां जामदग्न्यश्च सृञ्जयश्चैव भारत

tataḥ pūrvavyatītāni kathayantau sma tāvubhau |
āsātāṃ jāmadagnyaśca sṛñjayaścaiva bhārata

तथा कथान्ते राजर्षिर्भृगुश्रेष्ठं महाबलम् ।
उवाच मधुरं काले रामं वचनमर्थवत्

tathā kathānte rājarṣirbhṛguśreṣṭhaṃ mahābalam |
uvāca madhuraṃ kāle rāmaṃ vacanamarthavat

रामेयं मम दौहित्री काशिराजसुता प्रभो ।
अस्याः श्रृणु यथातत्त्वं कार्यं कार्यविशारद

rāmeyaṃ mama dauhitrī kāśirājasutā prabho |
asyāḥ śrṛṇu yathātattvaṃ kāryaṃ kāryaviśārada

परमं कथ्यतां चेति तां रामः प्रत्यभाषत ।
ततः साभ्यवदद्रामं ज्वलन्तमिव पावकम्

paramaṃ kathyatāṃ ceti tāṃ rāmaḥ pratyabhāṣata |
tataḥ sābhyavadadrāmaṃ jvalantamiva pāvakam

ततोऽभिवाद्य चरणौ रामस्य शिरसा शुभौ ।
स्पृष्ट्वा पद्मदलाभाभ्यां पाणिभ्यामग्रतः स्थिता

tato'bhivādya caraṇau rāmasya śirasā śubhau |
spṛṣṭvā padmadalābhābhyāṃ pāṇibhyāmagrataḥ sthitā

रुरोद सा शोकवती बाष्पव्याकुललोचना ।
प्रपेदे शरणं चैव शरण्यं भृगुनन्दनम्

ruroda sā śokavatī bāṣpavyākulalocanā |
prapede śaraṇaṃ caiva śaraṇyaṃ bhṛgunandanam

यथा त्वं सृंजयस्यास्य तथा मे त्वं नृपात्मजे ।
ब्रूहि यत्ते मनोदुःखं करिष्ये वचनं तव

yathā tvaṃ sṛṃjayasyāsya tathā me tvaṃ nṛpātmaje |
brūhi yatte manoduḥkhaṃ kariṣye vacanaṃ tava

भगवञ्शरणं त्वाद्य प्रपन्नाऽस्मि महाव्रतम् ।
शोकपङ्कार्णवान्मग्नं घोरादुद्धर मां विभो

bhagavañśaraṇaṃ tvādya prapannā'smi mahāvratam |
śokapaṅkārṇavānmagnaṃ ghorāduddhara māṃ vibho

तस्याश्च दृष्ट्वा रूपं च वपुश्चाभिनवं पुनः ।
सौकुमार्यं परं चैव रामश्चिन्तापरोऽभवत्

tasyāśca dṛṣṭvā rūpaṃ ca vapuścābhinavaṃ punaḥ |
saukumāryaṃ paraṃ caiva rāmaścintāparo'bhavat

किमियं वक्ष्यतीत्येवं विममर्श भृगूद्वहः ।
इति दध्यौ चिरं रामः कृपयाभिपरिप्लुतः

kimiyaṃ vakṣyatītyevaṃ vimamarśa bhṛgūdvahaḥ |
iti dadhyau ciraṃ rāmaḥ kṛpayābhipariplutaḥ

कथ्यतामिति सा भूयो रामेणोक्ता शुचिस्मिता ।
सर्वमेव यथातत्त्वं कथयामास भार्गवे

kathyatāmiti sā bhūyo rāmeṇoktā śucismitā |
sarvameva yathātattvaṃ kathayāmāsa bhārgave

तच्छुत्वा जामदग्र्यस्तु राजपुत्र्या वचस्तदा ।
उवाच तां वरारोहां निश्चित्यार्थविनिश्चयम्

tacchutvā jāmadagryastu rājaputryā vacastadā |
uvāca tāṃ varārohāṃ niścityārthaviniścayam

प्रेषयिष्यामि भीष्माय कुरुश्रेष्ठाय भामिनि ।
करिष्यति वचो मह्यं श्रुत्वा च स नराधिपः

preṣayiṣyāmi bhīṣmāya kuruśreṣṭhāya bhāmini |
kariṣyati vaco mahyaṃ śrutvā ca sa narādhipaḥ

न चेत्करिष्यति वचो मयोक्तं जाह्नवीसुतः ।
धक्ष्याम्यहं रणे भद्रे सामात्यं शस्त्रतेजसा

na cetkariṣyati vaco mayoktaṃ jāhnavīsutaḥ |
dhakṣyāmyahaṃ raṇe bhadre sāmātyaṃ śastratejasā

अथवा ते मतिस्तत्र राजपुत्रि न वर्तते ।
यावत्साल्वपतिं वीरं योजयाम्यत्र कर्मणि

athavā te matistatra rājaputri na vartate |
yāvatsālvapatiṃ vīraṃ yojayāmyatra karmaṇi

विसर्जिताऽहं भीष्मेण श्रुत्वैव भृगुनन्दन ।
साल्वराजगतं भावं मम पूर्वं मनीषितम्

visarjitā'haṃ bhīṣmeṇa śrutvaiva bhṛgunandana |
sālvarājagataṃ bhāvaṃ mama pūrvaṃ manīṣitam

सौभराजमुपेत्याहमवोचं दुर्वचं वचः ।
न च मां प्रत्यगृह्णात्स चारित्र्यपरिशङ्कितः

saubharājamupetyāhamavocaṃ durvacaṃ vacaḥ |
na ca māṃ pratyagṛhṇātsa cāritryapariśaṅkitaḥ

एतत्सर्वं विनिश्चित्य स्वबुद्ध्या भृगुनन्दन ।
यदत्रौपयिकं कार्यं तच्चिन्तयितुमर्हसि

etatsarvaṃ viniścitya svabuddhyā bhṛgunandana |
yadatraupayikaṃ kāryaṃ taccintayitumarhasi

मम तु व्यसनस्यास्य भीष्मो मूलं महाव्रतः ।
येनाहं वशमानीता समत्क्षिप्य बलात्तदा

mama tu vyasanasyāsya bhīṣmo mūlaṃ mahāvrataḥ |
yenāhaṃ vaśamānītā samatkṣipya balāttadā

भीष्मं जहि महाबाहो यत्कृते दुःखमीदृशम् ।
प्राप्ताहं भृगुशार्दूल चराम्यप्रियमुत्तमम्

bhīṣmaṃ jahi mahābāho yatkṛte duḥkhamīdṛśam |
prāptāhaṃ bhṛguśārdūla carāmyapriyamuttamam

स हि लुब्धश्च नीचश्च जितकाशी च भार्गव ।
तस्मात्प्रतिक्रिया कर्तुं युक्ता तस्मै त्वयाऽनघ

sa hi lubdhaśca nīcaśca jitakāśī ca bhārgava |
tasmātpratikriyā kartuṃ yuktā tasmai tvayā'nagha

एष मे ह्रियमाणाया भारतेन तदा विभो ।
अभवद्धृदि संकल्पो घातयेदं महाव्रतम्

eṣa me hriyamāṇāyā bhāratena tadā vibho |
abhavaddhṛdi saṃkalpo ghātayedaṃ mahāvratam

तस्मात्कामं ममाद्येमं राम संपादयानघ ।
जहि भीष्मं महाबाहो यथा वृत्रं पुरन्दरः

tasmātkāmaṃ mamādyemaṃ rāma saṃpādayānagha |
jahi bhīṣmaṃ mahābāho yathā vṛtraṃ purandaraḥ