अध्याय 161: उलूक पाण्डवों को दुर्योधन का सन्देश सुनाता है

सेनानिवेशं संप्राप्तः कैतव्यः पाण्डवस्य ह ।
समागतः पाण्डवेयैर्युधिष्ठिरमभाषत

senāniveśaṃ saṃprāptaḥ kaitavyaḥ pāṇḍavasya ha |
samāgataḥ pāṇḍaveyairyudhiṣṭhiramabhāṣata

अभिज्ञो दूतवाक्यानां यथोक्तं ब्रुवतो मम ।
दुर्योधनसमादेशं श्रुत्वा न क्रोद्धुमर्हसि

abhijño dūtavākyānāṃ yathoktaṃ bruvato mama |
duryodhanasamādeśaṃ śrutvā na kroddhumarhasi

उलूक न भयं तेऽस्ति ब्रूहि त्वं विगतज्वरः ।
यन्मत्तं धार्तराष्ट्रस्य लुब्धस्यादीर्घदर्शिनः

ulūka na bhayaṃ te'sti brūhi tvaṃ vigatajvaraḥ |
yanmattaṃ dhārtarāṣṭrasya lubdhasyādīrghadarśinaḥ

ततो द्युतिमतां मध्ये पाण्डवानां महात्मनाम् ।
सृञ्जयानां च मत्स्यानां कृष्णस्य च यशस्विनः

tato dyutimatāṃ madhye pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
sṛñjayānāṃ ca matsyānāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ

द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ ।
भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह

drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau |
bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha

इदं त्वामब्रवीद्राजा धार्तराष्ट्रो महामनाः ।
श्रृण्वतां कुरुवीराणां तन्निबोध युधिष्ठिर

idaṃ tvāmabravīdrājā dhārtarāṣṭro mahāmanāḥ |
śrṛṇvatāṃ kuruvīrāṇāṃ tannibodha yudhiṣṭhira

पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् ।
शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तुं पुरुषमानिना

parājito'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām |
śakyo'marṣo manuṣyeṇa kartuṃ puruṣamāninā

द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः ।
संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः

dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyādvivāsitaḥ |
saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyamāsthāya coṣitaḥ

अमर्षं राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव

amarṣaṃ rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava |
draupadyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava

अशक्तेन च यच्छप्तं भीमसेनेन पाण्डव ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते

aśaktena ca yacchaptaṃ bhīmasenena pāṇḍava |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate

लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् ।
समः पन्था भृतास्तेश्वाः श्वो युध्यस्व सकेशवः

lohābhisāro nirvṛttaḥ kurukṣetramakardamam |
samaḥ panthā bhṛtāsteśvāḥ śvo yudhyasva sakeśavaḥ

असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे ।
आरुरुक्षुर्यथा पङ्गुः पर्वतं गन्धमादनम्

asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase |
ārurukṣuryathā paṅguḥ parvataṃ gandhamādanam

एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव ।
सूतपुत्रं सुदुर्घर्षं शल्यं च बलिनां वरम्

evaṃ katthasi kaunteya akatthanpuruṣo bhava |
sūtaputraṃ sudurgharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam

द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि ।
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि

droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi |
ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ kathamihecchasi

ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः ।
युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्

brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayorantagaṃ dvayoḥ |
yudhi dhuryamavikṣobhyamanīkacaramacyutam

द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा ।
न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्

droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetumicchasi tanmṛṣā |
na hi śuśruma vātena merumunmathitaṃ girim

अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् ।
युगं वा परिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम्

anilo vā vahenmeruṃ dyaurvāpi nipatenmahīm |
yugaṃ vā parivarteta yadyevaṃ syādyathāttha mām

को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी प्राप्येममरिमर्दनम् ।
गजो वाजी रथो वापि पुनः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्

ko hyasti jīvitākāṅkṣī prāpyemamarimardanam |
gajo vājī ratho vāpi punaḥ svasti gṛhānvrajet

कथमाभ्यामभिध्यातः संसृष्टो दारुणेन वा ।
रणे जीवन्विमुच्येत पदा भूमिमुपस्पृशन्

kathamābhyāmabhidhyātaḥ saṃsṛṣṭo dāruṇena vā |
raṇe jīvanvimucyeta padā bhūmimupaspṛśan

किं दुर्दुरः कूपशयो यथेमां
न बुध्यमे राजचमूं समेताम् ।
दुराधरषां देवचमूप्रकाशां
गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्

kiṃ durduraḥ kūpaśayo yathemāṃ
na budhyame rājacamūṃ sametām |
durādharaṣāṃ devacamūprakāśāṃ
guptāṃ narendraistridaśairiva dyām

प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै-
रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च ।
साल्वैः समत्स्यैः कुरुमुख्यदेश्यै-
र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः

prācyaiḥ pratīcyairatha dākṣiṇātyai-
rudīcyakāmbhojaśakaiḥ khaśaiśca |
sālvaiḥ samatsyaiḥ kurumukhyadeśyai-
rmlecchaiḥ pulindairdraviḍāndhrakāñcyaiḥ

नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं
नाङ्गं यथा वेगमपारकणीयम् ।
मां च स्थितं नागबलस्य मध्ये
युयुत्समे मन्द किमल्पबुद्धे

nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ
nāṅgaṃ yathā vegamapārakaṇīyam |
māṃ ca sthitaṃ nāgabalasya madhye
yuyutsame manda kimalpabuddhe

इत्येवमुक्त्वा राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अभ्यवृत्य पुनर्जिष्णुमुलूकः प्रत्यभाषत

ityevamuktvā rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
abhyavṛtya punarjiṣṇumulūkaḥ pratyabhāṣata

अकत्थमानो युध्यस्व कत्थेसेऽर्जुन किं बहु ।
पर्यायात्सिद्धिरेस्य नैतत्सिध्यति कत्थनात्

akatthamāno yudhyasva katthese'rjuna kiṃ bahu |
paryāyātsiddhiresya naitatsidhyati katthanāt

यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय ।
सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः

yadīdaṃ katthanālloke sidhyetkarma dhanañjaya |
sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ

जानामि ते वासुदेवं सहायं
जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् ।
जानाम्येतत्त्वादृशो नास्ति योद्धा
जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि

jānāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ
jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram |
jānāmyetattvādṛśo nāsti yoddhā
jānānaste rājyametaddharāmi

न तु पर्यायधर्मेण राज्यं प्राप्नोति मानुषः ।
मनसैवानुकूलानि विधाता कुरुते वशे

na tu paryāyadharmeṇa rājyaṃ prāpnoti mānuṣaḥ |
manasaivānukūlāni vidhātā kurute vaśe

त्रयोदश समा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव ।
भूयश्चैव प्रशासिष्ये निहत्य त्वां सबान्धवम्

trayodaśa samā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatastava |
bhūyaścaiva praśāsiṣye nihatya tvāṃ sabāndhavam

क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः ।
क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुना

kva tadā gāṇḍivaṃ te'bhūdyattvaṃ dāsapaṇairjitaḥ |
kva tadā bhīmasenasya balamāsīcca phālgunā

सगदाद्भीमसेनाद्वा पार्थाद्वापि सगाण्डिवात् ।
न वै मोक्षस्तदा वोभूद्विना कृष्णामनिन्दिताम्

sagadādbhīmasenādvā pārthādvāpi sagāṇḍivāt |
na vai mokṣastadā vobhūdvinā kṛṣṇāmaninditām

सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती ।
अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान्

sā vo dāsye samāpannānmocayāmāsa pārṣatī |
amānuṣyaṃ samāpannāndāsakarmaṇyavasthitān

अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथ्यमेव तत् ।
धृता हि वेणी पार्थेन विराटनगरे तदा

avocaṃ yatṣaṇḍatilānahaṃ vastathyameva tat |
dhṛtā hi veṇī pārthena virāṭanagare tadā

सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे ।
भीमसेनेन कौन्तेय यच्च तन्मम पौरुषम्

sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase |
bhīmasenena kaunteya yacca tanmama pauruṣam

एवमेतत्सदां दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः ।
वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि

evametatsadāṃ daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ |
veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍaveṣaḥ kanyāṃ nartitavānasi

न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फाल्गुन ।
राज्यं प्रतिप्रदाकस्यामि युद्ध्यस्व सहकेशवः

na bhayādvāsudevasya na cāpi tava phālguna |
rājyaṃ pratipradākasyāmi yuddhyasva sahakeśavaḥ

न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य मे युद्धे वहन्ति प्रतिगर्जनाः

na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇā |
āttaśastrasya me yuddhe vahanti pratigarjanāḥ

वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा ।
आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दशः

vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā |
āsādya māmamogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśaḥ

संयुगं गच्छ भूष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् ।
तरेमं वा महागाधं सौमदत्तितिमिङ्गिलम्

saṃyugaṃ gaccha bhūṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim |
taremaṃ vā mahāgādhaṃ saumadattitimiṅgilam

शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् ।
बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तिकतिमिङ्गितम्

śāradvatamahāmīnaṃ viviṃśatimahoragam |
bṛhadbalamahodvelaṃ saumadattikatimiṅgitam

भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरासदम् ।
कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबासुखम्

bhīṣmavegamaparyantaṃ droṇagrāhadurāsadam |
karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbhojabaḍabāsukham

दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं
सुषेणचित्रायुधनागनक्रम् ।
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं
दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्

duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ
suṣeṇacitrāyudhanāganakram |
jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ
durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam

शस्त्रौघमक्षय्यमतिप्रवृद्धं
यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः ।
भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव-
स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति

śastraughamakṣayyamatipravṛddhaṃ
yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ |
bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhava-
stadā manaste paritāpameṣyati

तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे-
र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात् ।
प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया
बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना

tadā manaste tridivādivāśuce-
rnivartitā pārtha mahīpraśāsanāt |
praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā
bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā