अध्याय 160: दुर्योधन का व्यंग्य-सन्देश और पाखण्डी बिलाव

हिरण्वत्यां निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
न्यविशन्त महाराज कौरवेया यथाविधि

hiraṇvatyāṃ niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
nyaviśanta mahārāja kauraveyā yathāvidhi

तत्र दुर्योधनो राजा निवेस्य बलमोजसा ।
संमानयित्वा नृपतीन्न्यस्य गुल्मांस्तथैव च

tatra duryodhano rājā nivesya balamojasā |
saṃmānayitvā nṛpatīnnyasya gulmāṃstathaiva ca

आरक्षस्य विधिं कृत्वा योधानां तत्र भारत ।
कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम्

ārakṣasya vidhiṃ kṛtvā yodhānāṃ tatra bhārata |
karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam

आनाय्य नृपतिस्तत्र मन्त्रयामास भारत ।
तत्र दुर्योधनो राजा कर्णेन सह भारत

ānāyya nṛpatistatra mantrayāmāsa bhārata |
tatra duryodhano rājā karṇena saha bhārata

सौबलेन च राजेन्द्र मन्त्रयित्वा नरर्षभ ।
आहूयोपह्वरे राजन्नुलूकमिदमब्रवीत्

saubalena ca rājendra mantrayitvā nararṣabha |
āhūyopahvare rājannulūkamidamabravīt

उलूक गच्छ कैतव्य पाण्डवान्सहसोमकान् ।
गत्वा मम वचो ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः

ulūka gaccha kaitavya pāṇḍavānsahasomakān |
gatvā mama vaco brūhi vāsudevasya śrṛṇvataḥ

इदं तत्समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च युद्धं लोकभयङ्करम्

idaṃ tatsamanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yuddhaṃ lokabhayaṅkaram

यदेतत्कत्थनावाक्यं सञ्जयो महदब्रवीत् ।
वासुदेवसहायस्य गर्जतः सानुजस्य ते

yadetatkatthanāvākyaṃ sañjayo mahadabravīt |
vāsudevasahāyasya garjataḥ sānujasya te

मध्ये करूणां कौन्तेय तस्य कालोयमागतः ।
यथावत्संप्रतिज्ञातं तत्सर्वं क्रियतामिति

madhye karūṇāṃ kaunteya tasya kāloyamāgataḥ |
yathāvatsaṃpratijñātaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti

ज्येष्ठं तथैव कौन्तेयं ब्रूयास्त्यं वचनान्मम

jyeṣṭhaṃ tathaiva kaunteyaṃ brūyāstyaṃ vacanānmama

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सोमकैश्च सकेकयैः ।
कथं वा धार्मिको भूत्वा त्वमधर्मे मनः कृथाः ।
य इच्छसि जगत्सर्वं नश्यमानं नृशंसवत्

bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ somakaiśca sakekayaiḥ |
kathaṃ vā dhārmiko bhūtvā tvamadharme manaḥ kṛthāḥ |
ya icchasi jagatsarvaṃ naśyamānaṃ nṛśaṃsavat

अभयं सर्वभूतेभ्यो पाता त्वमिति मे मतिः

abhayaṃ sarvabhūtebhyo pātā tvamiti me matiḥ

श्रूयते हि पुरा गीतः श्लोकोऽयं भरतर्षभ ।
प्रह्लादेनाथ भद्रं ते हृते राज्ये तु दैवतैः

śrūyate hi purā gītaḥ śloko'yaṃ bharatarṣabha |
prahlādenātha bhadraṃ te hṛte rājye tu daivataiḥ

यस्य धर्मध्वजो नित्यं सुरा ध्वज इवोच्छ्रितः ।
प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्ब्रतम्

yasya dharmadhvajo nityaṃ surā dhvaja ivocchritaḥ |
pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tadbratam

अत्र ते वर्तयिष्यामि आख्यानमिदमुत्तमम् ।
कथितं नारदेनेह पितुर्मम नराधिप

atra te vartayiṣyāmi ākhyānamidamuttamam |
kathitaṃ nāradeneha piturmama narādhipa

मार्जारः किल दुष्टात्मा निश्चेष्टः सर्वकर्मसु ।
ऊर्ध्वबाहुः स्थितो राजन् गङ्गातीर कदाचन

mārjāraḥ kila duṣṭātmā niśceṣṭaḥ sarvakarmasu |
ūrdhvabāhuḥ sthito rājan gaṅgātīra kadācana

स वै कृत्वा मनःशुद्धिं प्रत्ययार्थं शरीरिणाम् ।
करोमि धर्ममित्याह सर्वानेव शरीरिणः

sa vai kṛtvā manaḥśuddhiṃ pratyayārthaṃ śarīriṇām |
karomi dharmamityāha sarvāneva śarīriṇaḥ

तस्य कालेन महता विस्त्रम्यं जग्मुरण्डजाः ।
समेत्य च प्रशंसन्ति मार्जारं तं विशांपते

tasya kālena mahatā vistramyaṃ jagmuraṇḍajāḥ |
sametya ca praśaṃsanti mārjāraṃ taṃ viśāṃpate

पूज्यमानस्तु तैः सर्वैः पक्षिभिः पक्षिभोजनः ।
आत्मकार्यं कृतं मेने चार्यायाश्च कृतं फलम्

pūjyamānastu taiḥ sarvaiḥ pakṣibhiḥ pakṣibhojanaḥ |
ātmakāryaṃ kṛtaṃ mene cāryāyāśca kṛtaṃ phalam

अथ दीर्घस्य कालस्य तं देशं मूषिका ययुः ।
ददृशुस्तं च ते तत्र धार्मिकं व्रतचारिणम्

atha dīrghasya kālasya taṃ deśaṃ mūṣikā yayuḥ |
dadṛśustaṃ ca te tatra dhārmikaṃ vratacāriṇam

कार्येण महता युक्तं दम्भयुक्तेन भारत ।
तेषां मतिरियं राजन्नासीत्तत्र विनिश्चये

kāryeṇa mahatā yuktaṃ dambhayuktena bhārata |
teṣāṃ matiriyaṃ rājannāsīttatra viniścaye

बहुमित्रा वयं सर्वे तेषां नो मातुलो ह्ययम् ।
रक्षां करोतु सततं वृद्धबालस्य सर्वशः

bahumitrā vayaṃ sarve teṣāṃ no mātulo hyayam |
rakṣāṃ karotu satataṃ vṛddhabālasya sarvaśaḥ

उपगम्य तु ते सर्वे बिडालमिदमब्रुवन् ।
भवत्प्रसादादिच्छामश्चर्तुं चैव यथासुखम्

upagamya tu te sarve biḍālamidamabruvan |
bhavatprasādādicchāmaścartuṃ caiva yathāsukham

भवान्नो गतिरव्यग्रा भवान्नः परमः सुहृत् ।
ते वयं सहिताः सर्वे भवन्तं शरणं गताः

bhavānno gatiravyagrā bhavānnaḥ paramaḥ suhṛt |
te vayaṃ sahitāḥ sarve bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

भवान्धर्मपरो नित्यं भवान्धर्मे व्यवस्थितः ।
स नो रक्ष महाप्रज्ञ त्रिदशानिव वज्रभृत्

bhavāndharmaparo nityaṃ bhavāndharme vyavasthitaḥ |
sa no rakṣa mahāprajña tridaśāniva vajrabhṛt

एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्मूषिकैः स विशांपते ।
प्रत्युवाच ततः सर्वान्मूषिकान्मूषिकान्तकृत्

evamuktastu taiḥ sarvairmūṣikaiḥ sa viśāṃpate |
pratyuvāca tataḥ sarvānmūṣikānmūṣikāntakṛt

द्वयोर्योगं न पश्यामि तपसो रक्षणस्य च ।
अवश्यं तु मया कार्यं वचनं भवतां हितम्

dvayoryogaṃ na paśyāmi tapaso rakṣaṇasya ca |
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ vacanaṃ bhavatāṃ hitam

युष्माभिरपि कर्तव्यं वचनं मम नित्यशः ।
तपसास्मि परिश्रान्तो दृढं नियमामास्थितः

yuṣmābhirapi kartavyaṃ vacanaṃ mama nityaśaḥ |
tapasāsmi pariśrānto dṛḍhaṃ niyamāmāsthitaḥ

न चापि गमने शक्तिं कांचित्पश्यामि चिन्तयन् ।
सोस्मि नेयः सदा ताता नदीकूलमितःपरम्

na cāpi gamane śaktiṃ kāṃcitpaśyāmi cintayan |
sosmi neyaḥ sadā tātā nadīkūlamitaḥparam

तथेति तं प्रतिज्ञाय मूषिका भरतर्षभ ।
वृद्धबालमथो सर्वं मार्जाराय न्यवेदयन्

tatheti taṃ pratijñāya mūṣikā bharatarṣabha |
vṛddhabālamatho sarvaṃ mārjārāya nyavedayan

ततः स पापो दुष्टात्मा मूषिकानथ भक्षयन् ।
पीवरश्च सुवर्णश्च दृढबन्धश्च जायते

tataḥ sa pāpo duṣṭātmā mūṣikānatha bhakṣayan |
pīvaraśca suvarṇaśca dṛḍhabandhaśca jāyate

मूषिकाणां गणश्चात्र भृशं संक्षीयतेऽथ सः ।
मार्जारो वर्धते चापि तेजोबलसमन्वितः

mūṣikāṇāṃ gaṇaścātra bhṛśaṃ saṃkṣīyate'tha saḥ |
mārjāro vardhate cāpi tejobalasamanvitaḥ

ततस्ते मूषिकाः सर्वे समेत्यान्योन्यमब्रुवन् ।
मातुलो वर्धते नित्यं वयं क्षीयामहे भृशम्

tataste mūṣikāḥ sarve sametyānyonyamabruvan |
mātulo vardhate nityaṃ vayaṃ kṣīyāmahe bhṛśam

ततः प्राज्ञतमः कश्चिड्डिण्डिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्मूषिकाणां महागणम्

tataḥ prājñatamaḥ kaściḍḍiṇḍiko nāma mūṣikaḥ |
abravīdvacanaṃ rājanmūṣikāṇāṃ mahāgaṇam

