अध्याय 165: भीष्म कौरव रथियों की गणना आरम्भ करते हैं

प्रतिज्ञाते फाल्गुनेन वधे भीष्मस्य संयुगे ।
किमकुर्वत मे मन्दाः पुत्रा दुर्योधनादयः

pratijñāte phālgunena vadhe bhīṣmasya saṃyuge |
kimakurvata me mandāḥ putrā duryodhanādayaḥ

हतमेव हि पश्यामि गाङ्गेयं पितरं रणे ।
वासुदेवसहायेन पार्थेन दृढधन्वना

hatameva hi paśyāmi gāṅgeyaṃ pitaraṃ raṇe |
vāsudevasahāyena pārthena dṛḍhadhanvanā

स चापरिमितप्रज्ञस्तच्छ्रुत्वा पार्थभाषितम् ।
किमुक्तवान्महेष्वासो भीष्मः प्रहरतां वरः

sa cāparimitaprajñastacchrutvā pārthabhāṣitam |
kimuktavānmaheṣvāso bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ

सैनापत्यं च संप्राप्य कौरवाणां धुरंधरः ।
किमचेष्टत गाङ्गेयो महाबुद्धिपराक्रमः

saināpatyaṃ ca saṃprāpya kauravāṇāṃ dhuraṃdharaḥ |
kimaceṣṭata gāṅgeyo mahābuddhiparākramaḥ

ततस्तत्सञ्जयस्तस्मै सर्वमेव न्यवेदयत् ।
यथोक्तं कुरुवृद्धेन भीष्मेणामिततेजसा

tatastatsañjayastasmai sarvameva nyavedayat |
yathoktaṃ kuruvṛddhena bhīṣmeṇāmitatejasā

सैनापत्यमनुप्राप्य भीष्मः शान्तनवो नृप ।
दुर्योधनमुवाचेदं वचनं हर्षयन्निव

saināpatyamanuprāpya bhīṣmaḥ śāntanavo nṛpa |
duryodhanamuvācedaṃ vacanaṃ harṣayanniva

नमस्कृत्य कुमाराय सेनान्ये शक्तिपाणये ।
अहं सेनापतिस्तेऽद्य भविष्यामि न संशयः ।

namaskṛtya kumārāya senānye śaktipāṇaye |
ahaṃ senāpatiste'dya bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |

सेनाकर्मण्यिज्ञोऽस्मि व्यूहेषु विविधेषु च ।
कर्म कारयितुं चैव भृतानप्यभृतांस्तथा

senākarmaṇyijño'smi vyūheṣu vividheṣu ca |
karma kārayituṃ caiva bhṛtānapyabhṛtāṃstathā

यात्रायाने च युद्धे च तथा प्रशमनेषु च ।
भृशं वेद महाराज यथा वेद बृहस्पतिः

yātrāyāne ca yuddhe ca tathā praśamaneṣu ca |
bhṛśaṃ veda mahārāja yathā veda bṛhaspatiḥ

व्यूहानां च समारम्भान्दैवगान्धर्वमानुषान् ।
तैरहं मोहयिष्यामि पाण्डवान्व्येतु ते ज्वरः

vyūhānāṃ ca samārambhāndaivagāndharvamānuṣān |
tairahaṃ mohayiṣyāmi pāṇḍavānvyetu te jvaraḥ

सोऽहं योत्स्यामि तत्त्वेन पालयंस्तव वाहिनीम् ।
यथावच्छास्त्रतो राजन्व्येतु ते मानसो ज्वरः

so'haṃ yotsyāmi tattvena pālayaṃstava vāhinīm |
yathāvacchāstrato rājanvyetu te mānaso jvaraḥ

विद्यते मे न गाङ्गेय भयं देवासुरेष्वपि ।
समस्तेषु महाबाहो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

vidyate me na gāṅgeya bhayaṃ devāsureṣvapi |
samasteṣu mahābāho satyametadbravīmi te

किं पुनस्त्वयि दुर्धर्पे सैनापत्ये व्यवस्थिते ।
द्रोणे च पुरुषव्याघ्रे स्थिते युद्धाभिनन्दिनि

kiṃ punastvayi durdharpe saināpatye vyavasthite |
droṇe ca puruṣavyāghre sthite yuddhābhinandini

भवद्र्यां पुरुषाग्र्याभ्यां स्थिताभ्यां विजयो मम ।
न दुर्लभं कुरुश्रेष्ठ देवराज्यमपि ध्रुवम्

bhavadryāṃ puruṣāgryābhyāṃ sthitābhyāṃ vijayo mama |
na durlabhaṃ kuruśreṣṭha devarājyamapi dhruvam

रथसङ्ख्यां तु कार्त्स्न्येन परेषामात्मनस्तथा ।
तथैवातिरथानां च वेत्तुमिच्छामि कौरव

rathasaṅkhyāṃ tu kārtsnyena pareṣāmātmanastathā |
tathaivātirathānāṃ ca vettumicchāmi kaurava

पितामहो हि कुशलः परेषामात्मनस्तथा ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वैः सहैभिर्वसुधाधिपैः

pitāmaho hi kuśalaḥ pareṣāmātmanastathā |
śrotumicchāmyahaṃ sarvaiḥ sahaibhirvasudhādhipaiḥ

गान्धारे श्रृणु राजेन्द्र रथसंख्यां स्वके बले ।
ये रथाः पृथिवीपाल तथैवातिरथाश्च ये

gāndhāre śrṛṇu rājendra rathasaṃkhyāṃ svake bale |
ye rathāḥ pṛthivīpāla tathaivātirathāśca ye

बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
रथानां तव सेनायां यथामुख्यं तु मे श्रुणु

bahūnīha sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
rathānāṃ tava senāyāṃ yathāmukhyaṃ tu me śruṇu

भवानग्रे रथोदारः सह सर्वैः सहोदरैः ।
दुःशासनप्रभृतिभिर्भ्रातृभिः शतसंमितैः

bhavānagre rathodāraḥ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ |
duḥśāsanaprabhṛtibhirbhrātṛbhiḥ śatasaṃmitaiḥ

सर्वे कृतप्रहरणाश्छेदभेदविशारदाः ।
रथोपस्थे गजस्कन्धे गदाप्रासासिचर्मणि

sarve kṛtapraharaṇāśchedabhedaviśāradāḥ |
rathopasthe gajaskandhe gadāprāsāsicarmaṇi

संयन्तारः प्रहर्तारः कृतास्त्रा भारसाधनाः ।
इष्वस्त्रे द्रोणशिष्याश्च कृपस्य च शरद्वतः

saṃyantāraḥ prahartāraḥ kṛtāstrā bhārasādhanāḥ |
iṣvastre droṇaśiṣyāśca kṛpasya ca śaradvataḥ

एते हनिष्यन्ति रणे पाञ्चालान्युद्धदुर्मदान् ।
कृतकिल्बिषाः पाण्डवेयैर्धार्तराष्ट्रा मनस्विनः

ete haniṣyanti raṇe pāñcālānyuddhadurmadān |
kṛtakilbiṣāḥ pāṇḍaveyairdhārtarāṣṭrā manasvinaḥ

तथाऽहं भरतश्रेष्ठ सर्वसेनापतिस्तव ।
शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्

tathā'haṃ bharataśreṣṭha sarvasenāpatistava |
śatrūnvidhvaṃsayiṣyāmi kadarthīkṛtya pāṇḍavān

न त्वात्मनो गुणान्वक्तुमर्हामि विदितोऽस्मि ते ।
कृतवर्मा त्वयिरथो भोजः शस्त्रभृतां वरः

na tvātmano guṇānvaktumarhāmi vidito'smi te |
kṛtavarmā tvayiratho bhojaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ

अर्थसिद्धिं तव रणे करिष्यति न संशयः ।
शस्त्रविद्भिरनाधृष्यो दूरपाती दृढायुधः

arthasiddhiṃ tava raṇe kariṣyati na saṃśayaḥ |
śastravidbhiranādhṛṣyo dūrapātī dṛḍhāyudhaḥ

हनिष्यति चमूं तेषां महेन्द्रो दानवानिव ।
मद्रराजो महेष्वासः शल्यो मेऽतिरथो मतः

haniṣyati camūṃ teṣāṃ mahendro dānavāniva |
madrarājo maheṣvāsaḥ śalyo me'tiratho mataḥ

स्पर्धते वासुदेवेन नित्यं यो वै रणेरणे ।
भागिनेयान्निजांस्त्यक्त्वा शल्यस्तेऽतिरथो मतः ।
एष योत्स्यति संग्रामे पाण्डवांश्च महारथान्

spardhate vāsudevena nityaṃ yo vai raṇeraṇe |
bhāgineyānnijāṃstyaktvā śalyaste'tiratho mataḥ |
eṣa yotsyati saṃgrāme pāṇḍavāṃśca mahārathān

सागरोर्मिसमैर्बाणैः प्लावयन्निव शातवान् ।
भूरिश्रवाः कृतास्रश्च तव चापि हितः सुहृत्

sāgarormisamairbāṇaiḥ plāvayanniva śātavān |
bhūriśravāḥ kṛtāsraśca tava cāpi hitaḥ suhṛt

सौमदत्तिर्महेष्वासो रथयूथपयूथपः ।
वलक्षयममित्राणां सुमहान्तं करिष्यति

saumadattirmaheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ |
valakṣayamamitrāṇāṃ sumahāntaṃ kariṣyati

सिन्धुराजो महाराज मतो मे द्विगुणो रथाः ।
योत्स्यते समरे राजन्विक्रान्तो रथसत्तमः

sindhurājo mahārāja mato me dviguṇo rathāḥ |
yotsyate samare rājanvikrānto rathasattamaḥ

द्रौपदीहरणे राजन्परिक्लिष्टश्च पाण्डवैः ।
संस्मरंस्तं परिक्लेशं योत्स्यते परवीरहा

draupadīharaṇe rājanparikliṣṭaśca pāṇḍavaiḥ |
saṃsmaraṃstaṃ parikleśaṃ yotsyate paravīrahā

एतेन हि तदा राजंस्तप आस्थाय दारुणम् ।
सुदुर्लभो वरो लब्धः पाण्डवान्योद्ध्रुमाहवे

etena hi tadā rājaṃstapa āsthāya dāruṇam |
sudurlabho varo labdhaḥ pāṇḍavānyoddhrumāhave

स एष रथशार्दूलस्तद्वैरं संस्मरन्रणे ।
योत्स्यते पाण्डवैस्तात प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान्

sa eṣa rathaśārdūlastadvairaṃ saṃsmaranraṇe |
yotsyate pāṇḍavaistāta prāṇāṃstyaktvā sudustyajān