अध्याय 169: पाण्डव भाई और अर्जुन का अनुपम रथ

एते रथास्तवाख्यातास्तथैवातिरथा नृप ।
ये चाप्यर्धरथा राजन्पाण्डवानामतः श्रृणु

ete rathāstavākhyātāstathaivātirathā nṛpa |
ye cāpyardharathā rājanpāṇḍavānāmataḥ śrṛṇu

यदि कौतूहलं तेऽद्य पाण्डवानां बले नृप ।
रथसंख्यां शृणुष्व त्वं सहैभिर्वसुधाधिपैः

yadi kautūhalaṃ te'dya pāṇḍavānāṃ bale nṛpa |
rathasaṃkhyāṃ śṛṇuṣva tvaṃ sahaibhirvasudhādhipaiḥ

स्वयं राजा रथोदारः पाण्डवः कुन्तनन्दनः ।
अग्निवत्समरे तात चरिष्यति न संशयः

svayaṃ rājā rathodāraḥ pāṇḍavaḥ kuntanandanaḥ |
agnivatsamare tāta cariṣyati na saṃśayaḥ

भीमसेनस्तु राजेन्द्र रथोऽष्टगुणसंमितः ।
न तस्यास्ति समो युद्धे गदया सायकैरपि

bhīmasenastu rājendra ratho'ṣṭaguṇasaṃmitaḥ |
na tasyāsti samo yuddhe gadayā sāyakairapi

नागायुतबलो मानी तेजसा न स मानुषः ।
माद्रीपुत्रो च रथिनौ द्वावेव पुरुषर्षभौ

nāgāyutabalo mānī tejasā na sa mānuṣaḥ |
mādrīputro ca rathinau dvāveva puruṣarṣabhau

अश्विनाविव रूपेण तेजसा च समन्वितौ ।
एते चमूमुखगताः स्मरन्तः क्लेशमुत्तमम्

aśvināviva rūpeṇa tejasā ca samanvitau |
ete camūmukhagatāḥ smarantaḥ kleśamuttamam

रुद्रवत्प्रचरिष्यन्ति तत्र मे नास्ति संशयः ।
सर्व एव महात्मानः सालस्तम्भा इवोद्गताः

rudravatpracariṣyanti tatra me nāsti saṃśayaḥ |
sarva eva mahātmānaḥ sālastambhā ivodgatāḥ

प्रादेशेनाधिकाः पुंभिरन्यैस्ते च प्रमाणतः ।
सिंहसंहननाः सर्वे पाण्डुपुत्रा महाबलाः

prādeśenādhikāḥ puṃbhiranyaiste ca pramāṇataḥ |
siṃhasaṃhananāḥ sarve pāṇḍuputrā mahābalāḥ

चरितब्रह्मचर्याश्च सर्वे तात तपस्विनः ।
ह्रीमन्तः पुरुषव्याघ्रा व्याघ्रा इव बलोत्कटाः

caritabrahmacaryāśca sarve tāta tapasvinaḥ |
hrīmantaḥ puruṣavyāghrā vyāghrā iva balotkaṭāḥ

जवे प्रहारे संमर्दे सर्व एवातिमानुषाः ।
सर्वैर्जिता महीपाला दिग्जये भरतर्षभ

jave prahāre saṃmarde sarva evātimānuṣāḥ |
sarvairjitā mahīpālā digjaye bharatarṣabha

न चैषां पुरुषाः केचिदायुधानि गदाः शरान् ।
विषहन्ति सदा कर्तुमधिज्यान्यपि कौरव

na caiṣāṃ puruṣāḥ kecidāyudhāni gadāḥ śarān |
viṣahanti sadā kartumadhijyānyapi kaurava

उद्यन्तुं वा गदा गुर्वीः शरान्वा क्षेप्तुमाहवे ।
जवे लक्ष्यस्य हरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे

udyantuṃ vā gadā gurvīḥ śarānvā kṣeptumāhave |
jave lakṣyasya haraṇe bhojye pāṃsuvikarṣaṇe

बालैरपि भवन्तस्तैः सर्व एव विशेषिताः ।
एतत्सैन्यं समासाद्य सर्व एव बलोत्कटाः

bālairapi bhavantastaiḥ sarva eva viśeṣitāḥ |
etatsainyaṃ samāsādya sarva eva balotkaṭāḥ

विध्वंसयिष्यन्ति रणे मा स्म तैः सह संगमः ।
एकैकशस्त संमर्दे हन्युः सर्वान्महीक्षितः

vidhvaṃsayiṣyanti raṇe mā sma taiḥ saha saṃgamaḥ |
ekaikaśasta saṃmarde hanyuḥ sarvānmahīkṣitaḥ