गच्छतां वो नदीतीरं सहितानां विशेषतः ।
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सहैव मातुलेन तु

gacchatāṃ vo nadītīraṃ sahitānāṃ viśeṣataḥ |
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi sahaiva mātulena tu

साधु साध्विति ते सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे तदा ।
चक्रुश्चैव यथान्यायं डिण्डिकस्य वचोऽर्थवत्

sādhu sādhviti te sarve pūjayāñcakrire tadā |
cakruścaiva yathānyāyaṃ ḍiṇḍikasya vaco'rthavat

अविज्ञानात्ततः सोऽथ डिण्डिकं ह्युपभुक्तवान् ।
ततस्ते सहिताः सर्वे मन्त्रयामासुरञ्जसा

avijñānāttataḥ so'tha ḍiṇḍikaṃ hyupabhuktavān |
tataste sahitāḥ sarve mantrayāmāsurañjasā

तत्र वृद्धतमः कश्चित्कोलिको नाम मूषिकः ।
अब्रवीद्वचनं राजञ्ज्ञातिमध्ये यथातथम्

tatra vṛddhatamaḥ kaścitkoliko nāma mūṣikaḥ |
abravīdvacanaṃ rājañjñātimadhye yathātatham

न मातुलो धर्मकामश्छद्ममात्रं कृता शिखा ।
न मूलफलभक्षस्य विष्ठा भवति लोमशा

na mātulo dharmakāmaśchadmamātraṃ kṛtā śikhā |
na mūlaphalabhakṣasya viṣṭhā bhavati lomaśā

अस्य गात्राणि वर्धन्ते गणश्च परिहीयते ।
अद्य सप्ताष्टदिवसान्डिण्डिकोपि न दृश्यते

asya gātrāṇi vardhante gaṇaśca parihīyate |
adya saptāṣṭadivasānḍiṇḍikopi na dṛśyate

एतच्छ्रुत्वा वचः सर्वे मूषिका विप्रदुद्रुवुः ।
बिडालोपि स दुष्टात्मा जगामैव यथागतम्

etacchrutvā vacaḥ sarve mūṣikā vipradudruvuḥ |
biḍālopi sa duṣṭātmā jagāmaiva yathāgatam

तथा त्वमपि दुष्टात्मन्बैडालं व्रतमास्थितः ।
चरसि ज्ञातिषु सदा बिडालोमूषिकेष्विव

tathā tvamapi duṣṭātmanbaiḍālaṃ vratamāsthitaḥ |
carasi jñātiṣu sadā biḍālomūṣikeṣviva

अन्यथा किल ते वाक्यमन्यथा कर्म दृश्यते ।
दम्भनार्थाय लोकस्य वेदाश्चोपशमश्च ते

anyathā kila te vākyamanyathā karma dṛśyate |
dambhanārthāya lokasya vedāścopaśamaśca te

त्यक्त्वा छद्म त्विदं राजन्क्षत्रधर्मं समाश्रितः ।
कुरु कार्याणि सर्वाणि धर्मिष्ठोऽसि नरर्षभ

tyaktvā chadma tvidaṃ rājankṣatradharmaṃ samāśritaḥ |
kuru kāryāṇi sarvāṇi dharmiṣṭho'si nararṣabha

बाहुवीर्येण पृथिवीं लब्ध्वा भरतसत्तम ।
देहि दानं द्विजातिभ्यः पितृभ्यश्चयथोचितम्

bāhuvīryeṇa pṛthivīṃ labdhvā bharatasattama |
dehi dānaṃ dvijātibhyaḥ pitṛbhyaścayathocitam

क्लिष्टाया वर्षपूगांश्च मातुर्मातृहिते स्थितः ।
प्रमार्जाश्रु रणे जित्वा संमानं परमावह

kliṣṭāyā varṣapūgāṃśca māturmātṛhite sthitaḥ |
pramārjāśru raṇe jitvā saṃmānaṃ paramāvaha

पञ्चग्रामा वृता यत्नात्रास्माभिरपवर्जिताः ।
युध्यामहे कथं सङ्ख्ये कोपयेम च पाण्डवान्

pañcagrāmā vṛtā yatnātrāsmābhirapavarjitāḥ |
yudhyāmahe kathaṃ saṅkhye kopayema ca pāṇḍavān

त्वत्कृते दुष्टभावस्य संत्यागो विदुरस्य च ।
जातुषे च गृहे दाहं स्मर तं पुरुषो भव

tvatkṛte duṣṭabhāvasya saṃtyāgo vidurasya ca |
jātuṣe ca gṛhe dāhaṃ smara taṃ puruṣo bhava

यच्च कृष्णमवोचस्त्वमायान्तं कुरुसंसदि ।
अयमस्मि स्थितो राजञ्शमायसमराय च

yacca kṛṣṇamavocastvamāyāntaṃ kurusaṃsadi |
ayamasmi sthito rājañśamāyasamarāya ca

तस्यायमागतः कालः समरस्य नराधिप ।
एतदर्थं मया सर्वं कृतमेतद्युधिष्ठिर

tasyāyamāgataḥ kālaḥ samarasya narādhipa |
etadarthaṃ mayā sarvaṃ kṛtametadyudhiṣṭhira

