उद्योग पर्व

अध्याय 164: धृष्टद्युम्न हर पाण्डव योद्धा को प्रतिद्वन्द्वी सौंपते हैं

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि उलूकदूतागमनपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

12 श्लोक · 164 में से 196

इस अध्याय में क्या होता है

धृष्टद्युम्न हर पाण्डव योद्धा को प्रतिद्वन्द्वी सौंपते हैं

उलूक का सन्देश सुनकर युधिष्ठिर पृथ्वी जैसी अडिग चतुरंगिणी सेना धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में आगे बढ़ाते हैं। द्रोण से भिड़ने को उत्सुक पाञ्चाल राजकुमार आगे चलते हैं और बल देखकर योद्धाओं को प्रतिद्वन्द्वी सौंपते हैं। अर्जुन को कर्ण के सामने, भीम को दुर्योधन के, धृष्टकेतु को शल्य के, उत्तमौजा को कृप के, नकुल को अश्वत्थामा के, शैब्य को कृतवर्मा के और सात्यकि को जयद्रथ के सामने रखा जाता है। शिखण्डी को भीष्म के सामने आगे खड़ा किया जाता है। सहदेव शकुनि के, चेकितान शल के, द्रौपदी के पाँचों पुत्र त्रिगर्तों के, और रण में अर्जुन से भी बढ़कर माने गए अभिमन्यु वृषसेन और शेष राजाओं के सामने होते हैं। द्रोण को धृष्टद्युम्न अपना भाग रखते हैं, सेना को विधि से व्यूह में सजाकर रणभूमि में तैयार खड़े होते हैं।

संजय उवाच

164.1

उलूकस्य वृत्तः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
सेनां नियापयामास धृष्टद्युम्नपुरोगमाम्

ulūkasya vṛttaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
senāṃ niyāpayāmāsa dhṛṣṭadyumnapurogamām

164.2

पदातिनीं नागवतीं रथिनीमश्वबृन्दिनीम् ।
चतुर्विधबलां भीमामकम्पां पृथिवीमिव

padātinīṃ nāgavatīṃ rathinīmaśvabṛndinīm |
caturvidhabalāṃ bhīmāmakampāṃ pṛthivīmiva

164.3

भीमसेनादिभिर्गुप्तां सार्जुनैश्च महारथैः ।
धृष्टद्युम्नवशां दुर्गां सागरस्तिमितोपमाम्

bhīmasenādibhirguptāṃ sārjunaiśca mahārathaiḥ |
dhṛṣṭadyumnavaśāṃ durgāṃ sāgarastimitopamām

164.4

तस्यास्त्वग्रे महेष्वासः पाञ्चाल्यो युद्धदुर्मदः ।
द्रोणप्रेप्सुरनीकानि धृष्टद्युम्नो व्यकर्षत

tasyāstvagre maheṣvāsaḥ pāñcālyo yuddhadurmadaḥ |
droṇaprepsuranīkāni dhṛṣṭadyumno vyakarṣata

164.5

यथाबलं यथोत्साहं रथिनः समुपादिशत् ।
अर्जुनं सूतपुत्राय भीमं दुर्योधनाय च

yathābalaṃ yathotsāhaṃ rathinaḥ samupādiśat |
arjunaṃ sūtaputrāya bhīmaṃ duryodhanāya ca

164.6

धृष्टकेतुं च शल्याय गौतमायोत्तमौजसम् ।
अश्वात्थाम्ने च नकुलं शैब्यं च कृतवर्मणे

dhṛṣṭaketuṃ ca śalyāya gautamāyottamaujasam |
aśvātthāmne ca nakulaṃ śaibyaṃ ca kṛtavarmaṇe

164.7

सैन्धवाय च वार्ष्णेयं युयुधानं समादिशत् ।
शिखण्डिनं च भीष्माय प्रमुखे समकल्पयत्

saindhavāya ca vārṣṇeyaṃ yuyudhānaṃ samādiśat |
śikhaṇḍinaṃ ca bhīṣmāya pramukhe samakalpayat

164.8

सहदेवं शकुनये चेकितानं शलाय वै ।
द्रौपदेयांस्तथा पञ्च त्रिगर्तेभ्यः समादिशत्

sahadevaṃ śakunaye cekitānaṃ śalāya vai |
draupadeyāṃstathā pañca trigartebhyaḥ samādiśat

164.9

वृषसेनाय सौभद्रं शेषाणां च महीक्षिताम् ।
स समर्थं हि तं मेने पार्थादभ्यधिकं रणे

vṛṣasenāya saubhadraṃ śeṣāṇāṃ ca mahīkṣitām |
sa samarthaṃ hi taṃ mene pārthādabhyadhikaṃ raṇe

164.10

एवं विभज्य योधांस्तान्पृथक्व सह चैव ह ।
ज्वालावर्णो महेष्वासो द्रोणमंशमकल्पयत्

evaṃ vibhajya yodhāṃstānpṛthakva saha caiva ha |
jvālāvarṇo maheṣvāso droṇamaṃśamakalpayat

164.11

धृष्टद्युम्नो महेष्वासः सेनापतिपतिस्ततः ।
विधिवद्व्यूह्य मेधावी युद्धाय धृतमानसः

dhṛṣṭadyumno maheṣvāsaḥ senāpatipatistataḥ |
vidhivadvyūhya medhāvī yuddhāya dhṛtamānasaḥ

164.12

यथोद्दिष्टानि सैन्यानि पाण्डवानामयोजयत् ।
जयाय पाण्डुपुत्राणां यत्तस्तस्थौ रणाजिरे

yathoddiṣṭāni sainyāni pāṇḍavānāmayojayat |
jayāya pāṇḍuputrāṇāṃ yattastasthau raṇājire

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)