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र राजसूये यथाभवत् ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं द्यूते च परुषा गिरः

pratyakṣaṃ tava rājendra rājasūye yathābhavat |
draupadyāśca parikleśaṃ dyūte ca paruṣā giraḥ

ते स्मरन्तश्च सङ्ग्रामे चरिष्यन्ति च रुद्रवत् ।
लोहिताक्षो गुडाकेशो नारायणसहायवान्

te smarantaśca saṅgrāme cariṣyanti ca rudravat |
lohitākṣo guḍākeśo nārāyaṇasahāyavān

उभोयोः सेनयोर्वीरो रथो नास्तीति तादृशः ।
न हि देवेषु वा पूर्वं मनुष्येषूरगेषु च

ubhoyoḥ senayorvīro ratho nāstīti tādṛśaḥ |
na hi deveṣu vā pūrvaṃ manuṣyeṣūrageṣu ca

राक्षसेष्वथ यक्षेषु नरेषु कुत एव तु ।
भूतोथ वा भविष्यो वा रथः कश्चिन्मया श्रुतः

rākṣaseṣvatha yakṣeṣu nareṣu kuta eva tu |
bhūtotha vā bhaviṣyo vā rathaḥ kaścinmayā śrutaḥ

समायुक्तो महाराज रथः पार्थस्य धीमतः ।
वासुदेवश्च संयन्ता योद्धा चैव धनञ्जयः

samāyukto mahārāja rathaḥ pārthasya dhīmataḥ |
vāsudevaśca saṃyantā yoddhā caiva dhanañjayaḥ

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं ते चाश्वा वातरंहसः ।
अभेद्यं कवचं दिव्यमक्षय्यौ च महेषुधी

gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ te cāśvā vātaraṃhasaḥ |
abhedyaṃ kavacaṃ divyamakṣayyau ca maheṣudhī

अस्त्रग्रामश्च माहेन्द्रो रौद्रः कौबेर एवच ।
याम्यश्च वारुणश्चैव गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः

astragrāmaśca māhendro raudraḥ kaubera evaca |
yāmyaśca vāruṇaścaiva gadāścograpradarśanāḥ

वज्रादीनि च मुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम्

vajrādīni ca mukhyāni nānāpraharaṇāni ca |
dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām

हतान्येकरथेनाजौ कस्तस्य सदृशो रथः ।
एष हन्याद्धि संरम्भी बलवान्सत्यविक्रमः

hatānyekarathenājau kastasya sadṛśo rathaḥ |
eṣa hanyāddhi saṃrambhī balavānsatyavikramaḥ

तव सेनां महाबाहुः स्वां चैव परिपालयन् ।
अहं चैनं प्रत्युदियामाचार्यो वा धनञ्जयम्

tava senāṃ mahābāhuḥ svāṃ caiva paripālayan |
ahaṃ cainaṃ pratyudiyāmācāryo vā dhanañjayam

न तृतीयोऽस्ति राजेन्द्र सेनयोरुभयोरपि ।
य एनं शरवर्षाणि वर्षन्तमुदियाद्रथी

na tṛtīyo'sti rājendra senayorubhayorapi |
ya enaṃ śaravarṣāṇi varṣantamudiyādrathī

जीमूत इव घर्मान्ते महावातसमीरितः ।
समायुक्तस्तु कौन्तेयो वासुदेवसहायवान् ।
तरुणश्च कृती चैव जीर्णावावामुभावपि

jīmūta iva gharmānte mahāvātasamīritaḥ |
samāyuktastu kaunteyo vāsudevasahāyavān |
taruṇaśca kṛtī caiva jīrṇāvāvāmubhāvapi

एतच्छ्रुत्वा तु भीष्मस्य राज्ञां दध्वंसिरे तदा ।
काञ्चनाङ्गदिनः पीना भुजाश्चन्दनरूषिताः

etacchrutvā tu bhīṣmasya rājñāṃ dadhvaṃsire tadā |
kāñcanāṅgadinaḥ pīnā bhujāścandanarūṣitāḥ

मनोभिः सह संवेगैः संस्मृत्य च पुरातनम् ।
सामर्थ्यं पाण्डवेयानां यथा प्रत्यक्षदर्शनात्

manobhiḥ saha saṃvegaiḥ saṃsmṛtya ca purātanam |
sāmarthyaṃ pāṇḍaveyānāṃ yathā pratyakṣadarśanāt