किं नु युद्धात्परं लाभं क्षत्रियो बहु मन्यते ।
किंच त्वं क्षत्रियकुले जातः संप्रथितो भुवि

kiṃ nu yuddhātparaṃ lābhaṃ kṣatriyo bahu manyate |
kiṃca tvaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathito bhuvi

द्रोणादस्त्राणि संप्राप्य कृपाच्च भरतर्षभ ।
तुल्ययोनौ समबले वासुदेवं समाश्रितः

droṇādastrāṇi saṃprāpya kṛpācca bharatarṣabha |
tulyayonau samabale vāsudevaṃ samāśritaḥ

ब्रूयास्त्वं वासुदेवं च पाण्डवानां समीपतः ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च यत्तो मां प्रतियोधय

brūyāstvaṃ vāsudevaṃ ca pāṇḍavānāṃ samīpataḥ |
ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca yatto māṃ pratiyodhaya

सभामध्ये च यद्रूपं मायया कृतवानसि ।
तत्तथैव पुनः कृत्वा सार्जुनो मामभिद्रव

sabhāmadhye ca yadrūpaṃ māyayā kṛtavānasi |
tattathaiva punaḥ kṛtvā sārjuno māmabhidrava

इन्द्रजालं च मायां वै कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रमे वहन्ति प्रतिगर्जनाः

indrajālaṃ ca māyāṃ vai kuhakā vāpi bhīṣaṇā |
āttaśastrasya saṅgrame vahanti pratigarjanāḥ

वयमप्युत्सहेम द्यां खं च गच्छेम मायया ।
रसातलं विशामोपि ऐन्द्रं वा पुरमेव तु

vayamapyutsahema dyāṃ khaṃ ca gacchema māyayā |
rasātalaṃ viśāmopi aindraṃ vā purameva tu

दर्शयेम च रूपाणि स्वशरीरे बहून्यपि ।
न तु पर्यायतः सिद्धिर्बुद्धिमाप्नोति मानुषीम्

darśayema ca rūpāṇi svaśarīre bahūnyapi |
na tu paryāyataḥ siddhirbuddhimāpnoti mānuṣīm

मनसैव हि भूतानि धातैव कुरुते वशे ।
यद्ब्रवीषि च वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रानहं रणे

manasaiva hi bhūtāni dhātaiva kurute vaśe |
yadbravīṣi ca vārṣṇeya dhārtarāṣṭrānahaṃ raṇe

घातयित्वा प्रदास्यामि पार्थेभ्यो राज्यमुत्तमम् ।
आचचक्षे च मे सर्वं सञ्जयस्तव भाषितम् ।
मद्द्वितीयेन पार्थेन वैरं वः सव्यसाचिना

ghātayitvā pradāsyāmi pārthebhyo rājyamuttamam |
ācacakṣe ca me sarvaṃ sañjayastava bhāṣitam |
maddvitīyena pārthena vairaṃ vaḥ savyasācinā

स सत्यसङ्गरो भूत्वा पाण्डवार्थे पराक्रमी ।
युद्ध्यस्वाद्य रणे यत्तः पश्यामः पुरुषो भव

sa satyasaṅgaro bhūtvā pāṇḍavārthe parākramī |
yuddhyasvādya raṇe yattaḥ paśyāmaḥ puruṣo bhava

यस्तु शत्रुमभिज्ञाय शुद्धं पौरुषमास्थितः ।
करोति द्विषतां शोकं स जीवति सुजीवितम्

yastu śatrumabhijñāya śuddhaṃ pauruṣamāsthitaḥ |
karoti dviṣatāṃ śokaṃ sa jīvati sujīvitam

अकस्माच्चैव ते कृष्ण ख्यातं लोके महद्यशः ।
अद्येदानीं विजानीमः सन्ति षण्डाः शश्रृङ्गकाः

akasmāccaiva te kṛṣṇa khyātaṃ loke mahadyaśaḥ |
adyedānīṃ vijānīmaḥ santi ṣaṇḍāḥ śaśrṛṅgakāḥ

मद्विधो नापि नृपतिस्त्वयि युक्तः कथंचन ।
सन्नाहं संयुगे कर्तुं कंसभृत्ये विशेषतः

madvidho nāpi nṛpatistvayi yuktaḥ kathaṃcana |
sannāhaṃ saṃyuge kartuṃ kaṃsabhṛtye viśeṣataḥ

तं च तूबरकं बालं बह्वाशिनमविद्यकम् ।
उलूक मद्वचो ब्रूहि असकृद्भीमसेनकम्

taṃ ca tūbarakaṃ bālaṃ bahvāśinamavidyakam |
ulūka madvaco brūhi asakṛdbhīmasenakam

विराटनगरे पार्थ यस्त्वं सूदो ह्यभूः पुरा ।
बल्लवो नाम विख्यातस्तन्ममैव हि पौरुषम्

virāṭanagare pārtha yastvaṃ sūdo hyabhūḥ purā |
ballavo nāma vikhyātastanmamaiva hi pauruṣam

प्रतिज्ञातं सभामध्ये न तन्मिथ्या त्वया पुरा ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीयतां यदि शक्यते

pratijñātaṃ sabhāmadhye na tanmithyā tvayā purā |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pīyatāṃ yadi śakyate

यद्ब्रवीषि च कौन्तेय धार्तराष्ट्रानहं रणे ।
निहनिष्यामि तरसा तस्य कालोऽयमागतः

yadbravīṣi ca kaunteya dhārtarāṣṭrānahaṃ raṇe |
nihaniṣyāmi tarasā tasya kālo'yamāgataḥ

त्वं हि भोज्ये पुरस्कार्यो भक्ष्ये पेये च भारत ।
क्व युद्धं क्व च भोक्तव्यं युध्यस्व पुरुषो भव

tvaṃ hi bhojye puraskāryo bhakṣye peye ca bhārata |
kva yuddhaṃ kva ca bhoktavyaṃ yudhyasva puruṣo bhava

शयिष्यसे हतो भूमौ गदामालिङ्ग्य भारत ।
तद्वृथा च सभामध्ये वल्गितं ते वृकोदर

śayiṣyase hato bhūmau gadāmāliṅgya bhārata |
tadvṛthā ca sabhāmadhye valgitaṃ te vṛkodara

उलूक नकुलं ब्रूहि वचनान्मम भारत ।
युध्द्यस्वाद्य स्थिरो भूत्वा पश्यामस्तव पौरुषम्

ulūka nakulaṃ brūhi vacanānmama bhārata |
yudhdyasvādya sthiro bhūtvā paśyāmastava pauruṣam

युधिष्ठिरानुरागं च द्वेषं च मयि भारत ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं स्मरेदानीं यथातथम्

yudhiṣṭhirānurāgaṃ ca dveṣaṃ ca mayi bhārata |
kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ smaredānīṃ yathātatham

ब्रूयास्त्वं सहदेवं च राजमध्ये वचो मम ।
युद्ध्येदानीं रणे यत्तः क्लेशान्स्मर च पाण्डव

brūyāstvaṃ sahadevaṃ ca rājamadhye vaco mama |
yuddhyedānīṃ raṇe yattaḥ kleśānsmara ca pāṇḍava

विराटद्रुपदौ चोभौ ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
न दृष्टपूर्वा भर्तारो भृत्यैरपि महागुणैः ।
तथार्थपतिभिर्भृत्या यतः सृष्टाः प्रजास्ततः

virāṭadrupadau cobhau brūyāstvaṃ vacanānmama |
na dṛṣṭapūrvā bhartāro bhṛtyairapi mahāguṇaiḥ |
tathārthapatibhirbhṛtyā yataḥ sṛṣṭāḥ prajāstataḥ

अश्लाघ्योऽयं नरपतिर्युवयोरिति चागतम्

aślāghyo'yaṃ narapatiryuvayoriti cāgatam

ते यूयं संहता भूत्वा तद्वधार्थं ममापि च ।
आत्मार्थं पाण्डवार्थं च प्रयुद्ध्यध्वं मया सह

te yūyaṃ saṃhatā bhūtvā tadvadhārthaṃ mamāpi ca |
ātmārthaṃ pāṇḍavārthaṃ ca prayuddhyadhvaṃ mayā saha

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं ब्रूयास्त्वं वचनान्मम ।
एष ते समयः प्राप्तो लब्धव्यश्च त्वयापि सः

dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ brūyāstvaṃ vacanānmama |
eṣa te samayaḥ prāpto labdhavyaśca tvayāpi saḥ

द्रोणमासाद्य समरे ज्ञास्यसे हितमुत्तमम् ।
युद्ध्यस्व समुहृत्पापं कुरु कर्म सुदुष्करम्

droṇamāsādya samare jñāsyase hitamuttamam |
yuddhyasva samuhṛtpāpaṃ kuru karma suduṣkaram

शिखण्डिनमथो ब्रूहि उलूक वचनान्मम ।
स्त्रीति मत्वा महाबाहुर्न हनिष्यति कौरवः

śikhaṇḍinamatho brūhi ulūka vacanānmama |
strīti matvā mahābāhurna haniṣyati kauravaḥ

गाङ्गेयो धन्विनां श्रेष्ठो युद्ध्येदानीं सुनिर्भयः ।
कुरु कर्म रणे यत्तः पश्यामः पौरुषं तव

gāṅgeyo dhanvināṃ śreṣṭho yuddhyedānīṃ sunirbhayaḥ |
kuru karma raṇe yattaḥ paśyāmaḥ pauruṣaṃ tava

एवमुक्त्वा ततो राजा प्रहस्योलूकमब्रवीत् ।
धनञ्जयं पुनर्ब्रूहि वासुदेवस्य श्रृण्वतः

evamuktvā tato rājā prahasyolūkamabravīt |
dhanañjayaṃ punarbrūhi vāsudevasya śrṛṇvataḥ

अस्मान्वा त्वं पराजित्य प्रसाधि पृतिवीमिमाम् ।
अथवा निर्जितोस्माभी रणे वीर शयिष्यसि

asmānvā tvaṃ parājitya prasādhi pṛtivīmimām |
athavā nirjitosmābhī raṇe vīra śayiṣyasi

राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव

rāṣṭrānnirvāsanakleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava |
kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava

यदर्थं क्षत्रिया सूते सर्वं तदिदमागतम् ।
बलं वीर्यं च शौर्यं च परं चाप्यस्त्रलाघवम्

yadarthaṃ kṣatriyā sūte sarvaṃ tadidamāgatam |
balaṃ vīryaṃ ca śauryaṃ ca paraṃ cāpyastralāghavam

पौरुषं दर्शयन्युद्धे कोपस्य कुरु निष्कृतिम् ।
परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च ।
हृदयं कस्य न स्फोटेदैश्वर्याद्धंशितस्य च

pauruṣaṃ darśayanyuddhe kopasya kuru niṣkṛtim |
parikliṣṭasya dīnasya dīrghakāloṣitasya ca |
hṛdayaṃ kasya na sphoṭedaiśvaryāddhaṃśitasya ca

कुले जातस्य शूरस्य परिवित्तेष्वगृध्यतः ।
आस्थितं राज्यमाक्रम्य कोपं कस्य न दीपयेत्

kule jātasya śūrasya parivitteṣvagṛdhyataḥ |
āsthitaṃ rājyamākramya kopaṃ kasya na dīpayet

यत्तदुक्तं महद्वाक्यं कर्मणा तद्विभाव्यताम् ।
अकर्मणा कत्थितेन सन्तः कुपुरुषं विदुः

yattaduktaṃ mahadvākyaṃ karmaṇā tadvibhāvyatām |
akarmaṇā katthitena santaḥ kupuruṣaṃ viduḥ

अमित्राणां वशे स्थानं राज्यं च पुनरुद्धर ।
द्वावर्थौ युद्धकामस्य तस्मात्तत्कुरु पौरुषम्

amitrāṇāṃ vaśe sthānaṃ rājyaṃ ca punaruddhara |
dvāvarthau yuddhakāmasya tasmāttatkuru pauruṣam

पराजितोऽसि द्यूतेन कृष्णा चानायिता सभाम् ।
शक्योऽमर्षो मनुष्येण कर्तु पुरुषमानिना

parājito'si dyūtena kṛṣṇā cānāyitā sabhām |
śakyo'marṣo manuṣyeṇa kartu puruṣamāninā

द्वादशैव तु वर्षाणि वने धिष्ण्याद्विवासितः ।
संवत्सरं विराटस्य दास्यमास्थाय चोषितः

dvādaśaiva tu varṣāṇi vane dhiṣṇyādvivāsitaḥ |
saṃvatsaraṃ virāṭasya dāsyamāsthāya coṣitaḥ

राष्ट्रान्निर्वासनक्लेशं वनवासं च पाण्डव ।
कृष्णायाश्च परिक्लेशं संस्मरन्पुरुषो भव

rāṣṭrānnirvāsanakleśaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava |
kṛṣṇāyāśca parikleśaṃ saṃsmaranpuruṣo bhava

अप्रियाणां च वचनं प्रब्रुवत्सु पुनः पुनः ।
अमर्षं दर्शयस्व त्वममर्षो ह्येव पौरुषम्

apriyāṇāṃ ca vacanaṃ prabruvatsu punaḥ punaḥ |
amarṣaṃ darśayasva tvamamarṣo hyeva pauruṣam

क्रोधो बलं तथा वीर्यं ज्ञानयोगोऽस्त्रलाघवम् ।
इह ते दृश्यतां पार्थ युद्ध्यस्व पुरुषो भव

krodho balaṃ tathā vīryaṃ jñānayogo'stralāghavam |
iha te dṛśyatāṃ pārtha yuddhyasva puruṣo bhava

लोहाभिसारो निर्वृत्तः कुरुक्षेत्रमकर्दमम् ।
पुष्टास्तेऽश्वा भृता योधाः श्वो युद्ध्यस्व सकेशवः

lohābhisāro nirvṛttaḥ kurukṣetramakardamam |
puṣṭāste'śvā bhṛtā yodhāḥ śvo yuddhyasva sakeśavaḥ

असमागम्य भीष्मेण संयुगे किं विकत्थसे ।
आरुरुक्षुर्यथा मन्दः पर्वतं गन्धमादनम्

asamāgamya bhīṣmeṇa saṃyuge kiṃ vikatthase |
ārurukṣuryathā mandaḥ parvataṃ gandhamādanam

एवं कत्थसि कौन्तेय अकत्थन्पुरुषो भव ।
सूतपुत्रं सुदुर्धर्षं शल्यं च बलिनां वरम्

evaṃ katthasi kaunteya akatthanpuruṣo bhava |
sūtaputraṃ sudurdharṣaṃ śalyaṃ ca balināṃ varam

द्रोणं च बलिनां श्रेष्ठं शचीपतिसमं युधि ।
अजित्वा संयुगे पार्थ राज्यं कथमिहेच्छसि

droṇaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ śacīpatisamaṃ yudhi |
ajitvā saṃyuge pārtha rājyaṃ kathamihecchasi

ब्राह्मे धनुषि चाचार्यं वेदयोरन्तगं द्वयोः ।
युधि धुर्यमविक्षोभ्यमनीकचरमच्युतम्

brāhme dhanuṣi cācāryaṃ vedayorantagaṃ dvayoḥ |
yudhi dhuryamavikṣobhyamanīkacaramacyutam

द्रोणं महाद्युतिं पार्थ जेतुमिच्छसि तन्मृषा ।
न हि शुश्रुम वातेन मेरुमुन्मथितं गिरिम्

droṇaṃ mahādyutiṃ pārtha jetumicchasi tanmṛṣā |
na hi śuśruma vātena merumunmathitaṃ girim

अनिलो वा वहेन्मेरुं द्यौर्वापि निपतेन्महीम् ।
युगं वा रिवर्तेत यद्येवं स्याद्यथात्थ माम्

anilo vā vahenmeruṃ dyaurvāpi nipatenmahīm |
yugaṃ vā rivarteta yadyevaṃ syādyathāttha mām

को ह्यस्ति जीविताकाङ्क्षी पराप्येममरिमर्दनम् ।
पार्थो वा इतरो वापि कोन्यः स्वस्ति गृहान्व्रजेत्

ko hyasti jīvitākāṅkṣī parāpyemamarimardanam |
pārtho vā itaro vāpi konyaḥ svasti gṛhānvrajet

कथमाभ्यामभिध्यातः संस्पृष्टो दारुणेन वा ।
रणे जीवन्प्रमुच्येत पदा भूमिपुमस्पृशन्

kathamābhyāmabhidhyātaḥ saṃspṛṣṭo dāruṇena vā |
raṇe jīvanpramucyeta padā bhūmipumaspṛśan

किं दर्दुरः कूपशयो यथेमां
न बुध्यसे राजचमूं समेताम् ।
दुराधर्षां देवचमूप्रकाशां
गुप्तां नरेन्द्रैस्त्रिदशैरिव द्याम्

kiṃ darduraḥ kūpaśayo yathemāṃ
na budhyase rājacamūṃ sametām |
durādharṣāṃ devacamūprakāśāṃ
guptāṃ narendraistridaśairiva dyām

प्राच्यैः प्रतीच्यैरथ दाक्षिणात्यै-
रुदीच्यकाम्भोजशकैः खशैश्च ।
साल्वैः समत्स्यैः कुरुमध्यदेश्यै-
र्म्लेच्छैः पुलिन्दैर्द्रविडान्ध्रकाञ्च्यैः

prācyaiḥ pratīcyairatha dākṣiṇātyai-
rudīcyakāmbhojaśakaiḥ khaśaiśca |
sālvaiḥ samatsyaiḥ kurumadhyadeśyai-
rmlecchaiḥ pulindairdraviḍāndhrakāñcyaiḥ

नानाजनौघं युधि संप्रवृद्धं
गाङ्गं यथा वेगमपारणीयम् ।
मां च स्थितं नानाबलस्य मध्ये
युयुत्ससे मन्द किमल्पबुद्धे

nānājanaughaṃ yudhi saṃpravṛddhaṃ
gāṅgaṃ yathā vegamapāraṇīyam |
māṃ ca sthitaṃ nānābalasya madhye
yuyutsase manda kimalpabuddhe

अक्षय्याविषुधी चैव अग्निदत्तं च ते रथम् ।
जानीमो हि रणे पार्थ केतुं दिव्यं च भारत

akṣayyāviṣudhī caiva agnidattaṃ ca te ratham |
jānīmo hi raṇe pārtha ketuṃ divyaṃ ca bhārata

अकत्थमानो युद्ध्यस्व कत्थसेऽर्जुन किं बहु ।
पर्यायात्सिद्धिरेतस्य नैतत्सिध्याति कत्थनात्

akatthamāno yuddhyasva katthase'rjuna kiṃ bahu |
paryāyātsiddhiretasya naitatsidhyāti katthanāt

यदीदं कत्थनाल्लोके सिध्येत्कर्म धनञ्जय ।
सर्वे भवेयुः सिद्धार्थाः कत्थने को हि दुर्गतः

yadīdaṃ katthanālloke sidhyetkarma dhanañjaya |
sarve bhaveyuḥ siddhārthāḥ katthane ko hi durgataḥ

जनामि ते वासुदेवं सहायं
जानामि ते गाण्डिवं तालमात्रम् ।
जानाम्यहं त्वादृशो नास्ति योद्धा
जानानस्ते राज्यमेतद्धरामि

janāmi te vāsudevaṃ sahāyaṃ
jānāmi te gāṇḍivaṃ tālamātram |
jānāmyahaṃ tvādṛśo nāsti yoddhā
jānānaste rājyametaddharāmi

न तु पर्यायधर्मेम सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ।
मनसैवानुकूलानि धातैव कुरुते वशे

na tu paryāyadharmema siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ |
manasaivānukūlāni dhātaiva kurute vaśe

त्रयोदशसमा भुक्तं राज्यं विलपतस्तव ।
भूयश्चैव प्रशासिष्ये त्वां निहत्य सबान्धवम्

trayodaśasamā bhuktaṃ rājyaṃ vilapatastava |
bhūyaścaiva praśāsiṣye tvāṃ nihatya sabāndhavam

क्व तदा गाण्डिवं तेऽभूद्यत्त्वं दासपणैर्जितः ।
क्व तदा भीमसेनस्य बलमासीच्च फाल्गुन

kva tadā gāṇḍivaṃ te'bhūdyattvaṃ dāsapaṇairjitaḥ |
kva tadā bhīmasenasya balamāsīcca phālguna

सगदाद्भीमसेनाद्वा फाल्गुनाद्वा सगाण्डिवात् ।
न वै मोक्षस्तदा यो भूद्विना कृष्णमनिन्दितां

sagadādbhīmasenādvā phālgunādvā sagāṇḍivāt |
na vai mokṣastadā yo bhūdvinā kṛṣṇamaninditāṃ

सा वो दास्ये समापन्नान्मोचयामास पार्षती ।
अमानुष्यं समापन्नान्दासकर्मण्यवस्थितान्

sā vo dāsye samāpannānmocayāmāsa pārṣatī |
amānuṣyaṃ samāpannāndāsakarmaṇyavasthitān

अवोचं यत्षण्डतिलानहं वस्तथयमेव तत् ।
धृता हि वेमी पार्थेन विराटनगरे तदा

avocaṃ yatṣaṇḍatilānahaṃ vastathayameva tat |
dhṛtā hi vemī pārthena virāṭanagare tadā

सूदकर्मणि च श्रान्तं विराटस्य महानसे ।
भीमसेनेन कौन्तेय यत्तु तन्मम पौरुषम्

sūdakarmaṇi ca śrāntaṃ virāṭasya mahānase |
bhīmasenena kaunteya yattu tanmama pauruṣam

एवमेव सदा दण्डं क्षत्रियाः क्षत्रिये दधुः ।
वेणीं कृत्वा षण्डवेषः कन्यां नर्तितवानसि

evameva sadā daṇḍaṃ kṣatriyāḥ kṣatriye dadhuḥ |
veṇīṃ kṛtvā ṣaṇḍaveṣaḥ kanyāṃ nartitavānasi

न भयाद्वासुदेवस्य न चापि तव फल्गुन ।
राज्यं प्रतिप्रदास्यामि युध्यस्व सहकेशवः

na bhayādvāsudevasya na cāpi tava phalguna |
rājyaṃ pratipradāsyāmi yudhyasva sahakeśavaḥ

न माया हीन्द्रजालं वा कुहका वापि भीषणा ।
आत्तशस्त्रस्य सङ्ग्रामे वहन्ति प्रतिगर्जनाः

na māyā hīndrajālaṃ vā kuhakā vāpi bhīṣaṇā |
āttaśastrasya saṅgrāme vahanti pratigarjanāḥ

वासुदेवसहस्रं वा फाल्गुनानां शतानि वा ।
आसाद्य माममोघेषुं द्रविष्यन्ति दिशो दश

vāsudevasahasraṃ vā phālgunānāṃ śatāni vā |
āsādya māmamogheṣuṃ draviṣyanti diśo daśa

संयुगं गच्छ भीष्मेण भिन्धि वा शिरसा गिरिम् ।
तरस्व वा महागाधं बाहुभ्यां पुरुषोदधिम्

saṃyugaṃ gaccha bhīṣmeṇa bhindhi vā śirasā girim |
tarasva vā mahāgādhaṃ bāhubhyāṃ puruṣodadhim

शारद्वतमहामीनं विविंशतिमहोरगम् ।
बृहद्बलमहोद्वेलं सौमदत्तितिमिङ्गिलम्

śāradvatamahāmīnaṃ viviṃśatimahoragam |
bṛhadbalamahodvelaṃ saumadattitimiṅgilam

भीष्मवेगमपर्यन्तं द्रोणग्राहदुरसदम् ।
कर्णशल्यझषावर्तं काम्भोजबडबामुखम्

bhīṣmavegamaparyantaṃ droṇagrāhadurasadam |
karṇaśalyajhaṣāvartaṃ kāmbhojabaḍabāmukham

दुःशासनौघं शलशल्यमत्स्यं
सुषेणचित्रायुधनागनक्रम् ।
जयद्रथाद्रिं पुरुमित्रगाधं
दुर्मर्षणोदं शकुनिप्रपातम्

duḥśāsanaughaṃ śalaśalyamatsyaṃ
suṣeṇacitrāyudhanāganakram |
jayadrathādriṃ purumitragādhaṃ
durmarṣaṇodaṃ śakuniprapātam

शश्त्रौघमक्षय्यमभिप्रवृद्धं
यदावगाह्य श्रमनष्टचेताः ।
भविष्यसि त्वं हतसर्वबान्धव-
स्तदा मनस्ते परितापमेष्यति

śaśtraughamakṣayyamabhipravṛddhaṃ
yadāvagāhya śramanaṣṭacetāḥ |
bhaviṣyasi tvaṃ hatasarvabāndhava-
stadā manaste paritāpameṣyati

तदा मनस्ते त्रिदिवादिवाशुचे-
र्निवर्तिता पार्थ महीप्रशासनात् ।
प्रशाम्य राज्यं हि सुदुर्लभं त्वया
बुभूषितः स्वर्ग इवातपस्विना

tadā manaste tridivādivāśuce-
rnivartitā pārtha mahīpraśāsanāt |
praśāmya rājyaṃ hi sudurlabhaṃ tvayā
bubhūṣitaḥ svarga ivātapasvinā